Уладзімір Смялоўскі. Забыты паэт

Счастьем забытый поэт с долей Рембо и Верлена...

Осень в Версале

Уладзімір Смялоўскі не так шмат напісаў, хоць яго першы вядомы мне верш быў напісаны ў 1947 г. Здаецца, людзі, якія дапамагалі яму публікаваць яго кнігі, не лічылі яго сур'ёзным пісьменнікам ці паэтам; хутчэй яго творчасць выглядала для яго спонсараў самадзейнасцю...

Калі я выпадкова сустрэўся з У. Смялоўскім ў 2006 г. і ён падарыў мне і майму напарніку па кнізе сваіх вершаў «Настальгія», на мяне гэта не зрабіла асаблівага ўражання. Мне больш падабаецца проза і публіцыстыка, чым паэзія. Да таго ж, з жывымі пісьменнікамі і паэтамі я сустракаўся нярэдка ў сваім жыцці, у тым ліку з самадзейнымі, якія пакуль (або так і) не дасягнулі ўзроўню, на якім іх творчасць трэба вывучаць. Кнігу я прачытаў і паклаў на палічку. Пазней часам чытаў пад настрой...

Зусім нядаўна давялося займацца праблемай палонных салдат Вермахта ў Беларусі. І ў гэтай сітуацыі мне дапамог менавіта Ўладзімір Емяльянавіч, хоць ужо і не быў сярод жывых. І вось у чым справа.

Смялоўскі і палонныя немцы

Так атрымалася, што тэма наяўнасці нямецкіх (і не толькі нямецкіх) ваеннапалонных у СССР была табуіраванай. Многія ведалі, пра немцаў, што будавалі дамы і заводы ў Мінску, але пісаць пра іх было непрыгожа, непатрыятычна, а часам і небяспечна, і ўсе рабілі від што нічога не ведаюць. (Як з матам: усе культурныя людзі ведаюць брудныя словы і іх значэнне, але імкнуцца не ўжываць).

Калі ў гісторыі ёсць некалькі людзей, якія заняліся вывучэннем гэтай праблемы, і часам на іх працы спасылаюцца журналісты, то ў літаратуры і мастацтве пра палонных немцаў пішуць і здымаюць фільмы ў былым СССР бадай толькі расіяне.

На гэтым фоне нейкім выключэннем выглядае верш «Пераможца» У. Смялоўскага, дзе асобе былога палоннага немца надаецца пэўная ўвага. Сюжэт больш чым патрыятычны. Былы савецкі салдат, які бедна жыве ў калгасе, ідзе да шашы прадаць свае яблыкі і сустракае там былога палоннага немца на «Мерседэсе». Пасля кароткай размовы і знаёмства, немец купляе ўсе яблыкі з кошыкам і дае «зялёную паперку», верагодна долары буйной купюрай. А былы чырвонаармеец, які разумее, што не можа атаварыць гэтыя грошы і што можа яго нават «у КДБ замятуць» -- выкідвае небяспечную паперку ў кусты.

У гэтай гісторыі мяне, як гісторыка, перш за ўсё цікавяць такія радкі:

О Шталинград! Я там тоже бывал.
Под Шталинградом на плен я попал.
Сначала Саратов, Тамбов, Кострома,
А после войны строил в Минске дома
Я так познакомился с вашей страной
И в сорок седьмом возвратился домой.
(«Победитель»)

Вельмі цікава добрае веданне гісторыі пытання. Менавіта Сталінград даў Савецкаму саюзу першую вялікую групу палонных, з якімі трэба было штосьці рабіць. Іх сапраўды развозілі ў розныя гарады Краіны Саветаў. Дакладна і апісанне таго, што выкарыстоўвалі іх на будаўнічых работах. Смялоўскі, які пасля вайны вучыўся ў тэхнікуме ў Мінску, мог ведаць як немцы адбудоўвалі горад пасля вайны. І менавіта ў 1947 г. вярнулася ў Германію першая буйная група рэпатрыянтаў.

Але ёсць у гэтай гісторыі і тое, што паэт не напісаў. Мог не ведаць. Мог і вырашыць не ўзгадаць. Стасунак да палонных немцаў і цывільных грамадзян Германіі, якіх вывезлі ў 1945 г. на прымусовыя работы, быў не значна лепшым за стасунак немцаў да ваеннапалонных чырвонаармейцаў і астарбайтераў (пра якіх таксама даволі трапную песню «Падлеткі злога лёсу» напісаў Смелоўскі). І немцы масава паміралі ад недахопу ежы, цёплай вопраткі і ад цяжкай працы першыя два гады на пераможцаў. У Германію ў 1947 г. вярнулі пераважна тых, хто ўжо не мог добра працаваць. Таму немцу з верша пашанцавала выжыць, атрымаць свабоду раней за некаторых іншых палонных, якія вярнулілся дамоў у сярэдзіне 50-х, вярнуць здароўе і наладзіць сваё жыццё. У вершы ён прадстаўлены як дагледжаны, мажны і добра апрануты мужчына, які едзе на сваёй машыне адпачываць у Крым. Гэты чалавек быў ладным прататыпам тых, што прынялі Германію разрабаванай і зруйнаванай, і здолелі зрабіць яе заможнай еўрапейскай краінай. Магчыма аўтар не рабіў на гэтым больш значны акцэнт, чым на беднасці рускага салдата Перамогі. Паўтаруся, што мог ён і не ведаць, якой цаной пераможаным немцам далося іх «эканамічнае дзіва». Але вобраз немца і гістарычны кантэкст дадзены даволі ўдала, што дае падставу вывучаць творчасць Смялоўскага на тым жа ўзроўні, што і прафесійных пісьменнікаў.

Цікава і тое, што сустрэўшыся на шашы салдаты былой вайны размаўлялі без ценю варожасці. Рускі салдат запрасіў немца ў госці:

Не хочешь ли в гости ко мне заглянуть?

Немец заплаціў добрую цану за яблыкі не ведаючы савецкіх рэалій: жабрацкага стану героя вайны, забароны мяняць (і нават мець) замежную валюту, і нават даведаўшыся ад салдата Перамогі што ён «па праўдзе кажучы, і не адпачываў» не прыдаў гэтаму значэння.

Смялоўскі не быў казённым праплачаным паэтам. Ён пісаў па жаданню душы, як сам ў гэтым прызнаваўся ў прадмове да збору вершаў. Таму яго верш пра сустрэчу двух салдат былой вайны і быў мне цікавы пры вывучэнні няпростага пытання гісторыі. Але на гэтым цэннасць вершаваных і невершаваных твораў гэтага аўтара не канчаецца.

Паэзія Смялоўскага: ўспаміны, сям'я, каханне і жыццё.

Збор «Настальгія» змяшчае паэзію, якая дапамагае лепш даведацца пра некаторыя моманты гісторыі пэўных прадпрыемстваў і арганізацый Беларусі, з якімі меў справу паэт, некаторыя цікавыя філасофскія разважанні аўтара і шматлікія падрабязнасці яго вялікай сям'і.

Так ў вялікіх падрабязнасцях апісана хірургічнае аддзяленне 6-й гарадской бальніцы Мінска, якому прысвечана паэма «Калі здараецца бяда». Паэма заснавана на ўласным вопыце. Вясной і летам 2000 г Уладзімір Емяльянавіч ляжаў у бальніцы і ледзь не памёр ад цяжкай хваробы. Гэта быў адзін з тых многіх выпадкаў, калі краіна можа згубіць таленавітага чалавека да таго, калі ён заявіць пра сябе публічна. Свае кнігі Смялоўскі пачаў публікаваць з 2005 г. Таму, калі б ён памёр у 2000 г., я б пра яго не пісаў...

У паэме аўтар нагадаў не толькі імёны асноўных хірургаў, якія выратавалі яго жыццё, але і «нязначных» супрацоўнікаў медперсанала і некаторых суседзяў па палаце. Гэта не толькі робіць добры экскурс у рэальнае жыццё, але і стварае цікавую звязку гісторыі асобнага чалавека і адной сям'і з лёсам цэлага аддзялення бальніцы горада, а значыць, у пэўнай ступені, і ўсёй краіны. Так у адным творы сустрэліся, напрыклад, вядомы беларускі хірург Ладудзька і малавядомы тэлемайстар Вячаслаў Пашук, якому «пашанцавала» ляжаць у адной палаце са Смялоўскім.

Падобным чынам, Уладзімір Смялоўскі здолеў вершавана апісаць дзейнасць дзвюх арганізацый, да якіх меў дачыненне, і некалькіх людзей, якія дасягнулі навуковага поспеху («Институт БелНИИТопПроект», «Торфопредприятие «Березинское»», «Ивану Тановицкому», «Академику Лиштвану И. И.», «Профессору Тишковичу А. В.»).

Значная частка паэзіі Смялоўскага прысвечана тэме кахання. Яго музай на працягу 53 год сумеснага жыцця (1950-2003) і нават раней была яго жонка Ірына. У прадмове да «Настальгіі» паэт прызнаецца, што менавіта з яе дапамогай ён вырашыў апублікаваць свае вершы, якія пісаў на працягу жыцця.

Большая частка вершаў зборніка – як раз пра яго жонку. Самы першы верш, пазначаны годам, – 1947 – быў прысвечаны каханай дзяўчыне, што ў будучым мела нарадзіць яму чатырох дачок і сына.

Ласковые пальчики,
Бровки интегральчики,
Каренькие глазки,
В них так много ласки,
Аленькие губки,
Беленькие зубки.
Девочка – картинка,
А зовут – Иринка.
(«Моей Иринке»)

Пазней з'яўляліся і новыя вершы, якія ўсхвалялі прыгажосць, таленты і здольнасці каханай жанчыны майстра слова. Ёсць выраз, што за кожным выбітным мужчынам стаіць выбітная жанчына. У пэўным сэнсе можна згадзіцца, што жонка Ірына дапамагла Уладзіміру Смялоўскаму паверыць у свае літаратурныя здольнасці і апублікаваць тое, што знайшло чытачоў па-за межамі кола сяброў і знаёмых сям'і Смялоўскіх.

Вершы, прысвечаныя жонцы, дапамагаюць даведацца больш і пра магчымае месца пахавання  паэта. У вершы «Еду да яе» ён піша між іншым:

Ход сбавляю у развилки
Как всегда.
Указатель «На могилки»
Мне туда
(«Еду к ней»)

Паколькі Смялоўскі ў 2000-х гг. жыў у суседнім з «Альфа-радыё» доме ва Ўруччы, то ездзіць на магілу жонкі рэгулярна «па суботах» ён мог на Каладзішчанскія могілкі. Менавіта на шляху туды трэба рабіць паварот на ростанях і на гэтых ростанях ёсць знак «На могілкі». Думаю, што сваякі яго пахавалі побач з жонкай...

Але тэма кахання не абмяжоўвалася жонкай. Не, я не лезу ў такую далікатную справу, ці былі ў Смялоўскага яшчэ музы. Для гісторыі літаратуры гэта не важна. Ды й апраўдацца мёртвы чалавек ужо не можа. Таму зыходжу з гіпотэзы, што усе далейшыя апісанні прыгожай паловы чалавецтва – гэта толькі рамантычныя вобразы, падобныя, маўляў, вобразам паэзіі Меладзе.

Женщин я не много знал.
 Влюбился я в нее? – Быть может.
Когда я с нею танцевал -
Почувствовал – меня тревожит
Ее изящный стройный стан,
Зовущие глаза и губы…
О Боже! Есть во мне изъян,
Который все ж меня погубит!
(«Рассказ»)

А вот соседова жена -
Смугляночка, что надо, право.
Я подмигнул ей, а она
Мне улыбнулась так лукаво…
Когда то было? В конце мая?
Да! Я с работы шел домой,
Она ж, коленками сверкая,
Бежала с сумкою большой,
В короткой юбке и босая…
Босая? Нет. То босоножки
В четыре узких ремешка
Прелесть стройной женской ножки
Приоткрывают нам слегка.
(«Когда случается беда»)

Акрамя гэтага, з паэзіі (як і прозы Смялоўскага) можна даведацца некаторыя падрабязнасці пра яго сям'ю і сваякоў. Па-за межамі творчасці пісьменніка ад яго сяброўкі з часоў вучобы ў тэхнікуме (і таксама паэтэсы і рэдактара часопіса інвалідаў «Надежда») Вольгі Янчанкі можна было дазнацца некаторыя падрабязнасці хваробы і смерці яго дачкі Наталлі і жонкі Ірыны. Яна ж была чалавекам, які выклаў у Інтэрнэт творы аўтара, з яго дазволу, і паведаміла свету пра дату яго смерці: 4 мая 2009 г...

Думаю, што Вольга Дзергачова, дырэктар гімназіі «Альтэрнатыва», якая напісала рэцэнзію на кнігу вершаў «Настальгія», можа быць дачкой аўтара Вольгай, якой прысвечаны шэраг вершаў. Магчыма, што Таццяна з рэстарана «Настальгія», у якім часта адпачываў паэт Смялоўскі і які час ад часу ўзгадваецца ў яго вершах,

Приветливо хозяюшка Танюша
Нас встречает,
И в теремке своем откушать
Приглашает
(«Милый уголок»)

таксама адна з яго дачок... Але, калі мая гіпотэза правільная, гэта ніяк не ўплывае на якасць творчасці Смялоўскага, як паэта і пісьменніка.

Яшчэ цікавая падрабязнасць з паэзіі Уладзіміра Смялоўскага – радкі пра малую радзіму:

Течет там речка невеличка,
Что Черноуткою зовут,
(«Родина»)

 Родная Гайдуковка. Покой и тишина.
(«Эвелине Золотовской»)

Рака Чарнаўтка, вёска Гайдукоўка... Больш падрабязна сваю малую радзіму – в. Гайдукоўка Рэчыцкага раёна Гомельскай вобласці Беларусі Смялоўскі апісаў у празаічным апавяданні «Іллін дзень», пра які крыху пазней.

Нарэшце, некалькі цікавых філасофскіх назіранняў паэта.

Откуда мы произошли?
Кто даст из прошлого ответ?
Ведь годы навсегда ушли…
Из прошлого посланий нет…
Увы! Мы многого не знаем
Из той, веков минувших тьмы,
И лишь состарясь, вопрошаем:
«Так кто же мы? Откуда мы?»
И правнуки без нашего послания
Вопрос такой же зададут,
Но и о нас воспоминания
За нами в небытье уйдут…
Чтоб не быть преданным забвению
В завесе наступающих веков,
Ты молодому поколению
Теперь послание готовь.
(«Кто мы? Откуда мы?»)

И вновь надежда посещает,
Что уж ,наверно, этот год
Быть может к лучшему (кто знает?)
Нам перемены принесет.
И только с опытом богатым
Придет сознание того,
Что в краткой жизни смена даты
Не изменяет ничего.
(«Новый год»)

От пяти до десяти
За ручку с мамочкой идти.
От десяти до двадцати
Поиск своего пути.
Потом еще пятнадцать лет
Ты познаешь коварный свет,
И, когда стукнет тридцать пять,
Ты станешь четко понимать
Откуда может грянуть гром,
Что важно в бизнесе твоем,
Кто друг тебе и кто твой враг,
Как мил семейный твой очаг,
И как надежнее идти
По избранном тобой пути.
А проживешь десятков пять,
Ты скажешь – Снова бы начать.
Я по другому стал бы жить,
Ошибок, чтоб не повторить.
Но дальше жить ты продолжаешь
И вновь ошибки совершаешь.
А на восьмом десятке лет
Ты сможешь мудрый дать совет?
Увы, мой друг!
(«Возраст»)

Проза У. Смелоўскага

Проза Уладзіміра Емяльянавіча уключае тры кнігі «Вернісаж памяці», кніга ўспамінаў, пра якую мне вядома толькі тое, што ён яе пісаў. Апавяданне «Іллін дзень», апублікаванае на некалькіх электронных рэсурсах, і збор дзіцячых казак «Унукам маім і чужым».

«Іллін дзень» уяўляе сабой літаратурна апрацаваныя ўспаміны аўтара, яго жонкі і некаторых іншых людзей пра падзеі 1935-1947 гг. Асноўная ўвага прысвечана часам нямецкай акупацыі Беларусі 1941-44 гг. Цяжка сказаць, якую ступень у апавяданні займае літаратурна-мастацкая апрацоўка, але многае з таго, што там было апісана, адбылося насамрэч. Галоўны герой, Валодзя хутчэй за ўсё гэта сам аўтар, але пад іншым прозвішчам. Калі апісанае з ім заснавана выключна на фактах, то ён перажыў не толькі відавочныя сцэны вайны, але і здзекі ў паліцэйскім участку і прымусовы вываз у Германію на працу.

Даволі рэалістычна апісана жыццё ў савецкай вёсцы 1930-х на малой радзіме пісьменніка. Таксама вельмі добра апісаны дабрабыт і высокая культура паводзін у г. Баранавічы (вялікі кантраст з усходняй савецкай Беларусью) пасля заняцця яго Чырвонай арміяй у 1939 г. і пераезду туды аўтара і яго сям'і. Таксама вельмі добра апісаны рэаліі Вялікай Айчыннай вайны і сталінскіх рэпрэсій.

Праўда тут ёсць выключэнні. Аўтар рэалістычна апісаў пагром свайго баранавічскага дому невядомымі гарадскімі беднякамі. Ён жа рэалістычна паказаў наяўнасць розных людзей, якія ваявалі за Гітлера. Тут і немец, які частуе дзяцей слодычам, і французскія салдаты, якія схавалі яго сям'ю ў машыне, каб дапамагчы пераехаць мост, і мясцовыя калабарацыяністы, што дапамагаюць простым людзям. Тут і розныя мясцовыя і «арыйскія» адмарозкі, якія могуць затрымаць, біць ці забіць чалавека без прычын. Але праз усю кнігу ідзе ідэя вялікай Расіі і патрыятычны элемент, які значна перабольшвае сітуацыю. Я маю на ўвазе шматлікія размовы галоўнага героя і іншых персанажаў твора пра непераможнасць Расіі (у тым ліку і рызыкоўныя размовы з немцамі і паліцаямі). У рэальным жыцці такіх размоў бывае значна менш.

Апісанне чырвонаармейцаў і савецкіх партызан таксама носіць крыху ідэалізаваны характар. Яны заўсёды карэктныя, ветлівыя, добрыя да мясцовага насельніцтва. Зразумела, у рэальным жыцці сярод партызанаў хапала і такіх, якія адбіралі апошняе ў вяскоўцаў, гвалцілі жанчын і дзяўчат і забівалі мірных жыхароў за проста так. Гэта не праблема адной Беларусі. Такое бывае практычна паўсюль, дзе ідзе грамадзянская ці міжнародная вайна. Як трапна заўважыў расійскі журналіст А. Няўзораў, вайну робяць хуліганы, вайну робяць адмарозкі.... І, дарэчы, гэты момант добра адлюстраваны сцэнай ліквідацыі беларускіх яўрэяў у «Ілліным дні».

Во главе колонны шел Калодицын, а рядом с ним Жигала, который широко размахивал руками. Андрей открыл форточку. Звуки из рощи ворвались в комнату. Жигала пел известную всем революционную песню: «Смело товарищи в ногу». Колонна подошла к краю выкопанной ямы. Раздалась резкая команда, все мужчины сели прямо в снег и стали разуваться. Затем, сняли с себя верхнюю одежду и, оставшись в нательном белье, гуськом направивились к яме и стали по очереди спускаться в нее. На снегу осталась серая куча их одежды. Солдаты выстроились в шеренгу у края ямы и начали стрелять в нее из автоматов и винтовок. Весь этот кошмар длился не более получаса. Стихли выстрелы. Из местечка к роще направлялась еще одна колонна. Это были женщины.. Некоторые из них несли на руках грудных детей. Женщины шли с громкими причитаниями и плачем. А может быть, это была молитва? Все повторилось, как и с мужской колонной. Серая куча одежды на снегу увеличилась, а несчастные женщины спустились в яму. Снова выстрелы, и тишина.
Из местечка к роще направлялась самая многочисленная колонна, дети. Они шли, громко крича, некоторые плакали, но все же продолжали покорно идти к месту своей казни. Подойдя к яме, и увидев одежду своих родителей, они запричитали еще громче. Но опять резкая команда. Дети садятся на серую кучу одежды и быстро, быстро разуваются. Затем раздеваются и бегом бегут в яму.
 И вдруг, резким эхом по всей роще разлетается отчаянный детский крик – Дядя, у меня сапог не снимается!
И еще, через секунду – Дядя, можно мне с одним сапогом?!
- Боже мой, да разве же это люди? Разве это культурная нация? – Воскликнула тетя Маруся. Ее слова заглушили выстрелы, доносившиеся из рощи.
Офицер построил своих солдат в колонну по два и направился с ними к волостной управе. Над местечком нависла зловещая тишина. Казалось, что даже небо потемнело от ужаса. Стародубов, словно туча, сидел в своем кабинете и читал «Отче наш», беззвучно шевеля губами. Присмиревшие полицаи сидели на скамейке у стены, будто куры, которых собираются зарезать. И только эсэсовский офицер, с видом человека, который только, что выполнил очень важное и ответственное задание, спокойно сидел на стуле, положив руку на письменный стол Стародубова, отбивал пальцами, одетыми в кожаную перчатку какой – то бодрый немецкий марш и шевелил губами, видимо, повторяя слова.
Наконец прибыли гонцы, посланные офицером за разъяснением к высшему начальству. Офицер взял из рук солдата, протянутую ему бумажку.
На листке из личного блокнота штурмбандфюрера была короткая записка, «Вы болван, оберлейтенант?»
- И это все? – Спросил офицер.
- И еще господин штурмбандфюрер просил передать вам на словах.
- Что?
- Чтобы вы лично закончили акцию.
Офицер побледнел. – Грязная свинья, - подумал он, - самую неприятную работу он всегда сваливает на меня.
По тому, как офицер взглянул на ребенка, Мария, жена Хаима все поняла. Взвыв по-бабьи, на всю управу, она крепче прижала к себе ребенка. Офицер кивнул солдату, принесшему записку от начальства. Тот с силой вырвал мальчика из рук Марии и посадил на стол. Малыш громко заплакал.
- Уберите эту глупую бабу! – Закричал офицер. – Бургомистр, отведите ее куда-нибудь и объясните, что мы ее не тронем. Пускай спокойно идет к себе домой!
Мария забилась в истерике. Гнулин с еще одним полицаем силой втащили ее из кабинета.
Офицер подошел к плачущему ребенку. – Ах, какой хороший мальчик, не надо плакать. – Рукой в перчатке погладил по головке. – Все будет хорошо. Я сей час отнесу тебя к папе. Ты любишь своего папу?
- Папа. – Сказал малыш сквозь слезы.
- Ну вот, хорошо. – Офицер достал из кармана жестяную коробочку. Достал из нее круглый леденец и протянул. Тот заулыбался. – Ну, вот и очень хорошо. Сейчас я отнесу тебя к папе.
- Папи, папи.- обрадовался малыш.
Офицер достал из кармана носовой платок, вытер слезы на щечках и носик мальчика. – Ну вот, а теперь мы пойдем к папе. – Он бросил на пол свой платок и взял мальчика на руки.
- Ком мит! – Сказал он солдату и вышел на мороз с ребенком на руках.
Кто знает, о чем думал этот исполнительный эсесовский офицер, который нес малыша, прижав его к груди, к этому ужасному месту? О чем думал солдат, сопровождавший его? Теперь этого уже никогда никто не узнает.
Вот и зловещая яма. Подойдя к самому ее краю, офицер бросил ребенка в снег. Тот заплакал. Офицер достал из кобуры свой парабеллум и выстрелил мальчику в голову. Плач стих. Только эхо от выстрела еще долго металось по роще между высокими ольховыми деревьями.
Офицер сапогом столкнул еще дергавшееся в конвульсиях маленькое тельце в яму. При этом, он поскользнулся, и, если бы не солдат, поддержавший его за локоть, то и сам мог бы упасть в эту ужасную яму.
(«Ильин день»)

Казкі ўнукам уяўляюць сабой літаратурную апрацоўку казачных гісторый, якія Смялоўскі распавядаў сваім уласным дзецям, унукам і ўнучкам, а таксама дзецям Чарнобыльскай зоны (згодна ўспамінаў В. Янчанкі, У. Смялоўскі быў адным з ліквідатараў ЧАЭС, а згодна прадмовы Смялоўскага да збору казак, ён праходзіў прафілактычны агляд у радыёлагічным цэнтры ў Аксакаўшчыне і там чытаў свае казкі дзецям Чарнобыля).

Цікава, што галоўнымі героямі казак былі самі дзеці аўтара, у прыватнасці, унучка Маша, іх лялькі і нават кот Цімоша, які жыў у казачніка. Таксама, маю яшчэ раз адзначыць, што казкі выключна пазітыўныя, амаль ўсе канфлікты ў іх вырашаюцца без боек і ніхто на працягу сюжэта не загінуў. Цікава і тое, што казкі у нейкай ступені адлюстроўваюць эпоху дзяцінства тых, для каго яны непасрэдна былі створаны: там няма казачных замкаў і іншых элементаў Сярэднявечча, як няма і мабільнікаў і камп'ютараў, без якіх нельга ўявіць сучаснае жыццё, але там ёсць начныя патрулі міліцыі разам з народнымі дружыннікамі (рэдкая з'ява для сучаснасці), аўтамабіль «Масквіч» дзеда-казачніка, які з'яўляецца ледзь не жывой істотай, гарадскія многакватэрныя дамы... Даволі цікава апісана тэма кахання ў гэтых казках без перагібаў ў бок «18+» ці поўнай табуіраванасці пытання.

Когда Игорек и Олечка пришли к своему перекрестку и стали прощаться, Игорек сказал:
- Мне кажется, Олечка, что Артур не настоящий принц и рыцарь, правда?
- Нет, Игорек, он совсем никакой не принц и рыцарь, - ответила Оля.
- Ты не печалься, Олечка, ты еще встретишь своего настоящего рыцаря и будешь счастлива…
- Знаешь, Игорек… Мне кажется, что я уже встретила своего настоящего принца… Какая же я была глупая, что не могла догадаться! Ведь ты, Игорек, и есть тот самый настоящий принц, о котором я мечтала всю жизнь!
И Оля поцеловала Игорька в щечку, отчего тот сразу покраснел и смутился.
А как, интересно, настоящие рыцари и принцы – краснеют, когда их целуют красивые девочки?
Я не знаю. А вы знаете?
(«Про девочку Олю, которая мечтала встретить настоящего принца» // Для внуков моих и чужих)

Таму можна і прозу У.Е. Смялоўскага аднесці да ўнёскаў у сучасную беларускую рускамоўную літаратуру.

Дасягненні і недахопы Смялоўскага, як паэта і празаіка

Малаверагодна, што Уладзімір Емяльянавіч лічыў сваю творчасць сур'ёзнай літаратурай і прэтэндаваў на ролю выбітнога пісьменніка. Літаратурная творчасць не была яго асноўным заняткам на працягу жыцця. Хутчэй за ўсё ,ён не займаўся аналітычным вывучэннем творчасці іншых аўтараў, як Ясенін ці Колас. І таму яму можна дараваць некаторыя праблемы з рытмам і рыфмай, якія час ад часу сустракаюцца ў яго паэзіі.

З другога боку, ўся творчасць Смялоўскага насычана яго любоўю да людзей. Напрыклад, у яго казках для дзяцей ніхто ніколі не загінуў: ні пацучыха Піначэта, якая спрабавала забіць ляльку Кацю і патрапіла кату Цімошы ў кіпцюры, ні салдаты «цэварэлтыгі» захопнікі казачнага горада Бельчыка, алегарычна прадстаўляўшыя гітлераўцаў (па сюжэце іх толькі бралі ў палон)... Уся крытыка якіх-небудзь праблем выглядала дакорам, а не заклікам біць і руйнаваць.

У. Смялоўскі, як савецкі чалавек і тэлеглядач

Уладзімір Емяльянавіч быў чалавекам сваёй эпохі. Ён вырас і сфарміраваўся ў савецкі час. Як многіх іншых сучасных пісьменнікаў, яго погляды фарміравала савецкая эпоха. Таму яго проза і вершы адлюстроўваюць каштоўнасці савецкага чалавека.

Так, для Смялоўскага Беларусь была малой радзімай, а Радзімай з вялікай літары быў спачатку СССР, потым Расія. Гэта добра можна зразумець з прадмовы да апавядання «Іллін дзень»

Когда я пишу Великая Россия, то имею в виду Белоруссию и Украину как ее неотъемлемые части. Когда-то Белоруссия, включая нынешнюю Литву, была самостоятельным государством, и называлась Великим Княжеством Литовским. Затем Белоруссия была в составе Польского Королевства. Однако, со времен Екатерины второй она в составе России и за это время настолько ассимилировалась, что стала ее частью. С тех пор Белоруссия вместе со всем Российским народом жила одной судьбой, пережила Первую мировую и Великую Отечественную войны, Октябрьскую революцию и коллективизацию.
Распад Советского Союза привел к тому, что Украина и Белоруссия, входившие в его состав, и за это время более чем наполовину обрусевшие, стали самостоятельными независимыми государствами. Но эта независимость лишь только юридическая. Экономические, этнические, религиозные и культурные взаимоотношения Белоруссии и Украины настолько тесно связаны с Россией, что, со временем, развитие без нее приведет к дальнейшему падению могущества и мирового престижа, которыми они обладали в составе сильной Российской империи, и Советского Союза. Очевидно, что в будущем объединение России, Белоруссии и Украины в единое сильное государство неизбежно. Таково мое личное предвидение. Впрочем, как говорится, поживем – увидим.
(«Ильин день»)

 і такіх радкоў яго паэзіі:

Ну, что мы, право, за народ?
Что за страна мы без ума?
Спокойно смотрим на исход
Труда, таланта и ума.
И проявив талант, уменье,
Чужим отдать обречены
Свои прекрасные творенья
России лучшие сыны.

...

Богаче станет жизнь и краше,
И труд свободу обретет,
Могущество России нашей
Тысячекратно возрастет.
(«Уезжающим»)

Пры гэтым Беларусь і беларуская мова не былі чымсьці варожым для рускамоўнага паэта. У паэме «Поры года» ён называе кожны месяц па-беларуску. А ў «Ілліным дні» разважае, што варта было б і ў рускай мове так называць месяцы: сакавік, кастрычнік... Таксама сустракаюцца іншыя беларускія назвы: бульба, гарбуз, могілкі (якія паэт на рускі манер называе маГІЛкі, з памылковым націскам).

Варта зазначыць яшчэ адзін фактар, які мог фарміраваць погляды Уладзіміра Емяльянавіча. Адзін расійскі блогер трапна назваў цяперашні светапогляд многіх расіян – рэлігіяй тэлевізара. Сапраўды, менавіта змест тэлеперадач фарміруе погляды многіх жыхароў зямлі ўзростам ад 40 і больш. У Беларусі найбольшай папулярнасцю карыстаюцца некалькі нацыянальных расійскіх тэлеканалаў. Таму не дзіва, што паэт і пісьменнік, які атрымоўваў звесткі пра свет вакол сябе праз блакітны экран, мог выражаць погляды і нават стэрэатыпы, распаўсюджаныя праз тэлебачанне. Прывяду некалькі прыкладаў.

И меж годами на распутье
Российский главный атаман
Поздравил всех Владимир Путин.
Вновь все вниманье на экран.
Напряжены как струны нервы…
Еще мгновение… И вот!
Уж в нашем веке двадцать первом
Стартует третий новый год!
(«Новый год»)

Стихли гулянки.
Стол очень прост.
Кончились пьянки -
Великий пост.

...

Травы бушуют,
Проснулся лес.
Народы ликуют –
Христос воскрес!

...

Сад плодами
Радует глаз.
Сегодня с нами
Яблочный спас.
(«Времена года»)

Мой друг, коль увидишь ты свет в окошке,
Что темной ночью горит одиноко,
То задержи на нем взор хоть немножко,
Подумай о тех, кто в окошке далеком.
Куда б ни спешил ты, приостановись,
Представь за окошком ты эту обитель,
И в мыслях тихонько о них помолись –
Пребудет пусть с ними  Ангел хранитель.
(«Свет в одиноком окошке»)

Характер папин у малышки козерожки
(«Первый юбилей»)

З аднаго боку мы бачым некаторы ўплыў праваслаўнага светапогляду, пераважна ў плане святкавання Яблычнага спаса, Вялікадня... А з другога элементы астралогіі ў яго мысленні, якія мірна суіснуюць з некаторымі вучэннямі Царквы, што разглядае астралогію як грэх. Гэты сінтэз супярэчлівага у галаве чалавека (не так важна пісьменніка ці рабочага) даказвае, што пакаленне тэлегледачоў лёгка падпадае пад уплыў стэрэатыпаў, якія можна пераадолець толькі крытычным мысленнем і ўважлівым чытаннем рознапланавай літаратуры...

Таму ўспрыманне Расіі, як сваёй Радзімы, і Беларусі, як часткі Расіі, можа быць не толькі спадчынай савецкага мінулага, але і ўплывам тэлебачання. Нават не самога тэлебачання як сродку інфармацыі, а пакалення тэлегледачоў – людзей вакол, якія свядома ці несвядома ўспрымаюць тэлебачанне, як аўтарытэтную крыніцу інфармацыі.

Ці значыць гэта, што для Беларусі паэзія гэтага рускамоўнага паэта, не мае значэння? Ні ў якім разе. Таму што паэтаў і пісьменнікаў трэба ацэньваць па іх літаратурным здольнасцям і творчым дасягненням, а не грамадскім, палітычным ці рэлігійным поглядам. Як раз з Беларусью звязаны  асноўныя творчыя дасягненні гэтага чалавека і тут ён чэрпаў натхненне з сям'і, жыцця, наваколля... Таму ёсць усе падставы лічыць Уладзіміра Смялоўскага беларускім рускамоўным пісьменнікам, які пакінуў след у гісторыі літаратуры. І гэта невялікае даследаванне можа мець працяг...

Апошняе пытанне. Што б яшчэ мог напісаць Смялоўскі як пісьменнік і паэт, калі б дажыў да 2017 года? Пытанне няпростае, але некаторыя думкі ёсць. У яго паэзіі ёсць «замалёўкі» вершаў да артыстаў расійскай эстрады (Гурчанке, Пугачовай, Галкіну, Гальцаву). Акрамя таго, ёсць вершаваная «замалёўка» пра каўбоя... З гэтага бачна, што У.Е. Смялоўскі цікавіўся самымі рознымі падзеямі жыцця з ракурса тэлегледача. Магчыма, цяпер ён быў пісаў пра падзеі вайны на Данбасе і Сірыі, міжнародны тэрарызм, новых зорак кіно і эстрады. Вельмі верагодна, што беларускі нацыянальны кампанент таксама павялічыўся б у яго творах з павялічэннем яго на асноўных каналах тэлебачання. З другога боку, малаверагодна, што гэты аўтар падтрымаў б цяперашнія тэндэнцыі Расіі па ўсхваленню Сталіна, заахвочванню даносаў на падазроных суседзяў. Чаму? Ён добра прайшоўся па таталітарызму ў сваім творы «Іллін дзень», а яго муза – Ірына Смялоўская (Смаль) была дачкой ворагаў народа і стала яго дзяўчынай, а потым жонкай у пасляваенны росквіт сталінскіх рэпрэсій... Але магчыма і наадварот: за сучаснымі тэлеідэямі вялікай Расіі і праваслаўнага мадэрнізму Смялоўскі не ўбачыў б мяккае паўтарэнне 1930-х гг... Зараз гэта ўжо толькі гіпотэзы.

Падсумоўваючы свой агляд, яшчэ раз скажу галоўнае. Смялоўскі «вырас» з палажэння самадзейнага паэта і празаіка на ўзровень, на якім яго творчасць (і, у пэўным сэнсе, – жыццё) трэба вывучаць. Спадзяюся, знойдуцца тыя, хто мне ў гэтым дапаможа. У свой час Някрасаў стаў вядомым шырокім масам у ХХ ст, дзякуючы намаганням Карнея Чукоўскага па збіранню яго твораў і біяграфічных дадзеных. Беларусі таксама не варта губляць сваіх Някрасавых...

Дадаткова: Творы У. Смялоўскага на сайце "Стихи.ру"
Больш познія даследаванні па тэме:
Уладзімір Смялоўскі. Забыты вучоны
Уладзімір Смялоўскі. Тарфянік і лірык
Гл. таксама: Memento mori. Леанід Маракоў

Ресурсы для переводчиков

Работая переводчиком уже несколько лет, обнаружил для себя несколько полезных ресурсов, которые могут пригодиться другим переводчикам

Словарь Мультитран (http://www.multitran.ru/c/m.exe). Работает с несколькими парами европейских языков, словарная база сайта достаточно обширна и постоянно пополняется практикующими переводчиками (лично я под ником OstrichReal1979 добавил перевод 316 английских, 3 немецких, 3 испанских и 24 французских термина). Самая богатая база -- англо-русская. Кроме отдельных слов переводит и выражения, которые можно вставлять из переводимого документа командами CTRL+C/CTRL+V ("копировать"-"вставить"). Выражения, введенные на сайте, обычно переводятся в разделе "Фразы", если введено короткое предложение. У этого словаря есть платная версия для загрузки на компьютер и бесплатная демо-версия. Обе могут работать на компьютере автономно, без интернета и могут пополняться пользователями. Если в эти офф-лайн программы ввести длинную фразу, они переведут ее последовательно набором слов. Это особенно удобно при  перечислении фактов, предметов или явлений.

Несколько уступая Мультитрану по словарной базе но тоже работая в режиме "копировать-вставить" следуют электронные словари Abby-Lingvo (http://www.lingvo-online.ru/en) i Prompt (http://www.online-translator.com/). Как словари они хорошо работают в автономной компьютерной версии и годятся для перевода текстов малой и средней сложности (например, общая лексика, технические описания для пользователей). Prompt также неплохо работает как он-лайн переводчик. Но, как и любой он-лайн переводчик, он лушче всего работает только с родственными языками (руский-украинский). В остальных случаях он лучше работает как словарь.

При переводе на белорусский язык хорошо помогает русско-белорусский и белорусско-русский словарь Скарник (http://www.skarnik.by/). Он обладает неплохой словарной базой и снабжает перевод примечаниями правописания (когда писать "курса", а когда "курсу" и т.п.). Когда мне приходится переводить с английского на белорусский, я обычно "пробиваю" проблемные английские слова по Мультитрану, а белорусские термины (например, когда не уверен в правильном правописании слова или в использовании его в определенном значении) -- по Скарнику. Главное ограничение Скарника -- он работает только с отдельными словами, а не выражениями и не дает пользователям возможность пополнять базу.

Еще один ресурс я открыл для себя сравнительно недавно. Это onlineocr.net (http://www.onlineocr.net/default.aspx). Он позволяет преобразовывать сканированные документы из формата изображения или PDF в Word, Excel i TXT. Данный ресурс распознает так же качественно, как и Fine Reader, но имеет в отличие от последнего имеет гостевой режим, позволяющий обрабатывать отдельные файлы с изображениями бесплатно без ограничения количества страниц. Но в этом режиме каждую страницу приходится загружать отдельно в виде изображения (для PDF-файлов проблема решается в преобразовании страниц в изображения функциями многих программ просмотра PDF), а полноправный режим, работающий с PDF и ZIP файлами, ограничивается 25 бесплатными страницами. Среди достоинств этой он-лайн программы надо отметить, что она распознает на многих языках, включая такие редкие как белорусский. Среди ограничений нужно упомянуть лимит до 10 страниц в час и то, что этот ресурс не работает с несколькими языками сразу. При загрузке файла надо выбирать язык (по умолчанию -- англ.), а если там присутствует несколько языков, то не выбранные не будут правильно распознаны. Впрочем, это проблема многих программ распознавания.

Также полезным может быть метрический калькулятор, который помогает переводить, например, градусы Фаренгейта в градусы Цельсия, или дюймы в сантиметры. Вот пример: http://www.metric-conversions.org/.

Наконец, последний ресурс, который выручал меня как переводчика не раз -- программа Zoho Writer, как компонент Google Disk. В ряде случаев, когда приходилось иметь дело с поврежденными документами Word, Zoho открывал их, создавал копию, содержание которой можно было кидать в блокнот или напрямую в Word. Правда при этом сбивались некоторые настройки, и обычно я копировал содержание файла в блокнот и все настройки обнулялись. Благодаря этому было проще заново ввести исходные параметры вручную.

Разумеется, есть и другие ресурсы, но я привел здесь те, которые оправдали себя на протяжении времени.

См. также подробную версию этой статьи на белорусском языке

Рисунок носит иллюстративный характер и взят с сайта: https://normal-calc.ru

Хто як хоча... Апавяданне

Педсавет цягнуўся ўжо гадзіну. Дырэктар абмеркавала пытанні патрыятычнага выхавання, праблему са зборам грошай на гарачае харчаванне з бацькоў вучняў і цяпер пачала чытаць аб'ёмную паперу, якая прыйшла з РАНА. Чытала хутка, не адрываючы вачэй ад дакумента. Спяшалася. У актавай зале павісла самота. Настаўніца гісторыі гуляла сама з сабой у нейкі матэматычны аналаг «крыжыкаў-нулікаў». Фізкультурнік на галёрцы дэманстратыўна разгарнул «Прэсбол» і пачаў чытаць. Маладая настаўніца беларускай мовы падмалёўвала губы, час ад часу азіраючыся на дырэктара, каб тая не заўважыла гэта. Яшчэ некалькі немаладых настаўніц ціха шапталіся. Гэта быў яшчэ час, калі мабільнікамі карысталіся толькі для званкоў і эсэмэсак, і кожны бавіў час, як мог.

Нарэшце, папера скончылася і педсавет меў скончыцца таксама. Дырэктар перавяла дух і запыталася:

– Ёсць пытанні ці прапановы, таварышы?

Нечакана для ўсіх, з месца паднялася настаўніца геаграфіі, якая праславілася тым, што сарвала планы папярэдняга дырэктара перавесці ўсю школу на тэрміновыя кантракты. Яна адна адмовілася перахадзіць на невыгодны кантракт, а, калі дырэктар вырашыла звольніць яе за парушэнне працоўнай дысцыпліны, «геаграфіца» дабілася прыезду журналістаў Нацыянальнага тэлебачання ў школу і, у выніку такой антырэкламы, дырэктар ціха звольнілася сама. Цяпер настаўніцу геаграфіі баяліся чапаць.

– Ёсць прапанова, – сказала «геаграфічка», – давайце перанясем час пачатку заняткаў у нашай школе з 8 на 8.30 раніцы.

Педсавет загудзеў і раздзяліўся на дзве фракцыі. Голас дырэктара, якая спрабавала патлумачыць, што не ў кампетэнцыі настаўнікаў і нават дырэктара школы вырашаць, калі пачынаць заняткі, не быў чуцен у шуме, і педагогаў было не спыніць.

– Хто рана ўстае, таму Бог дае... – аргументавала адна настаўніца.
– А што? Хоць яшчэ паўгадзіны паспім... – парыраваў хтосьці іншы.

Моладзь была пераважна за 8.30, старэйшыя калегі за 8.00. Голас у дырэктара быў не такі моцны, і яна не магла супакоіць педсавет.

Фізкультурнік рашуча склаў газету і гучна спыніў спрэчку:

– Кароча! Хто хоча, прыходзіць у восем, а хто хоча – ў восем трыццаць!

Некалькі секунд педсавет апанавала цішыня. Потым усе зарагаталі. Педагогі пачалі збіраць свае рэчы і накіроўвацца да выхаду з актавай залы. Дырэктар нічога не казала, але ўсім было зразумела, што нарада скончылася.


Малюнак носіць ілюстратыўны характар і не мае дачынення да зместу апавядання. Крыніца ілюстрацыі: http://kpfu.ru/kuoo/avgustovskij-pedsovet-2012-12127.html

Поўны дапрацаваны цыкл апавяданняў "Гэта Беларусь, хлопча!" (PDF) Магчымы разыходжанні з тэкстам апавядання ў блогу.

Опальный перевод

В этом месяце Россия побила еще один антирекорд, о котором есть, что написать. Исторический антирекорд. 17 августа 2017 года городской суд Выборга признал один из переводов Библии, "Священное Писание - Перевод нового мира" экстремистской брошюрой.

Пикантность ситуации не только в том, что это удар по имиджу современного европейского государства, претендующего называться демократическим и светским, и, в то же время, подчеркивающим важность христианских традиций в основе своей культуры. Дело в том, что поправка к закону РФ об экстремизме запрещает признавать Библию, ее содержание и цитаты из нее экстремистским материалом. Получается не только решение в духе Средневековья, но и нарушение законов страны теми, кто обязан следить за их исполнением.

Сразу оговорюсь, что решение суда еще не вступило в силу и может быть обжаловано. Также подчеркну, что оно не затрагивает прав тех, кто проживает за пределами России. Однако сама попытка запретить то, что запрету не подлежит представляет особый интерес и для историков, и для юристов.

Основная причина написать о переводе Библии, запрещенном, как экстремистская брошюра, в том, что основные СМИ России подали эту новость именно как запрет брошюры (а запрещенных брошюр в Федеральном списке экстремистских материалов РФ сотни: одной больше, одной меньше). А мне как раз хорошо известно это издание и я могу легко доказать, что это именно перевод Библии. В виде книги у меня есть его версия на трех языках, которые я понимаю: английском, французском и русском. Помимо этого, в моей личной библиотеке есть Русский Синодальный перевод, Перевод архимандрита Макария (рус.), Библия короля Якова (англ.), перевод Василя Сёмухи (белорус.) и перевод Владислава Чернявского (белорус.). Наконец, я часто бываю на сайтах bibleonline.ru и knihi.com, где есть интересные подборки переводов Библии на разных языках. Иными словами, мне есть с чем сравнить опальный перевод, объявленный экстремистской брошюрой. И хотя я не религиовед, я могу предметно рассуждать о книге, к которой часто обращаюсь, сравнивая различные варианты ее перевода.

"Священное Писание - Перевод нового мира": Библия, цитатник или брошюра?

Хочу сразу перейти к главной мысли своего изложения. Таможня и прокуратура, добивавшиеся запрета Библии в суде Выборга, исходили из того, что "Священное Писание - перевод Нового мира" является не Библией, а экстремистской брошюрой. Но назвать брошюрой издание в 1794 страницы - это очень большое преувеличение. Эксперты стороны обвинения применяли также слово "цитатник" в отношении этого издания. Поэтому есть смысл показать как выглядит это издание на самом деле. Чтобы читатели могли убедиться, что я говорю именно о предмете судебного спора, я привожу все материалы из этой публикации на изображениях, экспортированных из его версии в PDF. Выделение маркером слов или фраз - мое. Все другие переводы я буду давать в текстовом варианте, которые, за исключением перевода архимандрита Макария, взяты с сайта bibleonline.ru, чтобы не перегрузить статью обилием скринштов и иллюстаций. Любой желающий может достать все эти переводы Библии в книжном формате в хорошей библиотеке и проделать ту же сравнительную работу, что и я.

Итак, в предисловии четко говорится, что это перевод Библии, а не что-то иное. И объясняется почему переводчики отказались от использовании фраз "Ветхий завет" и "Новый завет" в оглавлении книг (это тоже было одним из аргументов обвинения).

Сравниваем переводы.

Часто слышал критику этого перевода в плане его несоответствия общепринятым стандартам. Другими словами: это перевод Библии, но неправильный, поэтому не страшно, что запретили - вот суть аргументов, которые я слышал или читал в разных вариациях. Чтобы не быть голословными, пройдемся по нескольким переводам и сравним, то что оспаривалось в суде.

Иегова или Господь?

Синодальный перевод: Вот происхождение неба и земли, при сотворении их, в то время, когда Господь Бог создал землю и небо.

Перевод архимандрита Макария: Сии суть порождения небес и земли, при сотворении их в то время, когда Иегова Бог создал землю и небеса.

Огиенко (украин): Це ось походження неба й землі, коли створено їх, у дні, як Господь Бог создав небо та землю.

Популярный франц. перевод (название на сайте bibleonline.ru не дано): Voici les origines des cieux et de la terre, quand ils furent créés. Lorsque l'Éternel Dieu fit une terre et des cieux.

Популярный испан. перевод (название на сайте bibleonline.ru не дано): Estos son los orígenes de los cielos y de la tierra cuando fueron creados, el día que Jehová Dios hizo la tierra y los cielos.

Библия короля Якова: These are the generations of the heavens and of the earth when they were created, in the day that the LORD God made the earth and the heavens.

Как видим, разные переводчики по-разному передали четыре еврейские буквы имени Бога: Новый мир, Макарий и испанцы - Иегова, Синодальный, Огиенко и король Яков - Господь, а французы - Вечный Бог. Берем еще пример.

Синодальный перевод: Уповайте на Господа вовеки, ибо Господь Бог есть твердыня вечная.

Перевод архимандрита Макария: Надейтесь на Иегову во веки ибо: Иегова есть твердыня вечная.

Огиенко (украин): Надійтеся завжди на Господа, бо в Господі, в Господі вічна твердиня!

Популярный франц. перевод: Confiez-vous en l'Éternel à perpétuité, Car l'Éternel, l'Éternel est le rocher des siècles.

Популярный испан. перевод: Confiad en Jehová perpetuamente, porque en Jehová el Señor está la fortaleza de los siglos.

Библия короля Якова: Trust ye in the LORD for ever: for in the LORD JEHOVAH is everlasting strength.

Синодальный перевод: Всего кругом восемнадцать тысяч. А имя городу с того дня будет: «Господь там».

Перевод архимандрита Макария: Всего кругом восемнадцать тысяч. А имя граду с того дня будет: Иегова там».

Огиенко (украин): Навколо вісімнадцять тисяч. А ім'я міста з того дня: Тут Господь.

Популярный франц. перевод: Circuit: dix-huit mille cannes. Et, dès ce jour, le nom de la ville sera: l'Éternel est ici.

Популярный испан. перевод: En derredor tendrá dieciocho mil cañas. Y el nombre de la ciudad desde aquel día será Jehová-sama “Jehová allí”.

Библия короля Якова: These are the generations of the heavens and of the earth when they were created, in the day that the LORD God made the earth and the heavens.

Синодальный перевод: А Господь есть Бог Саваоф; Сущий (Иегова) — имя Его.

Перевод архимандрита Макария: Иегова воинств; имя Его - Иегова. (у Макария это стих 6)

Огиенко (украин): А Господь Бог Саваот, Його Ймення Господь. (стих 6)

Популярный франц. перевод: L'Éternel est le Dieu des armées; Son nom est l'Éternel. (стих 6)

Популярный испан. перевод: Mas Jehová es Dios de los ejércitos; Jehová es su nombre.

Библия короля Якова: Even the LORD God of hosts; the LORD is his memorial.

Как мы видим, один из основных аргументов против этого перевода - использование имени "Иегова" вместо традиционного обращения к Богу "Господь" - не более, чем предпочтение определенного круга читателей. В разных переводах, включая такие популярные, как Синодальный и Библия короля Якова, использование вариантов "Господь" и "Иегова" совершенно не совпадает, если сравнить внимательно. Переводчики не следовали какой-то общемировой традиции, а ставили один из вариантов, как считали нужным. В связи с этим использование имени Бога (в форме "Иегова", "Ягве" или "Яхве" вместо титула Господь там, где стоит слово означающее именно это имя, это, на мой взгляд, более последовательный подход.

Учение о Троице

Большинство направлений христианства исповедуют учение о Троице. История этого учения выходит за рамки этой статьи. Здесь хотелось бы вспомнить об этом в связи с тем, что эксперты обвинения заявляли, что отсутствие мыслей в поддержку учения о Троице - одна из причин признать "Священное Писание" не Библией, а цитатником/брошюрой. Чтобы не перегружать читателя сравнениями, рассмотрю только один пример.

Синодальный перевод: Христу глава — Бог.
Церковнославянский перевод: глава же Христу, Бог.
Макарий не переводил Новый Завет, поэтому цитата из него не приводится.
Огиенко: голова ж Христові Бог

Популярный франц. перевод: et que Dieu est le chef de Christ.

Популярный испан. перевод: y Dios la cabeza de Cristo.

Библия короля Якова: the head of Christ is God..

В различных переводах Библии примерно одинаково выражена мысль о неравенстве Отца и Сына (все формулировки учения о Троице подразумевают их равенство), а это значит, что запретить как опасную брошюру можно практически любой перевод включая богослужебный перевод Русской Православной церкви - церковнославянский, который, к сожалению доступен мне только в рамках Нового Завета на сайте bibleonline.

Вставка слов: переводческий прием или вольность?

Любой перевод Библии, кроме подстрочников, можно критиковать за наличие слов вставки: слов, которых не было в оригинале, но которые появляются в переведенном тексте. Перевод нового мира - не исключение. Не исключение и Синодальный перевод Библии.

Однако вставка слова, подразумеваемого в языке перевода по смыслу - это обычный переводческий прием "дополнение". Вот пример из учебника: В.С. Слепович. Курс перевода (английский-русский язык). Мн.: "ТетраСистемс", 2001, с. 80: фраза "125 passengers and 5 crew - 125 пассажиров и 5 членов экипажа", как пример такого переводческого приема (в исходном языке нет слова "члены", курсив автора учебника).

Поэтому вставка слова, которое подразумевается или может подразумеваться смыслом текста - это не нарушение правил перевода, а их соблюдение. И утверждение "в этом переводе есть добавленные в текст слова" - это такой же трюк на несведущего, как реклама растительного масла, которое не содержит холестерин (животный жир).

Польза от перевода.

Лично мне этот перевод нравится тем, что его удобно читать с детьми. Я сам могу без труда читать и Библию короля Якова, и церковнославянский вариант. За последние лет пятнадцать я придерживался цели читать Библию каждый день с расчетом прочитать ее целиком за год. При этом читал в разных переводах и придерживался разных планов чтения: не только обычная последовательность книг от Бытия до Откровения, но и различные варианты чтения книг в хронологическом порядке их написания или в порядке развития описанных там событий. Это я пишу не в смысле похвастаться. Просто поясняю нужную, на мой взгляд, подробность. При этом, я редко когда пишу научные статьи именно на тему Библии или религии: есть много других людей которые пишут об этом лучше, но которые не пишут о том, о чем пишу я. А в этом году я стал читать Библию с младшим сыном (4 года). Старший сын (8 лет) слушает или читает Библию сам уже по второму кругу. Наша общая с ними цель: стараться прочитать одну главу минимум, но каждый день. Бывает, что не получается, но это цель. И именно перевод Нового мира оказался самым оптимальным вариантом для моих детей. Старший сын умеет читать и время от времени читает по своим планам белорусские переводы Библии или Синодальный перевод, но больше всего он любит слушать "Новый мир" с сайта. С младшим сыном задача усложняется не только его уровнем восприятия, но и неумением читать, при этом задача облегчается множеством иллюстраций и видеороликов в Интернете, рисованием сюжетов и разыгрыванием сценок. Поэтому определенный пласт информации остается в его голове, даже когда речь идет о главах с обилием имен, цифр и перечислений. И именно благодаря существованию перевода Нового мира мне не приходится объяснять слишком много.

Разыгрываем сюжет из Книги Эсфирь (Есфирь), главы 6. Я в роли царского коня, младший сын в "царском одеянии" на моей спине - Мардохей, старший сын справа - Аман.

Конечно, у этого перевода есть свои недостатки. Например, в русскоязычной версии слова "ад" и "преисподняя" передаются транслитерацией с языков оригинала "шеол" и "гадес", что может восприниматься как точка земного шара. В последнем варианте английской версии (она переиздавалась два раза с 1961 г.) эти слова заменены "могилой". Но русская версия тоже претерпела изменения к лучшему с момента, когда был издан только Новый Завет до полного перевода в 2007 г. Значит, есть основания думать, что русский вариант перевода будет обновляться и дальше с изменением языка и с развитием библеистики.

Почему запретили перевод?

Текстовая трансляция заседания суда, определившего, что вышеуказанная книга - это не перевод Библии, показывает, что обвинители и судья хорошо поняли что это именно перевод Библии. Основная причина запрета, на мой взгляд, связана с тенденцией суда и правоохранительных органов в России угодить воле правящего класса, даже если эта воля не выражена четко прописанным законом или распоряжением. Я много раз встречал людей, имеющих власть и использующих ее во зло другим именно из страха оказаться в немилости начальства. Здесь речь идет о переводе, выполненном Свидетелями Иеговы, конфессией, которую много кто критикует и которую активно преследуют российские власти. Возможно, страх быть обвиненными, что помогли опальной религиозной группе, и стал тем моментом, который помешал судье и прокурорам признать очевидный факт: если книга является переводом Библии, закон запрещает ее запрещать, в чьих бы руках она не находилась, какие бы недостатки ни были у этого перевода и какой бы ни была обстановка в стране и мире. Закон должен быть один для всех людей и всех переводов Библии. В любой уважающей себя стране. В том числе и в России.

Дополнительные ресурсы:
Перевод нового мира он-лайн

Бытие в переводе НМ на YouTube

***
Дальнейшее развитие событий
С момента опубликования этой статьи прошло около полугода. И появились новые материалы по делу о запрете Библии. Сам суд над переводом Библии достоин отдельной книги. Но я ограничусь ссылками на материалы пересмотра дела Ленинградским областным судом России. Текст апелляционной жалобы показывает абсурдность попытки признать Библию не Библией. А текстовая трансляция слушания дела судом 6 и 20 декабря 2017 г. ясно показала печальную практику судебных инстанций РФ: вынесение приговора в согласии с позицией прокуратуры. В данном случае: признать Священное Писание - перевод Нового мира" не Библией. Интересно и то, что абсурдность ситуации поделила критиков этого перевода на две группы: честные такие как библеист Десницкий, осудили вмешательство суда в религиозные диспуты (пусть это и плохой, но все же перевод Библии, а не что-то иное), а беспринципные обрадовались суду над Библией.

Теперь очередь Европейского суда по правам человека заявить всему миру свое мнение...

Фіялетавыя гальштукі. Апавяданне

Азіз Аліеў запомніў сваё першае верасня ў восьмым класе. У той дзень пасля ўсіх урачыстасцяў Ганна Яўгеньеўна, яго класная, загадала:

– У нашай школе створаны новы клуб маладых актыўных патрыётаў, да якога вучні павінны далучыцца. Заўтра прыносіце па тры тысячы – гэта кожны можа сабе дазволіць – і атрымаеце прыгожыя фіялетавыя гальштукі. Пытанняў няма? Добра.

Азіз быў з сям'і, якая ў 1988 г. збегла з Карабаха ад вайны. Яго тата быў азербайджанец, а мама армянка. Калі Азіз пайшоў у школу, тата вырашыў вярнуцца ў Баку. Без сям'і. З каханкай, якая нарадзіла яму дачку. Тата заўсёды жадаў дачку, і таму быў гатовы пакінуць жонку і сына на карысць жанчыны ўдвая маладзейшай за яго. Але тыя некалькі год дзяцінства, якія мама і тата былі разам, навучылі Азіза слухацца маці ва ўсім.

Калі ён дома сказаў пра клуб маладых патрыётаў, маці ціха адказала:

– Не думаю, што гэта добрая ідэя. У мой час у школе насілі іншыя гальштукі і лічылася непрыгожым іх не надзець, але калі пачалася вайна, за такі гальштук маглі забіць... Мне б не хацелася, каб і ты насіў гальштукі, за якія можна адказаць жыццём.

Калі наступным ранкам Азіз не прынёс грошы, так апынулася, што было яшчэ чатыры хлопца і дзве дзяўчыны, якія таксама не здавалі на гальштукі. Калі ты не адзін, адчуваць позірк класнай не так няёмка. Але ў канцы тыдня засталіся толькі два хлопцы, што не здалі грошы на гальштук. Адзін з іх рос у сям'і алкаголікаў, другі спускаў усе кішэнныя грошы ў камп'ютарным клубе.

У панядзелак класная прынесла Азізу і астатнім двум хлопчыкам па гальштуку і казала ўрачыстым тонам:

– Я разумею што вам няма чым заплаціць. Бывае рознае ў жыцці. Таму трымайце гальштукі проста так у падарунак. Любіце Радзіму. Шануйце ўладу. Кожны дзень даказвайце сваімі ўчынкамі, што вы годныя сыны Бацькаўшчыны.

Абодва з праблемных хлопчыкаў павязалі гальштукі пад апладысменты аднакласнікаў. Азіз стаяў бледны. Цяжка быць белай варонай, калі кожны вучань глядзіць на цябе.

– Ганна Яўгеньеўна, прабачце, але я не магу далучыцца да клуба маладых патрыётаў.
– Што? Ты мінчанін?
– Так.
– Ты беларус?
– Азербайджанец.
– Але жывеш у Беларусі.
– Так. Але я не буду членам клуба.

Пасля гэтага Азіз стаў ворагам для класнай, многіх аднакласнікаў і праблемай для школы. Класная вяла беларускую мову і літаратуру, і бадай кожны ўрок, дзе хоць неяк гаварылася пра Радзіму, старалася кпіць з Азіза. «Здраднік Радзімы», «хач», «чурка», «лузер» і нават «амерыканскі шпіён» – такімі тытуламі ўзнагароджвалі хлопца і Ганна Яўгеньеўна, і класны актыў. Спрабавала класны кіраўнік выклікаць маці Азіза, Сеўду, на размову ў школу, але тая працавала ўвесь час. Тады аднойчы яна пагаварыла з мамай непакорнага вучня па тэлефону, калі Азіз ужо лёг спаць. Доўга пасля той размовы Сеўда плакала на кухні, але сын пра гэта так і не даведаўся.

Дырэктарам школы быў Андрэй Паўлавіч Капец, пяцідзесяцігадовы вусаты высокі худы мужчына, былы палкоўнік міліцыі, які доўгі час быў начальнікам спецкамендатуры. Яго баяліся і вучні, і настаўнікі. Былы міліцыянер разумеў, што Азіз не з тых, каго лёгка зламаць і паспрабаваў знайсці бацькоўскі падыход. Па-добраму тлумачыў ён хлопцу, што адмова быць маладым патрыётам можа стаць перашкодай паступіць у інстытут і знайсці нармальную работу ў горадзе. Прапаноўваў насіць гальштук толькі ў школе і пакідаць яго ў сейфе яго кабінета. Але Азіз быў упарты.

Тады дырэктар выклікаў да сябе лідара клуба і каардынатара ячэйкі класа, дзе вучыўся Азіз, і патлумачыў ім, што хлопцам трэба сур'ёзна заняцца. Лідар клуба быў з вулічных хуліганаў, якіх праз адказныя пасады ў клубе перавыхоўваў дырэктар. А каардынатарам ячэйкі была выдатніца з паспяховай сям'і. Каардынатар сабрала сваю ячэйку – увесь клас – і аб'явіла байкот несумленнаму вучню Азізу Аліеву. Гэта было як раз перад навагоднімі канікуламі.

А самі канікулы Азіз правёў у бальніцы. Лідар клуба, здаровы адзінаццацікласнік, сустрэў на калідоры школы Азіза, спыніў яго і прапанаваў:

– Выскачым, чурка?

Яны пайшлі ў туалет, дзе Азіз, які рэгулярна хадзіў на турнікі, а ў дзяцінстве – на каратэ, першы кінуўся ў бой і хутка паваліў лідара на брудную падлогу.

– Ну глядзі, хач, яшчэ размова не скончана, – кінуў пабіты хуліган уздагонку Азізу, які выйшаў з туалета і грукнуў дзвярыма.

Перад Новым годам, Азіза спынілі незнаёмыя хлопцы ў цёмным завулку недалёк ад дома. Адабралі грошы і прадукты, якія ён нёс з магазіна і моўчкі пабілі яго да пераломаў. Апазнаць іх было немагчыма, бо было цёмна. Лідар сам прыбег да Азіза ў бальніцу з апельсінамі, казаў, што ён тут не пры чым, што тады ў туалеце хацеў толькі пагаварыць, што ў школе ніхто не будзе больш чапаць Азіза. Але хлопец і не збіраўся выдаваць хулігана. Нават пра іх бойку у туалеце ніхто не ведаў. Міліцыя таксама вінаватых не знайшла.

Калі Азіз вярнуўся ў школу, яго сапраўды ўжо не чапалі, але байкот працягваў дзейнічаць. Недахоп увагі равеснікаў пацягнуў хлопца да дваровых сяброў. Спачатку гэта быў футбол. Потым першыя спробы піва і цыгарэт. Але Сеўдзе было дастаткова строга зірнуць на сына, каб Азіз перастаў гуляць з дваровымі хлопцамі. Зноў пачалося адзіноцтва, але як раз прыйшло лета і было не да адпачынку: трэба было дапамагаць маці на рынку.

Калі Азіз перайшоў у дзявяты клас, яму прыйшла нечаканая дапамога. Міністр адукацыі публічна выступіў з асуджэннем прымусу вучняў да ўдзелу у патрыятычных клубах. З гэтага часу ён больш не быў белай варонай. Некалькі чалавек у школе адмовіліся насіць фіялетавыя гальштукі. Потым каардынатар ячэйкі, якая арганізавала Азізу байкот, разам з бацькамі пераехала ў Польшчу па карце паляка. Класная больш не чапала Азіза, але давала зразумець, што па-ранейшаму лічыць яго лузерам. Праўда яшчэ не скончыўся вучэбны год, як Ганна Яўгеньеўна, якой яшчэ не было і 35, выйшла замуж за немца, з якім перапісвалася цэлы год.

Аднак фіялетавыя гальштукі яшчэ чакаў моцны ўдар. Калі Азіз перайшоў у адзінаццаты клас, яго нанёс новы лідар клуба, хуліган Стас з паралельнага класа.

У лідара быў дзень нараджэння, які ён пачаў святкаваць з сябрамі ў школьным туалеце. Потым з крыкамі «У мяне фіялетавы гальштук, і мне ўсё фіялетава!», «З днём нараджэння мяне!», «Ёрш forever!», «Капец, табе капец!» Стас рушыў да кабінета дырэктара і пры ўсіх справіў малыя патрэбы на дзверы. Гэта знялі і выклалі ў Інтэрнэт яго падпіўшыя сябрукі. Відэа накруціла сотні тысяч праглядаў і пра хуліганскі ўчынак напісалі шматлікія СМІ.

Капец хацеў сам разабрацца з інцыдэнтам, але пасля таго як пра хулігана даведалася ўся Беларусь, Андрэй Паўлавіч мусіў пакінуць пасаду дырэктара і саму школу. Стас таксама знік невядома куды.

З гэтага часу Азіза больш не прымушалі далучацца да патрыятычных клубаў. Увогуле, часцей у іх вабілі рознымі ільготамі і падарункамі. Таму вучоба ў Медыцынскім універсітэце не была для яго такой праблемай. Да таго ж, ён вучыўся на платным аддзяленні, за яго вучобу плаціў тата – грамадзянін Азербайджана, які ў гэты час узгадаў, што ў яго ёсць сын, і па нейкіх прычынах Азіза не вельмі турбавалі з дэканата, магчыма многія лічылі, што ён таксама з Азербайджана.

Хоць тата і высылаў грошы на вучобу, але патрэбна было і жыць на штосьці. Таму Азіз працаваў на «хуткай дапамозе». Аднойчы ноччу ён пасля цэлай серыі выклікаў драмаў на кушэтцы пакуль доктар гуляў у шахматы з шафёрам іх машыны. Праз сон ён адчуў знаёмае «Капцу капец», рогат брыгады і доктарскае:

– Азіз, пад'ём! На выклік!

Праз дваццаць хвілін яны былі ў двухпакаёвай «хрушчоўцы» ў незнаёмай частцы горада. На ложку ляжаў высокі худы стары з сівымі вусамі, з нейкім знаёмым тварам. Ён ужо сканаў. Побач стаяла жанчына год пад 60, відавочна яго жонка.

– Інсульт, – ціха сказаў Азізу доктар. – Не паспелі.

І пачаў афармляць дакументы: «Капец, Андрэй Паўлавіч...». Жонка памерлага сустрэлася поглядам з Азізам і сказала:

– Усё жыццё не хварэў. Але ж два гады таму давялі яго на рабоце, выгналі на пенсію з ганьбой. Вось і не вытрымаў, небарака...

Праз некалькі год Азізу, які ўжо працаваў доктарам «хуткай дапамогі», атрымалася паехаць на адпачынак у Балгарыю. Зноў не абышлося без спонсарства бацькі. Шум мора, спякотнае сонца, крыкі гандляроў печывам і чаек... Пасля чарговага заплыву за буйкі і на бераг, лёг загараць. Вочы заплюшчаныя. У вушы незразумелыя фразы на розных мовах. І раптам чуе знаёмы жаночы голас:

– In Bulbondia no sun, very bad. I hate Belarus. I happy to be German… (У Бульбондыі сонца няма, вельмі дрэнна. Ненавіджу Беларусь. Шчасліва быць немкай.)

Азірнуўшыся, Азіз убачыў як недалёка стаіць яго былая класная, настаўніца беларускай мовы, Ганна Яўгеньеўна і нешта тлумачыць кампаніі сівеючых салідных мужчын, якія верагодна былі англічанамі. Здаецца, яна выглядала маладзей і прыгажэй, чым калі працавала ў школе.

Часам раней Азіз уяўляў сабе сустрэчу з самай нелюбай настаўніцай. Хацеў даказаць, што ён не лузер, не чурка, не здраднік. Што можа дабіцца ўсяго ў жыцці. Вось яна сустрэча. Вось яна Ганна Яўгеньеўна, стаіць у купальніку бокам да яго і гутарыць з нейкімі джэнтльменамі на ламанай англійскай. А жаданне падысці да яе і штосьці сказаць ці даказаць знікла.

Азіз лёг і прыкрыў твар капялюшыкам. Чамусьці нагадаў як на ўроках Ганна Яўгеньеўна з нейкімі эмоцыямі, ледзь не надрывам заклікала любіць Беларусь. Стала смешна.

А былая настаўніца патлумачыла сваім новым знаёмым, што ўжо год як яна «свабодная нямецкая ледзі», мае свой шалей у Альпах, запрасіла іх да сябе ў госці і, развітаўшыся з джэнтльменамі, прайшла міма Азіза купацца ў мора.

Вечарам таго дня яны сустрэліся ля мясцовага рэстаранчыка ў апошні раз. Яна стаяла каля уваходу ў чырвонай сукенцы, відавочна крыху п'яная. Ён гуляў па вуліцы. Было цёмна. Мабыць таму яна не пазнала былога вучня.

– Сігарэт? – запыталася яна і паказала жэстам, што хоча курыць.
– Ноў – адказаў Азіз і пайшоў далей. У яго зусім знікла жаданне размаўляць з былой класнай і ён толькі быў рад, што яна не паклікала яго.

Праз пару дзён малады доктар зноў сядзеў у турыстычным аўтобусе, што ехаў у Беларусь. Дарога была нялёгкай, але Азіз амаль увесь час спаў. Работа навучыла яго спаць дзе толькі можна і калі толькі можна. Нарэшце, праз шмат санітарных прыпынкаў і пагранічных пастоў позна ноччу аўтобус спыніўся каля Прывакзальнай плошчы ў Мінску.

Родны горад сустрэў Азіза халодным ветрам і праліўным дажджом. Як кантрастны душ пасля сонечнай Балгарыі. На гадзінніку 3.30. Метро не працуе. Даехаць можна толькі на таксі. Доктар парыўся ў кішэнях, зайшоў старыя банкноты 100 і 50 тысяч. Як раз месяц таму грошы памянялі, але ў Азіза былі толькі старыя, якія мелі хадзіць да Новага года.

– Павінна хапіць, каб даехаць да дому, – падумаў ён. І раптам адчуў сябе шчаслівым. Ён вярнуўся дамоў. Азіз быў рад халоднаму ветру, дажджу, старым абясцэненым грошам. Упершыню ў жыцці ён зразумеў, што хоча жыць тут. Усё жыццё ён разумеў, што ён азербайджанец, але цяпер добра ўсвядоміў, што не хоча пераехаць да таты ў Баку. Ён беларускі азербайджанец. Яго Беларусь – гэта не фіялетавыя гальштукі, не крывадушны пафас, а проста месца, дзе ён нарадзіўся, вырас і будзе жыць далей.

Азіз радасна падхапіў свае чамаданы і рушыў да таксі, а на аўтобусным прыпынку засталася стаяць мокрая дзяўчына ў чорным адзенні пад эзатэрыкаў ці готаў паверх якога кантрастам вісеў праваслаўны крыж, і тэлефанавала камусьці:

– Ну вапшчэ, чаго я нарадзілася тут? Мокнуць ноччу пад дажджом і чакаць пакуль Саша прыедзе? Лепш жыла б у Балгарыі. Я ўпэўнена, што ў мінулым жыцці я была балгаркай...

Малюнак узяты з крыніц Інтэрнэта і носіць ілюстратыўны характар. Усе персанажы і падзеі апавядання выдуманы, магчымыя супадзенні выпадковыя.

Поўны дапрацаваны цыкл апавяданняў "Гэта Беларусь, хлопча!" (PDF) Магчымы разыходжанні з тэкстам апавядання ў блогу.

Могілкі каля Абсерваторыі

9 жніўня  разам з сынамі хадзіў на месца паміж будоўляй "Газпрама" і Гідраметэаабсерваторыяй, дзе раней былі могілкі вёскі Вялікая Слепня. Пра гэтыя могілкі амаль ніякіх звестак у Інтэрнеце і Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі.

Некалькі супрацоўнікаў Гідрамета дапамаглі мне звесткамі і адзін згадзіўся на інтэрв'ю пры ўмове, што не буду здымаць яго твар.

Калі коратка падсумаваць тое, што атрымалася даведацца ад 5-6 розных людзей, то можна запісаць наступнае.

• Будынак Абсерваторыі пабудаваны ў 1929-32 гг. і з'яўляецца нацыянальнай спадчынай.
• У 1970-х могілкі каля Абсерваторыі былі часткова ліквідаваны падчас пашырэння Ленінскага пр-кта (сёння -пр. Незалежнасці)
• Некаторыя пахаванні былі ліквідаваны ў першай палове 1980-х падчас будаўніцтва першай лініі метро.
• У гэты жа час былі выпадкі, калі хуліганы пужалі тых, хто жыў і працаваў побач з могілкамі, чалавечымі чарапамі на палках, што было магчыма толькі таму, вандалізм на могілках не спынялі.
• Некалькі пахаванняў эксгуміравалі і вывезлі на іншыя могілкі, але асноўную масу проста "закаталі" бульдозерамі.
• Асобныя помнікі маглі сустракацца яшчэ 6 год таму.

Большая частка нашых з сынамі даследаванняў зроблена ў форме відэа і выкладзена на YouTube. Тут, у блозе, у дадатак да відэа і тэкставых тлумачэнняў ёсць  фотаздымкамі трох магільных помнікаў, якія амаль поўнасцю зышлі ў грунт. Каб зрабіць здымкі, мы мусілі крыху раскапаць вакол помнікаў.

 Від на узгорак з боку праезда паміж Абсерваторыяй і будоўляй "Газпрама"

Будынак Абсерваторыі

 2 помніка ў зямлі (пазначаны стрэлкамі)

 Гэты прыйшлося крыху пракапаць

 Яшчэ адзін помнік. Калі судзіць па камяню - дарэвалюцыйнай эпохі ці 1920-30-х гг.

Узгорак з пр. Незалежнасці ўбок цэнтра горада.

P.S. Фота з 1950-х:

Кола для развароту ля Абсерваторыі, на якім бачныя могілкі. Крыніца фота: тут.

Медыямагнат. Апавяданне

Ксенафонт Іванавіч прачнуўся ад таго што зазваніў яго мабільны тэлефон. На гадзінніку на сцяне было 17.30. Звычайна, ён спаў яшчэ прыкладна паўгадзіны да вячэры.

– Паламалі задавальненне, – падумаў ён і падняў мабільнік са стала.

Званіла яго пляменніца Наталля. Як звычайна на наступны дзень пасля пенсіі яна збіралася яго наведаць. І папрасіць грошай.

Не вельмі яму гэта падабалася, але за апошнія гады пра яго існаванне ўзгадвалі толькі на дзень яго нараджэння і на дзень тэлевізіёншчыка. Наталля хоць прыходзіла стабільна раз у месяц. Ён разумеў, што калі б ёй не прыходзілася плаціць крэдыт за кватэру, яна таксама б не хадзіла да яго, але выбару ў іх абодвух не было: ёй былі патрэбны грошы, яму – хоць адна жывая душа, акрамя сацыяльнага работніка. Жыццё ў аднапакаёвай кватэры, заваленай кінаапаратурай – не асалода.

Калісьці ў яго была трохпакаёвая кватэра, але пасля таго, як жонка даведалася пра яго данжуанскі спіс, яны падзялілі маёмасць і разышліся. Ёй з дзецьмі дасталася двухпакаёўка, яму – аднапакаёвая і рэчы, пераважна кінаапаратура, якую ён на чорны дзень нацягаў з работы. Цяпер жонка ўжо не лаялася, што ад гэтай апаратуры праходу няма. Бо жонкі больш не было. І дзеці яго ведаць не жадалі. Нават каханыя жанчыны адна за адной забылі пра яго існаванне. Ксенфонт Іванавіч застаўся адзін.

Наталля абяцала прыйсці праз гадзіну. І, як звычайна, прыйшла на пяць хвілін раней. Усё жыццё пляменніца была яго гонарам. Працавітая, пунктуальная, прыгожая. Нават у свае 40.

Ксенафонт Іванавіч пацалаваў пляменніцу ў шчаку, абдаўшы пахам старога цела. І стаў разліваць чай па кубачкам. Потым яшчэ хвілін дваццаць распавядаў пра тое як працуе яго страўнік, колькі лекаў ён ужо прыняў за дзень. Паказаў, як яшчэ умее прысядаць у свае 85.

Наталля ківала, часам усміхалася, піла чай з бруднаватага кубачка. Але было зразумела, што ў яе на душы нешта кіпіць і, здаецца, вось-вось разарве яе.

– А як пажывае Уладлен? – запытаўся Ксенафонт Іванавіч.

Бомба на душы пляменніцы ўзарвалася. Наталля заплакала. Потым узяла сябе ў рукі і ціха адказала:

– Памятаеш Альку, бацька якой з тых самых? Ну Альку, якая яшчэ ў дзіцячым садку, гуляла ў вайну з рускімі, калі ўсе дзеці ваявалі з немцамі? Ён сустрэў яе на танцах і закахаўся ў яе. Я казала яму, што яна не з нашага кола, што ў яго яшчэ будуць дзяўчыны, але ён слухаць не хацеў. Алька схадзіла з ім на спатканне раз ці два і кінула яго. Кажа: не жадаю мець нічога з унукам медыямагната, які зламаў жыццё майму таце. А Уладлен...

Тут Наталля зноў ціха заплакала. Крыху супакоіўшыся і абцершы слёзы працягнула кароткімі сказамі, кожны з якіх даваўся ёй моцным болем.

– Кінуўся з балкона. Пакінуў нам запіску «без Алі жыць не магу». Заўтра дзевяць дзён будзе.  Хадзіла я да Алькі. Хоць у вочы ёй зазірнуць. А Алька уехала ў Польшчу. На вучобу. Па праграме Каліноўскага. Як раз у дзень, калі мы хавалі Уладлена. Можа і не ведае, што нарабіла...

Ксенафонт Іванавіч слухаў спакойна. Ён зразумеў, што Уладлена больш няма, але ў апошнія некалькі год ён ужо жыў у нейкім унутраным свеце, і знешнія беды і радасці не прабіваліся ў гэты свет. Наталля не злавалася з яго рэакцыі. Толькі чамусьці нагадала, як Уладлен, калі яму было тры гады, спакойна ўспрыняў навіну, што дзіця, якое мела стаць яго брацікам ці сястрычкай, памерла ў маміным жывоціку... Старыя часам як малыя.

У Наталлі больш не было дзяцей. Уладлен быў для Ксенафонта Іванавіча як сын. Таму ён сам даў унуку імя як напамін пра свой ідэал – Леніна. Таму ён часта праводзіў з Уладленам вольны час і павучаў маладых бацькоў, як правільна выхоўваць сына. Бацька Уладлена і муж Наталлі Вадзім быў нейкім неперспектыўным чалаваекам. Спрабаваў Ксенафонт Іванавіч заняцца яго кар'ерай, але такія старэйшых не слухаюць. Нарэшце, кінуў Вадзім Наталлю з сынам адну, ды яшчэ і Ксенафонта Іванавіча абвінаваціў: вы лезлі ўвесь час у нашу сям'ю, усё развалілі. Не разумее тая моладзь як лепш – думаў стары медыямагнат.

Ксенафонт Іванавіч шукаў у памяці хто ж была гэта Алька. За той час, што ён працаваў на тэлебачанні – спачатку па партыйнай лініі ў савецкі час, потым намеснікам дырэктара і нарэшце генеральным дырэктарам – ён шмат з кім змагаўся. Звычайна Ксенафонт Іванавіч даводзіў дырэктывы і рэкамендацыі дзяржаўных устаноў і заснавальнікаў тэлевізійнага агенцтва да супрацоўнікаў. Тут патрэбна была дысцыпліна як у арміі.

– У нас свабода слова, – тлумачыў ён сваім падначаленым. – Не слухаешся – свабодны.

Таму часам стары тэлевізіёншчык чуў як звольненыя супрацоўнікі, крытыкуючы яго называлі яго Ксенафобам Іванычам за яго погляды на чужаземцаў. Больш яму падабалася мянушка «медыямагнат» пад якой яго ведалі яго ворагі з іншых інфармацыйных кампаній.

Як ні сорамна было яму прызнаць пляменніцы, што не памятае Альку, але цікава было даведацца хто ж гэта. Запытаўся. Наталля патлумачыла старому:

– Аля Красавіцкая. Дачка Сяргея Красавіцкага, які ў свой час шумеў у газетах з рухам «Не падмані!».

Сяргея Ксенафонт Іванавіч памятаў. Некалі яны працавалі на адным канале. Але ў Сяргея заўсёды была свая думка. Атрымаў ён ад «магната» свабоду слова. Але не спыніўся на гэтым. Звязаўся з рухам «Не падмані!», лез куды не трэба. І прыйшлося Ксенафонту Іванавічу выканаць рэкамендацыі заснавальнікаў канала: распавесці шырокай аўдыторыі тэлегледачоў пра шматлікія недахопы былога калегі. І пра жанчын, якімі Сяргей празмерна цікавіўся, і пра яго здзекі над маладымі салдатамі падчас армейскай службы. Шарахнуліся ад Сяргея яго сябры з «Не падмані». Год шукаў работу журналістам, але паўсюль дзейнічала негалоснае правіла: не браць яго. Стаў шукаць хоць якую работу – і там без поспеху. Запіў. Ну прыйдзі ён ды папрасі прабачэння ў медыямагната, той б дапамог. Але Сяргей быў з гонарам. Не прыйшоў.

Пра запой Сяргея Ксенафонт Іванавіч ведаў ад яго суседа па дачы, які працаваў у галіне культуры ў некалькіх газетах. Але Наталля ведала больш, бо размаўляла, дакладней лаялася, з былой жонкай Сяргея, калі шукала Алю. Сяргей не доўга валяўся па дварах п'яны. Саракагадовага рамантыка пацягнула на гераізм. Ён паехаў на вайну у адну з былых савецкіх рэспублік. Праз тры месяцы вярнуўся ў труне. У гэты час яго дачку выключылі з вну, не здала яна нейкія экзамены...

Але пра ўсё гэта не стала Наталля казаць свайму дзядзьку. Проста дапіла несмачны чай з бруднаватага кубачка, узяла грошы, за якімі прыходзіла, падзяквала старому і пайшла.

***
Праз пяць год Наталля разам з мужам Вадзімам, з якім яны зноў сышліся на агульнай бядзе, пад'ехалі да могілак «Пятроўшчына».

– Ідзі ты, я не магу, – глухім голасам папрасіў Вадзім жонку.

Наталля кіўнула і выйшла з машыны. Праз хвіліну яна была ля магілы сына. І адразу заўважыла дзве чырвоныя ружы на пліце помніка, пад якімі была паперка. На паперцы было напісана «Прабач. Ты быў сапраўдным.»

Аля скончыла размову па Вайберу з маці, якая ўжо пераехала да дачкі ў Польшчу па карце паляка і цяпер чакала яе з Мінска. І раптам званок у дамафон. Аля чакала новых кватарантаў, таму адчыніла ўсе дзверы без пытанняў.

– Праходзьце, калі ласка, – кіўнула яна мужчыне і жанчыне, якія ўвайшлі. І раптам пабялела ад жаху. Яна ніколі не бачыла бацьку і маці Уладлена, але пазнала іх.

– Мы бачылі тваю запіску. – сказаў Вадзім, які заўважыў, што яго жонка згубіла ўсе словы і вырашыў сам пачаць размову. – Мы прыйшлі таксама папрасіць прабачэння за тое, што Ксенафонт Іванавіч зрабіў тваёй сям'і. Мы самі вінаватыя ў смерці Ўладлена. Прабач нас і спакойна жыві ў Мінску, калі хочаш. Медыямагната, які зламаў жыццё табе і нашай сям'і, больш няма. Ён памёр год таму.

У той дзень яны шмат плакалі і размаўлялі да вечара. На развітанне Наталля і Вадзім абнялі Алю як сваю дачку і паабяцалі дапамагаць ёй, калі яна папросіць. Праз дзень Аля вярталася ў Польшчу. Наталля і Вадзім настаялі на тым, каб падвезці яе на вакзал. На вакзале Аля папрасіла іх даглядаць за магілай таты калі будзе час і дала дакладныя каардынаты на Каладзішчанскіх могілках. Наталля і Вадзім паабяцалі даглядаць і сунулі дзяўчыне шэры канверт у сумачку.

– Не трэба, – засаромілася Аля.

– Гэта не абмяркоўваецца. – строга адказала Наталля. – Мы з мужам так вырашылі.

– Нам няма для каго збіраць грошы. – дадаў з усмешкай Вадзім – А ў цябе ўсё жыццё перад табой. Вось і жыві і будзь шчаслівай. Калі будзеш у Мінску, заходзь да нас – будзем рады...

– Што я маці скажу? – разгублена разважала дзяўчына. Яна так і не здолела прызнацца маме пра сустрэчу з сям'ёй былых ворагаў.

– Што хочаш. – адказаў Вадзім і жартаўліва дадаў. – Кажы, што ў казіно выйграла.

Праз пару гадзін Наталля з Вадзімам ужо стаялі перад невысокім шэрым помнікам Сяргея  Красавіцкага. Вадзім ацэньваў, што можна тэхнічна падправіць ці падфарбаваць, а Наталля нечакана заўважыла:

– Іх прымірыла зямля...

– Ты пра што? – здзівіўся муж.

– Дзядзька мой ляжыць праз нейкія 500 метраў адсюль. Калісьці мы з табой ездзілі ў Іспанію і бачылі там помнік ахвярам грамадзянскай вайны. Там так і было напісана. І гэтых двух ворагаў таксама прымірыла зямля...

Яны моўчкі вярнуліся праз заходнюю браму, селі ў машыну і накіраваліся ў Мінск.

Крыніца малюнка: http://www.e-reading.club/bookreader.php/1029323/Moneste_-_Legendarnye_milliardery.html. Малюнак носіць ілюстратыўны характар і не мае дачынення да зместу апавядання.
Усе персанажы і падзеі апавядання выдуманы. Магчымыя супадзенні выпадковыя.

Поўны дапрацаваны цыкл апавяданняў "Гэта Беларусь, хлопча!" (PDF) Магчымы разыходжанні з тэкстам апавядання ў блогу.