14.07.2022

Інстутут прадпрымальніцкай дзейнасці паводле ўспамінаў яго былога выкладчыка

Гэты інстытут заснавалі па ініцыятыве акадэміка С. Атаева рашэннем савета народных дэпутатаў Ленінскага раёна Мінска ад 14 ліпеня 1992 г. (30 год таму) у час калі быў бум прыватных ВНУ, многія з якіх хутка зніклі. Інстытут прадпрымальніцкай дзейнасці (далей ІПД альбо Інстытут) перажыў 1-ю хвалу беларусізацыі (гэта бачна па пячатцы бібліятэкі ІПД на кнігах 90-х гг.), адыход ад яе, некалькіх хваляў зачынення прыватных навучальных устаноў, эпідэмію свінога грыпу і кавід. Яго амаль абмінулі шматлікія каляпалітычныя страсці і другая хваля беларусізацыі.

Будынак на Серафімовіча, 11. Лета 2014 г. Фота: А. Берастоўскага

Асноўным будынкам ІПД з'яўляецца Серафімовіча, 11, які раней адносіўся да Судмаліса, 20 і быў да гэтага лабараторным корпусам праектна-канструктарскага бюро Мінсельбуда БССР. Асаблівасць будынка ў тым, што 6-ы паверх раздзелены на 2 часткі, бо нейкі цэх быў раздзелены перагародкай на актавую залу і камп'ютарныя класы. А яшчэ з 6 паверху і далей бачны купал Нацыянальнай бібліятэкі.

Будынак на Пляхянава, 8. Восень 2014 г. Фота: А. Берастоўскага

Да 2011 года завочка ІПД арандавала будынак былога дзіцячага садзіка на Пляханава, 8. Былі і іншыя памяшканні, дзе праходзілі заняткі студэнтаў гэтай ВНУ, але гэта было да таго як я пачаў там працаваць. Таксама заняткі фізкультурай праходзілі ў САК «Алімпійскі» на Каліноўскага 111, таму я часам сустракаў сваіх студэнтаў у сябе на Ўсходзе 1.

У маё жыццё ІПД увайшоў познім летам 2008 года, калі я ўладкаваўся туды працаваць і прабыў там выкладчыкам англійскай і перакладчыцкіх дысцыплін да жніўня 2012 года. Магчыма, гэта былі самыя плённыя гады маёй працы выкладчыкам. І за гэты час я рознае бачыў, таму мяркую неабходным напісаць свае ўспаміны.

Лідары замест босаў

У маім жыцці сустракалася рознае начальства ў сістэме адукацыі. Але менавіта Ніна Іванаўна Говарава, загадчыца кафедры тэорыі і практыкі перакладу, была самым прагрэсіўным начальствам. Толькі ад яе можна было пачуць: «вы можаце адыходзіць ад вучэбнай праграмы, але зрабіце так, каб у канцы года вашы студэнты ведалі прадмет на бал вышэй, чым у пачатку». Я так і імкнуўся рабіць. Асабліва ў навучанні групы перакладчыкаў, у якіх я вёў розныя дысцыпліны з 2-га па 5-ы курс. Напрыклад, я частка даваў студэнтам арыгінальныя тэксты ці аўдыязапісы на касетах і патрабаваў перакласці на пэўную мову (не толькі ў межах англа-рускай пары).

Акрамя Говаравай у нас быў дэкан Факультэта знешне-эканамічнай дзейнасці, былы вайсковец, здаецца нават генерал, М.І. Гомель, які па-добраму ставіўся да студэнтаў і выкладчыкаў. Калі яго звольнілі праз пару год, студэнты нават спрабавалі збіраць подпісы за яго вяртанне, але беспаспяхова.

Жаночая група

Адна з груп спецыялістаў па турызму поўнасцю складалася з дзяўчат. Часам падчас пары яны пачыналі гаманіць, і я рабіў заўвагу:

– Дзяўчаты, чаго вы, як жанчыны? Я вам слова, а вы мне дваццаць!

Гэты жарт стаў іх унутрыгрупавым афарызмам. 

Пазней, пасля адзначэння вынікаў конкурсу «Міс ІПД» у клубе «Roxy» у 2010 г. практычна ўся група прыйшла на маю пару з пахмелля. Я амаль увесь урок займаўся выхаваннем дзяўчат ва ўласцівай мне манеры. То чытаў верш:

Когда с утра тебе тоскливо

И «Нескафе» не лезет в глотку,

Тебе поможет только пиво,

Которым запивают водку.

То напяваў першыя радкі з песні «Привет с большого бодуна». То прапанаваў адправіць ганца за півам і арганізаваць пункт першай дапамогі ў жаночым туалеце ля аўдыторыі. 

Больш у такім стане гэтыя «турысткі» да мяне не прыходзілі.

Той самы конкурс «Міс ІПД». Перамагла Крысціна Давыдава. А мае «турысткі» ў той дзень напіліся ў клубе, дзе праходзіла мерапрыемства. Фота з сайта ІПД.


«Бронзавы» куратар і крыху містычнай фантастыкі

У 2008-2009 годзе мяне прызначылі куратарам групы «турыстаў», у якіх я нічога не вёў. Як я ўжо рабіў раней у падобнай сітуацыі, я спрабаваў сустракацца з імі на пяць хвілін пасля іх пар і «аўтапрабегам» абмяркоўваў нейкія пытанні, або друкаваў матэрыял для чытання ці перасылаў яго на электронную пошту групы. Так я мог «аптушыць» куратарскую гадзіну са спакойным сумленнем. Студэнтам гэта не асабліва падабалася, бо жадалі мець такія мерапрыемствы толькі на паперы. А загнаць іх на поўную гадзіну я магчымасці не меў, бо студэнты ад мяне не залежылі.

Аднойчы я як звычайна папрасіў прадстаўніка групы сустрэцца для таго, каб перадаць групе матэрыял. Прыйшла дзяўчына і запыталася:

– Што трэба перадаць групе?

У адказ я працягнуў ёй сумку з пачастункамі і з сур'ёзным відам адказаў:

– Перадайце гэта групе, хай добра разбяруцца з гэтым важным матэрыялам і засвояць яго.

Дзяўчына толькі войкнула, разгубіўшыся, а я ўсміхнуўся і пайшоў.

Пасля гэтага адносіны з групай некалькі пацяплелі і мы дамаўляліся на сустрэчы ўжо ахвотней. У другім семестры я ўжо вёў у групы англійскую і праблема сустрэцца знікла сама сабой.

Але аднойчы, калі я яшчэ нічога ў той групы не вёў, адбылося нешта... Мы дамовіліся сустрэцца пасля іх пар на пяць хвілін. Я вёў сваю апошнюю пару. Стаяў зімовы вечар. Нечакана ў аўдыторыю адчыніліся дзверы і нейкая раздражненая дзяўчына прасунула галаву ўнутр і буркнула:

– Доўга там яшчэ вас чакаць!

Я яшчэ не запомніў сваіх курыруемых студэнтаў і ў галаве праляцела думка: «Пэўна скончылі раней, цяпер мяне чакаюць!»

– Пяць хвілін! – адказваю дзяўчыне, галава знікае за дзвярыма і я хутчэй даю заданне групе, каб адпусціць іх дамоў.

Праз пару хвілін я выходжу на калідор. Там ціха і цемнавата. Аўдыторыя для куратарскай гадзіны знаходзілася паверхам вышэй і я пабег за ключамі і туды. Каля зачыненай аўдыторыі мяне чакалі толькі 2-3 студэнткі-завочніцы, каб здаць тэмы па англійскай. Групы, з якой я меў сустрэцца, не было.

Я раззлаваўся і думаю: «Не дачакаліся, гады! Ну, я вам пакажу, як зрываць мне пару і збягаць з куратарскай!»

Тым часам я стаў слухаць пераказы тэм ад завочніц, і тут празвінеў званок з занятку, а праз пару хвілін прыйшла ўся мая група на куратарскую. У іх толькі што скончыўся апошні занятак. Хто была тая містычная дзяўчына, што сарвала мне дзесяць хвілін апошняй пары, я так і не даведаўся.

У нейкі дзень праходзіў мясцовы конкурс куратараў з абавязковым удзелам усіх дарэчных. Мая група прапанавала сцэнку, у якой я павінен быў выконваць ролю самога сябе, і мяне прадставілі як працаголіка (заснуў за рабочым сталом) і бабніка (сніў гарэм з дзяўчынамі). Я не быў гатовы лезці ў такі вобраз, таму адмовіўся быць у ролі такога сябе, але не замінаў студэнтам ставіць сцэнку як ім падабаецца. З нейкай прычыны, наш нумар заняў 3-е месца і мне выдалі ганаровую грамату.

Выдавала грамату мне прарэктар па ідэалогіі і выхаванню Ала Леанідаўна Барчук у сваім кабінеце. Гэта дало мне магчымасць патлумачыць пра свой палітычны нейтралітэт, і яна мяне зразумела. 

Крыху пазней гэта дало мне магчымасць не пайсці на першамайскую дэманстрацыю. У канцы красавіка 2009 г. лабарант кафедры паведамляе мне:

– Вы павінны прыняць удзел у першамайскай дэманстрацыі разам з іншымі куратарамі нашай ВНУ.

– Дзякуй, не хачу.

– А прарэктар па ідэалогіі ведае пра гэта?

– Так, я ўжо казаў ёй пра гэта. (Я меў на ўвазе тую размову, у якой я патлумачыў свой палітычны нейтралітэт).

– Тады добра.

Больш мяне куратарам ніколі нідзе не прызначалі, і дзякуй Богу!

Яшчэ крыху пра народнаю творчасць

У Інстытуце часта праходзілі конкурсы і мерапрыемствы, звычайна ў актавай зале. «Міс ІПД», «Містэр ІПД», «Гуканне вясны», 23 лютага, 8 сакавіка, дзень студэнта. Не абыходзілася без дабраахвотна-прымусовых загонаў з боку А.Л. Барчук Памятаю, як на рэпетыцыях студэнты спявалі папулярныя песні фальшывымі галасамі, і гэта было чутна ў аўдыторыі, дзе я праводзіў пару. Тады было непрыемна чуць такія намаганні, цяпер выкананне гэтых песень выклікае ў мяне настальгію па ІПД.

Прарэктар па ідэалогіі і выхаванню Ала Леанідаўна Барчук

Конкурс «Містэр ІПД» у актавай зале. Абодва фота з сайта ІПД.

У штогадовым конкурсе перакладчыкаў мяне 3 разы бралі ў журы. Адначасова я рыхтаваў сваю групу да ўдзелу ў конкурсе, разбіралі матэрыялы якія трэба было выканаць як дамашняе заданне да конкурсу, выбіралі назву каманды. Пасля мерапрыемства разбіралі што атрымалася добра, якія памылкі мелі месца. Аднойчы мы невялікім колам абмяркоўвалі як назваць каманду і я прапанаваў назву Status Quo.

– Не пойдзе, – адмахнулася ад мяне адна са студэнтак, Марыя Лемяшеўская, – гэта назва ўжо ёсць у музычнай групы.

Я тады падумаў: «Дорага каштуе дабіцца сярод студэнтаў палажэння першага сярод роўных. Добра, што ў мяне атрымалася так сябе паставіць, што студэнты слухаюцца мяне, калі трэба, але не баяцца адкінуць маю прапанову.»

Часта перад конкурсам я купляў удзельнікам пачастункі і даваў ім сумку з імі перад пачаткам. Але ў журы я ніколі нікому не падсуджваў, абстрагаваўся ад уласных сімпатый і проста тэхнічна ацэньваў вынікі. Аднойчы так я ўляпіў камусьці «2» з пяці паводле сваіх разлікаў у паперах. Мой сусед, Алег Рыгоравіч Пышненка, вопытны перакладчык, які даўно працаваў у ІПД, спытаў: «За што? Яны добра выступалі.». Я папрасіў вядучую даць яшчэ раз перасудзіць і вырашыў паставіць той камандзе «5», як кампенсацыю за памылкі ў разліках. Потым пра гэты выпадак пісалі ў студэнцкай насценгазеце, але маё імя ў скандале не прагучала, пісалі пра журы. 

Яшчэ на тым конкурсе, калі мы слухалі варыянты перакладаў пэўнай фразы, Пышненка павярнуўся да мяне і кажа: 

– Я б пераклаў «У каго таўсцейшы» і зарагатаў.

– Мяркую, спадару дэкану такі варыянт быў б не да спадобы.

– Васіль (Піневіч – А. Б.)? Ты яго не ведаеш. Я яго ведаю даўно. Яму такое падабаецца.

Піневіч сапраўды рабіў выгляд строгага начальніка, але ў розных сітуацыях мог паводзіць сябе па-чалавечы з падначаленымі.

Конкурс перакладчыкаў у 2012 годзе. Мае перакладчыкі, якім я выкладаў усе 4 гады працы, перамаглі ў гэты раз.
А.Р. Пышненка, я, і яшчэ адна калега, імя якой я недарэчна забыў, у журы конкурса перакладчыкаў у 2012 годзе. Абодва фота з сайта ІПД

Мясцовы аўтарытарызм

З самага пачатку працы ў ІПД я заўважыў цікавую дэталь: як толькі падыходзіў час праводзіць пару выкладчыкі нашай кафедры спяшаліся па сваіх месцах. Пры гэтым яны не выглядалі як энтузіясты сваёй справы. Пазней я на ўласным досведзе зразумеў што бывае ў Інстытуце за спазненне на пару, калі мне афіцыйна зрабілі вымову з папярэджаннем, што наступнае спазненне будзе азначаць пазбаўленне прэміі. З таго часу я стаў куды больш пунктуальным.

Але, калі патрабаванне пунктуальнасці нельга назваць свавольствам, то былі і зусім дурныя абмежаванні, напрыклад, вусная забарона пакідаць аўдыторыю выкладчыку і студэнтам падчас занятку. Аднойчы, мне за гэта прыляцела: я выйшаў у бібліятэку за слоўнікамі для студэнтаў. Не ганяў студэнтаў, каб не адрываць ад задання, а хадзіў сам. Пакуль два паверхі падымаўся па прыступках, сустрэў рэктара Цыбоўскага, які павітаўся са мной за руку (дарэчы, першы прарэктар Шэвердаў ніколі не адказваў на прывітанне не тое каб руку падаць), а потым Цыбоўскі паскардзіўся на мяне загадчыцы кафедры, што гуляю падчас заняткаў на калідоры. Дэкан таксама патрабаваў не пакідаць аўдыторыі падчас пары нават у туалет. Калі я тлумачыў гэта правіла аднаму чужаземцу, які па маёй просьбе прыходзіў размаўляць са студэнтамі, той жэстам паказаў мне: спраўляй малыя патрэбы ў куток у аўдыторыі.

Рэктар ІПД В. Цыбоўскі на мясцовым мерапрыемстве ў 2007 г. Фота з сайта ІПД.

Вядома, што гэта правіла мы актыўна парушалі. Студэнтам я патлумачыў, што яны могуць выходзіць у туалет, калі ім трэба. Я і далей выходзіў за слоўнікамі, альбо дакументамі, даўшы студэнтам заданне. Аднойчы я пайшоў у буфет, пакінуўшы замест сябе кантралёрам свой мабільнік быццам з уключаным дыктафонам. Потым сказаў студэнтам, што гэта быў прыкол і мы ўсе пасмяяліся.

У туалетах студэнты не курылі (гэта яны рабілі каля ганку ІПД), але часам там маглі накурыць сісадміны ці Пышненка. Так аднойчы падчас конкурсу перакладчыкаў на перапынку я зайшоў у туалет, а там Пышненка злуецца:

– З-за цябе Андрэй, я кінуў цыгарэту ва ўнітаз! Я думаў, гэта рэктар ідзе.

– Атрымоўваецца, я вам выратаваў жыццё, бо курэнне забівае, – парырую я.

– Не, згубіў, бо я мушу запаліць другую, – сказаў калега. Што і зрабіў.

У 2011 г. я адправіў цэлую падгрупу завочнікаў (12 з 16 чалавек) на пераздачу заліку за няўчаснае выкананне кантрольнай. Дэкан завочнага факультэта быў у шоку:

– Можна адпраўляць на пераздачу толькі траціну студэнтаў з групы або менш! Інакш вы абавязаны нанова чытаць свой курс групе! Я папярэджваю вас, што я папрасіў ваша начальства правесці праверку вашай дзейнасці.

Праверку маёй дзейнасці правяла загадчыца метадаб'яднання Таццяна Уладзіславаўна Латышава наступнай фразай:

– Ну і звер ты, Валер'евіч. Будзь акуратней там!

Студэнты паспяхова пераздалі залік і такім чынам прынеслі бюджэту каля 50 долараў у эквіваленце. Мне за прыманне дадатковых залікаў, як звычайна не хацелі плаціць, карыстаючыся бюракратычнымі «кручкамі», але яшчэ студэнтам мой выкладчык ахарактарызаваў мяне як будучага добрага бюракрата, і я свае грошы атрымаў поўнасцю.

«Больш за 100%»

Падчас прэзідэнцкіх выбараў 2010 г. прарэктар па ідэалогіі і выхаванню, Ала Леанідаўна Барчук, асабіста прыходзіла на заняткі і суправаджала іншагародніх студэнтаў на выбарчы участак, каб не прафілонілі выбары 19 снежня. Прыходзіць яна да маёй групы перакладчыкаў і выклікае па прозвішчу Марыю Лемяшэўскую, адну з іншагародніх студэнтак:

– Такая і такая, вы яшчэ не хадзілі на выбары? Тады ідзём са мной.

Студэнтка моўчкі апранула паліто, выйшла з прарэктарам і вярнулася праз прыкладна паўгадзіны. Жартую з ёй:

– Ну што, Марыя Мікалаеўна, Саня останется с вами?

(Не тое, каб я так зняважліва называў прэзідэнта краіны. Проста як раз падчас гэтых выбараў адна музычная група запусціла песню «Саня останется с нами», якую хутка раскруціў агітацыйны апарат Прэзідэнта.)

У адказ дзяўчына толькі ўсміхнулася.

А ў адной з груп спецыялістаў па турысцкай дзейнасці дзяўчатам было не смешна. Адна з іх, якую звалі Віка, ўехала дамоў не прагаласаваўшы ў Мінску. Барчук, паводле слоў яе сябровак, патэлефанавала ёй на мабільны і так аблаяла дзяўчыну, што давяла яе да слёз.

Тое, што прарэктар па выхаванню можа накрычаць, я ведаў добра, але ў гэты кульмінацыйны тыдзень датэрміновага галасавання я выпадкова сустрэўся з ёй на калідоры і павітаўся, а яна была ў нейкай роспачы. Звычайна мы размаўлялі паміж сабой па-беларуску, але тут яна выпусціла пару на рускай:

– Что делать?! Как этих студентов заставить голосовать?! Нас так прессуют с этими выборами!!!

Хто яе прэсаваў я пытацца не стаў, проста выразіў спачуванне. Трэба зазначыць, што мяне наконт выбараў тады не прэсаваў ніхто.

Пасля выбараў супрацоўнікаў ІПД (некалькі дзясяткаў чалавек) сабралі на пераднавагоднюю нараду ў вучэбнай аўдыторыі. У канцы нарады прарэктар па выхаванню дадала:

– Асабліва хачу падзякаваць супрацоўнікам за актыўнасць падчас прэзідэнцкіх выбараў. Больш за 100% прынялі ўдзел.

Аўдыторыя загудзела ў непаразуменні. А Барчук толькі паўтарыла:

– Больш за 100%.

Праўда, яна памылілася, бо я на выбары не хадзіў. І можа не я адзін з ІПД...

У БРСМ многія мае студэнты з ІПД проста знаходзіліся, але гэты Інстытут быў адзіным вядомым мне месцам, дзе студэнтаў прыцягвалі да шматлікіх акцый, як патрыятычных, так і валанцёрскіх. І гэта нагадала мне яшчэ адзін выпадак ўжо з 2010 г. Група маркетолагаў сядзела на маім занятку. Адной дзяўчыне моцна балела галава, і я вырашыў адправіць яе дамоў.

– Не магу, – кажа дзяўчына, – я павінна ісці на дэманстрацыю пасля вашай пары.

– Так, спадарыня, – адказваю, – з такім галаўным болем вам нельга туды ісці. Вы можаце лёгка атрымаць інсульт. Ідзіце дадому.

– Ну, нельга, – ледзь не плача студэнтка, – Барчук мяне лаяць будзе.

– Я – ваш выкладчык. – строга адказваю ёй. – І я пад сваю адказнасць адпраўляю вас дадому. Дэманстрацыя можа пачакаць. А калі вы атрымаеце інсульт, што будзе?! Вы пра бацькоў сваіх падумалі?!

– Ну, не магу я...

– Так. Гэта загад. Ідзіце дамоў і лячыцеся. Калі самі не пойдзеце, то дам загад вось гэтым двум хлопцам аднесці вас дадому на руках.

Дзяўчына ўсміхнулася праз боль, паднялася, падзякавала і пайшла. А я яшчэ быў раззлаваны на начальства, якое не думала пра наступствы такіх збораў. Выказаў студэнтам, што думаю пра прымус да ўдзелу ў патрыятычных акцыях і БРСМ.

Нечакана адна студэнтка заўважыла:

– А я вось неактыўны член БРСМ.

– Як гэта? – цікаўлюся.

– Я далучылася да гэтай арганізацыі ў школе. Нам казалі, што тым, хто не далучыцца, не будзе магчымасці паступіць у ВНУ. Вось я і далучылася. А цяпер нікуды не хаджу. Проста маю членскі білет…

Студэнтаў актыўна накіроўвалі на розныя шэсці, дэманстрацыі і мерапрыемствы. Многія былі рады «адкасіць» ад заняткаў такім чынам, але былі і такія сітуацыі, як вышэй згаданая, і нават выпадак, калі студэнты прамоклі пад дажджом падчас патрыятычнай акцыі.

Аднойчы ў 2011 г. Барчук зайшла на мой занятак з адной групы і звярнулася да студэнтаў:

– Вы зараз запоўніце анкету, і вы павінны разумець, што трэба пісаць, а чаго не трэба. Мы тут праводзілі апытанне ў адной групе, як студэнты ставяцца да прэзідэнта. Многія напісалі, што яго «любяць» яго (у двукоссі). Дык я загадала перапісаць анкету! Вы што нічога не разумееце?! Вы думаеце я з усім згодна?! Я тут зайшла ў магазін і хацела купіць свае любімыя цукеркі, а цэны такія, што не магу! Але ж трэба ўсё разумець!

Студэнты проста паслухалі, запоўнілі паперы і аддалі прарэктару па выхаванні, яна пайшла, і  толькі пасля таго, як за ёй зачыніліся дзверы, хлопцы і дзяўчаты пачалі хіхікаць. Мы нічога не абмяркоўвалі па гэтай сітуацыі, але смешна было ўсім.

Ужо вясной 2012 года кафедра вырашыла накіраваць мяне дэлегатам на першамайскую дэманстрацыю. Як раз перад гэтым выкладчыкам кіраўніцтва ВНУ забараніла выкладчыкам наведваць паседжанні кафедры, калі на гэты час у іх стаялі заняткі. З гэтай прычыны мяне на паседжанні не было, і мяне паставілі перад фактам. Тады я пайшоў да Вікторыі Генрыхаўны Мінінай, якая тады выконвала абавязкі загкафедрай, бо загадчыкі ў нас пастаянна мяняліся: Говарава звольнілася, Захараву знялі з гэтай пасады, потым была яшчэ адна, якая сама пакінула пасаду, і вось паставілі в. а. нашу Віку, – і сказаў ёй:

– Віка (мы перайшлі з ёй на «ты» яшчэ да яе прызначэння начальствам і гэта неяк захавалася ў прыватных размовах), мяне вылучылі на першамайскую дэманстрацыю і не спыталіся ці зручна мне. А для мяне гэта так жа непрымальна як гвалціць дзяцей. Я прынцыпова не ўдзельнічаю ў палітычных акцыях.

– Тады шукай сабе замену, – адказала Мініна.

– Не магу, для мяне гэта непрымальна.

– Тады пойдзеш на дэманстрацыю, я нічога не магу зрабіць, – скончыла размову начальніца.

У той жа дзень у мяне была справа з адным юрыстам, і я паведаў яму пра сваю дылему. Той прапанаваў напісаць начальству тлумачальную запіску, што я і зрабіў, патлумачыўшы пісьмова, што «адмаўляюся ісці на дэманстрацыю па прычыне невырашальных разыходжанняў мерапрыемства з маім сумленнем». Запіску я пакінуў на рабочым стале загкафедрай, а паколькі яе не было, і патлумачыў прысутным у кабінеце што гэта за дакумент і з якой нагоды я яго напісаў. Адна з калег здзівілася:

– А хіба першамайская дэманстрацыя – гэта палітыка?!

Ці знайшлі мне замену, я не даведаўся, але маё незнаходжанне на дэманстрацыі ніхто не згадаў.

Тыя, хто быў «раўней»

Міхаіл Грабоўскі з прарэктарам па ідэалогіі і некалькімі супрацоўнікамі ІПД. Фота з сайта ІПД

На завочным аддзяленні на спецыяльнасці бізнес-адміністравання звязанай з турысцкай дзейнасцю вучыўся знакаміты беларускі хакеіст Міхаіл Грабоўскі. Завочка вучыцца наездамі па некалькі тыдняў пару разоў на год. І вось на 3-м курсе ў групы, дзе ён вучыўся, выкладчыкам англійскай апынуўся я, прычым абодва семестры навучальнага года.

Мой знакаміты студэнт не з'явіўся ні на адзін занятак у зімовую сесію. На заліку яго таксама не было, і я вывеў у ведамасці фразу «не з'явіўся» насупраць яго прозвішча. Вясновая сесія дала мне той жа вынік, але ў ведамасці ён лічыўся як дапушчаны да экзамену. Я не ведаю каму менавіта ён прымудрыўся здаць залік і калі, але гэта ў прынцыпе магчыма бо былі суботы, у якія дзяжурныя выкладчыкі прымалі сваіх і чужых «хвастоў». На экзамене студэнт Грабоўскі таксама атрымаў ад мяне «няяўку».

Зрэшты я спакойны за яго англійскую, бо ў гэты час ён жыў у Канадзе і гуляў у адной з мясцовых каманд. Гатовы я быў і да спроб звязацца са мной і здаць прадмет па электроннай пошце, але іх не было. Як у спадара Грабоўскага было з іншымі прадметамі я не ведаю. У прынцыпе завочка была ліберальнай: часам «хвасты» здавалі залік і экзамен у адзін дзень, таму не думаю, што да знакамітага хакеіста ставіліся горш, чым да пасрэдных двоечнікаў.

А вось зараз самае цікавае. Праз некаторы час на дошцы аб'яў дзённага аддзялення вісела паперка фармату А4 з кароткай абвесткай: такога чысла мая месяца 2010 г. у актавай зале пройдзе сустрэча студэнтаў нашай ВНУ са знакамітым беларускім хакеістам М. Грабоўскім. Пасля майго звальнення з ІПД, Грабоўскі скончыў Інстытут і аб гэтым пісалі на сайце гэтай установы адукацыі.

Акрамя Грабоўскага ў ІПД вучыліся іншыя людзі, якіх вылучалі сярод асноўнай масы студэнтаў. Так аднойчы ў будынку нашай завочцы на Пляханава 8 да мяне падышла Т.У. Латышава і сказала:

– Валер'евіч, зараз да цябе прыйдзе студэнт з дзённага аддзялення. Дэкан загадаў перадаць: май яго як хочаш, але каб паставіў яму залік! Ён выступае за баскетбольную каманду Інстытута.

Я нічога не адказаў. Калі да групы завочнікаў прыйшоў той студэнт-прагульшчык, я аб'явіў:

– Сёння ў нас залік будзе праходзіць асаблівым чынам. Я атрымаў загад ад дэкана дзённага факультэта, які нават страшна выканаць. Я павінен вас, – я звярнуўся да мясцовай зоркі баскетбола, – пераблытаць з жанчынай!

– Што такое? – напружана адказаў студэнт.

– Мне перадалі ад спадара дэкана, каб я меў вас як хачу, але паставіў вам залік. – адказаў я, робячы выгляд збянтэжанасці.

Аўдыторыя выбухнула рогатам. Баскетбаліст маўчаў.

– Таму кожны ў гэтай групе сёння атрымае залік, але ўсім прыйдзецца адказваць тэмы, – рэзюмаваў я.

Баскетбаліста я пакінуў на самы канец заліку, і час ад часу нагадваў:

– А я нагадваю, што спонсарам сённяшняга заліку з'яўляецца... – і называў прозвішча віноўніка ўрачыстасці.

Калі я пасля завяршэння ўсіх размоў ставіў залік у ведамасць і залікоўку баскетбаліста, я папрасіў у яго прабачэння за сваё свавольства. У адказ ён сказаў:

– Я не набіваўся атрымаць залік па блату. Гэта было рашэнне дэкана. Ён яшчэ і накрычаў на мяне...

Яшчэ на завочцы ў мяне вучыўся малапрыкметны хлопец, за якога мяне ўжо прасілі. Раніцай тэлефануе на мой мабільны мужчына і кажа:

– Гэта загкафедрай фізкультуры. Андрэй Валер'евіч, хачу вас папрасіць паставіць нармальную адзнаку на экзамене (называе прозвішча студэнта). Ці ведаеце вы, што ён служыць прапаршчыкам аховы прэзідэнта? А яшчэ ён нам вельмі дапамагаў з арганізацыяй спартыўных мерапрыемстваў. Таму прашу вас праявіць разуменне і спагадлівасць.

«Чацвёрку» той прапаршчык атрымаў і чамусьці ён прыйшоў у той дзень са сваім немаўляткам. Пазней у той дзень мы выпадкова сустрэліся ў асноўным будынку ІПД на Серафімовіча. І я сказаў:

– Скажыце, калі ласка, калі б я вам здаваў нарматывы па фізкультуры і павінен быў прабегчы пэўную дыстанцыю, каб атрымаць станоўчы бал, ці было б правільна заплюшчыць вочы на маю няздольнасць выканаць нарматыў, калі б я прыйшоў са сваім маленькім сынам?

– Не разумею пра што вы.

– Ці паступілі вы як сапраўдны мужчына, калі за вас прасіў загкафедры фізкультуры, а потым вы прыйшлі на экзамен са сваім дзіцём?

– Я не прасіў за сябе нікога! І дзіця я прынёс на спартыўнае свята, а не дзеля таго, каб вас улагодзіць.

Было бачна, што ён быў здзіўлены, што яго ўспрымалі як блатнога студэнта. Мы яшчэ крыху пагаварылі і разышліся, паціснуўшы рукі на развітанне.

А ў той жа год, у які я стаў выкладаць у ІПД, на завочку паступіў яшчэ адзін малапрыкметны малады чалавек, які сярод соцень іншых завочнікаў ціха здаў англійскую камусьці з маіх калег на першым курсе і паспяхова скончыў ВНУ ў 2013 годзе. Паводле яго ўспамінаў мы наўрад ці сустракаліся асабіста на завочцы. Ніхто з нас тады не ведаў, што гэта будучы журналіст і блогер Антон Матолька, ТГ-канал якога пазней прызнаюць экстрэмісцкім.

Варта згадаць і што ў камп'ютарнай лабараторыі ў 2008-2009 гг. працаваў пажылы лабарант, які дзяліўся са мной (і не толькі) сваімі каларытнымі поглядамі: матэматыка з'яўляецца раздзелам філасофіі, мужчынам трэба дазволіць быць палігамнымі. У наступным навучальным годзе яго змяніў хлопец-матацыкліст па прозвішчу Зыль, які неўзабаве пасля ўладкавання на працу ў ІПД яшчэ і паступіў туды вучыцца завочна...

«Цалуйце мне руку!» і іншае на 18+

Сваіх навучэнцаў я заўсёды ўспрымаю як дзелавых партнёраў, таму перад заняткам я вітаўся за руку з кожным студэнтам-хлапцом, калі была такая магчымасць. І аднойчы адна студэнтка паставіла мяне ў далікатную сітуацыю:

– А мне, Андрэй Валер'евіч, Вы павінны як ветлівы мужчына пацалаваць руку! – сказала яна, выцягнуўшы ў мой бок руку літарай «г».

Сітуацыя была тупіковая. Калі я адмовіўся б пацалаваць яе руку, то гэта было б хамствам з майго боку. Проста паціснуць руку таксама было немагчыма, бо дзяўчына паўтарыла свае патрабаванне. А калі б я пацалаваў яе руку, то мусіў б пацалаваць і ўсім астатнім дзяўчынам. А на заняткі любіла хадзіць рознае начальства, каб знайсці за што зачапіцца і пазбавіць прэміі педагога на карысць сваёй самаадданай працы. Таму, калі б мяне «застукалі» за цалаваннем ручак, «разбор палётаў» чакаў бы ўсю нашу кафедру. Але ў мяне было нестандартнае рашэнне:

– Ведаеце, спадарыня, праблема ў тым, што я не «блакітны» (рогат ў аўдыторыі), і калі я пацалую вам руку, мне захочацца пацалаваць вас куды-небудзь яшчэ. Я магу паабдымацца з хлапцамі ці расцалаваць іх у абедзве шчакі, калі трэба, і нічога не адчуць пры гэтым. А з дзяўчатамі ў мяне інакш, таму я імкнуся не кранаць іх ні рукамі, ні губамі.

У наступны раз гэта дзяўчына вітала мяне дужым мужчынскім рукапацісканнем. 

Але было некалькі сітуацый з завочнікамі, калі студэнткі спрабавалі са мной фліртаваць. У адным выпадку адна з іх сказала аднагрупніцам:

– Цяпер, дзяўчаты, вы разумееце, што павінны аддавацца Андрэю Валер'евічу.

– Ну, не ў літаральным сэнсе, – запярэчыў я.

– Мы пажартавалі, – адказала тая дзяўчына, крыху збянтэжана.

У іншым выпадку я патрапіў пад лівень і прыбег ў аўдыторыю ўвесь мокры. Адна дзяўчына спыніла мяне дотыкам далоні ў грудзі (а я быў у мокрай кашулі прыліплай да цела) і сказала:

– Вой, які вы «сухі».

Гэта яна зрабіла перад усімі. Група зарагатала. Я ўсміхнуўся і сеў за стол праводзіць пару, як быццам нічога і не адбылося. Зразумела, я не алавяны салдацік, і дотык прыгожай дзяўчыны да мяне, безумоўна, закрануў мае пачуцці, але я заўсёды імкнуўся захоўваць дзелавыя адносіны з прыгожай паловай маіх калег і навучэнцаў. І, дзякуй Богу, у мяне атрымалася.

Яшчэ адзін эпізод з падобнай серыі ў мяне адбыўся з групай перакладчыкаў. Я даў заданне студэнтам, а адна дзяўчына пачала капрызнічаць і раззлавала мяне.

– Я вас прашу выканаць вучэбнае заданне, а не зрабіць са мной вычварэнства! – сказаў я ёй, згубіўшы цярпенне.

– Лепш бы ён загадаў зрабіць вычварэнства... – прабурчаў нехта на задняй парце ў панаваўшай пасля маіх слоў цішыні. І аўдыторыя выбухнула рогатам.

Яшчэ быў студэнт, пра якога хадзілі чуткі аб яго нетрадыцыйнай арыентацыі. Калі апошні мусіў здаць мне вучэбную практыку, ў яго залікоўцы хтосьці накрэмзаў, што ён практыкаваўся прастытуткай на Камароўскім рынку. Я зрабіў хлопцу заўвагу, каб сачыў за дакументамі, на што атрымаў адказ:

– А што, калі гэта – праўда?

– Тады гэта дакументальна афармляецца інакш, не так, як у вас напісана, – патлумачыў я.

Здарэнні

Калі разгарэлася эпідэмія свінога грыпу, сваю першую маску я атрымаў ад двух студэнтаў-маркетолагаў Андрэя Валенды і Андрэя Кузняцова. «Па блаце». Падарылі падчас пары англійскай. Адразу яе надзеў.

У сваім інстытуце я быў амаль адзіным выкладчыкам, які пастаянна насіў маску. Час ад часу ў мяне пыталіся калегі навошта яна мне.

– У мяне дома маленькі сын, і калі б трэба было, я б намазаў на твар свіныя какашкі.

Але на вуліцы ці ў метро можна было сустрэць шмат людзей у масках. Некаторыя нават курылі не здымаючы яе.

Сярод маіх студэнтаў таксама некалькі чалавек насілі маскі. Студэнт-перакладчык Дзмітрый Унучко неяк надзеў сваю маску на лысіну (а ён рэгулярна галіў галаву). Я падкалоў яго:

-- Містэр Унучко, надзеньце сваю маску на твар, бо інакш мне будзе вас не хапаць.

Многія засмяяліся, а яго сяброўка, якая сур'ёзна ставілася да прыкмет і забабонаў, а таксама мела даволі гарачы характар, абурылася:

– Як вы можаце такое казаць! Думкі матэрыяльны!

Сярод той жа самай групы перакладчыкаў быў адзін студэнт Алег Гоза, які лічыў сябе эзатэрыкам. Некаторыя думалі, што ён сатаніст, але Сатане ён не пакланяўся. Тым не менш, ад астатняй групы гэты юнак вельмі адрозніваўся. Мы з ім мелі даволі супрацьлеглыя погляды на шмат чаго, але пры гэтым паміж намі ўсталявалася нейкае ўзаемаразуменне, асабліва ў плане разумення жартаў.

Аднойчы Гоза уваходзіць у аўдыторыю перад заняткам, сумна паглядзеў як я сяджу за настаўніцкім сталом у сваёй масцы і казаў з глыбокім пачуццём горычы:

– Яшчэ жывы.

– Не дачакаецеся, – адгукнуўся са смехам я, бо палічыў гэта кпінай у свой бок.

– Дык я ж пра сябе, а не пра вас, – адказаў студэнт з тым жа смуткам. Сапраўды ў гэты час ён меў сур'ёзныя праблемы ў сям'і, што рабіла свой адбітак на яго манеры паводзін.

Аднойчы я паўжартам казаў групе, што ў сувязі з масавай смяротнасцю падчас эпідэміі я дазваляю ім умерана ўжываць алкаголь перад заняткамі. А. Гоза так і зрабіў, але ад яго не пахла.

Аднойчы я распавядаў выпадак, як адна настаўніца смяялася з блытанага тлумачэння аднаго вучня і прыкрывала ўсмешку класным журналам.

– Тады гэтага не было, – дадаў я і паказаў на сваю маску.

Гоза падняў угару вялікі палец: удалы жарт.

Падчас эпідэміі, як і да яе Алег Гоза фліртаваў з смерцю, кпіў з яе. Але эпідэмія яго зачапіла. Хварэў доўга і цяжка, але выжыў. Пасля гэтага яго адлічылі за шматлікія прагулы заняткаў. Больш у ІПД ён не вяртаўся.

Калі эпідэмія скончылася, я купіў сваім маркетолагам Валендзе і Кузняцову бутэльку бальзаму. Пасля заканчэння пары я папрасіў іх затрымацца. А яны былі яшчэ тыя гарэзнікі і як раз схапілі ад мяне адпрацоўку за паводзіны. Я патлумачыў ім сутнасць задання па адпрацоўцы, а потым працягнуў ім пакет з бутэлькай:

– Гэта вам. Калі б не ваша маска, мой сын мог памерці. Бо выкладчыкі ў нашай краіне – не людзі, і таму на мне ўсё як на  тым сабаку зажывае. А сын яшчэ маленькі... Тут столькі чалавек перамерла: ў каго брат, у каго сват... Так што гэта вам... Не як выкладчык студэнтам, а як мужык мужыкам. Вось мая падзяка. Гэта бальзам. Ён «грузіць» як гарэлка, але п'ецца мягчэй.

– Мы б з вамі гэта выпілі.

– Не, гэта вам. Толькі спажывіце гэта па-за межамі нашай «багадзельні».

***

Падчас тэракту ў метро ў 2011 г. дзве студэнткі ІПД наглыталіся дыму, бо напісалі кантрольную па англійскай ў маёй калегі, дацэнта Л.М. Жывіцкай, раней за ўсіх і падчас выбуху знаходзіліся ў метро недалёка ад месца здарэння. Дзяўчаты правялі ў бальніцы некалькі тыдняў

Праз некаторы час Жывіцкай патэлефанавала Барчук і запытала:

– Што адчувае чалавек, які адпраўляе дзяцей на смерць?

– Ну, судзіце мяне, – адказала Жывіцкая.

Прарэктар кінула трубку. Абурыўшыся, Ларыса Максімаўна напісала заяву на звальненне.

У чэрвені 2011 г. праходзіла апошняе паседжанне нашай кафедры. І кафедра ўрачыста адпраўляла на пенсію Ларысу Максімаўну Жывіцкую, якая працавала практычна з заснавання ВНУ ў 1992 г. Калі наша новая загадчыцца перадала падарунак на памяць за добрую працу на кафедры, Жывіцкая адказала:

– Я пакідаю кафедру, бо мяне дапёк дрэнны стасунак кіраўніцтва інстытута да супрацоўнікаў.

– Не трэба аб гэтым, калі ласка, – папрасіла загадчыца.

– Трэба. Я пакідаю кафедру ў знак пратэсту.

Пасля паседжання я падышоў да яе і падзякаваў за смеласць. Не магу сказаць, што шчыра, бо чалавек яна была канфліктны, але мне хацелася казаць ёй штосьці харошае.

У наступным годзе студэнт-завочнік неяк сказаў пра чалавека, асуджанага за тэракт у метро:

– Я служыў у арміі з Канавалавым. Ён быў нармальны адэкватны мужык. Дэмбельскі альбом мне паказваў свой.

***

Валютны крызіс 2011 г. пачаўся неяк нечакана. Памятаю, як вясной я сядзеў за камп'ютарам на сваёй кафедры ў Інстытуце прадпрымальніцкай дзейнасці, туды забегла мая студэнтка Карына Кошалева з «перакладчыкаў» і прашчабятала:

– У Мінску спынілі продаж валюты!

Я не звярнуў увагі на тую навіну: і без таго хапала праблем. Думаў, мера часовая, толькі што ў магазінах знікаў і зноў з'явіўся цукар-пясок, значыць і з валютай будзе не надоўга. Але хутка сітуацыя стала выглядаць сур'ёзней. Крызіс вывеў многіх незадаволеных на вуліцы. Пачаліся маўклівыя акцыі пратэсту, калі ўдзельнікі час ад часу пляскалі ў далоні, а астатні час маўчалі. Вадзіцелі спынялі машыны і сігналілі, штучна рабіўшы заторы на дарогах. Міліцыя арыштоўвала некаторых удзельнікаў гэтых акцый, і іх прысуджвалі да выплаты штрафаў. Хадзілі жарты, што пляскаць у тэатры і на канцэртах цяпер забаронена, бо тады могуць арыштаваць за палітыку. Адна з маіх студэнтак паведаміла, што неяк ішла з работы дадому і ўбачыла, як раптам людзі вакол яе запляскалі ў далоні. Яна казала, што была атмасфера нейкага свята (а тады яна не ведала, што гэта быў пратэст).

Падчас крызісу многія мае студэнты-завочнікі лаялі Лукашэнку за валютны крызіс. Асабліва тыя, што не выплацілі валютныя крэдыты. Я заўжды даваў ім выказацца, а  ў адной групы запытаўся:

– Ну, а што б вы казалі прэзідэнту, калі б ён зараз увайшоў у аўдыторыю?

– I want to join BRSM (я хачу далучыцца да БРСМ), – адказаў адзін хлопец, і ўсе зарагаталі.

Калі крызіс ужо ішоў у свой фінал, сярод маіх завочнікаў быў адзін апазіцыянер-актывіст. Ён казаў, што кожны дзень слухае песню В. Цоя «Перемен», якая стала сімвалам пратэсту для многіх незадаволеных у той час, і ходзіць на акцыі маўклівага пратэсту. Я цынічна скарыстаўся яго перакананнямі, каб «уцюхаць» яму свой тавар:

– Каб быць харошым рэвалюцыянерам, трэба добра вучыцца. Асабліва вучыць англійскую мову. Бо інакш, як замежжа вам дапаможа?

 Ужо пасля крызісу вулічныя акцыі яшчэ праходзілі, і апазіцыя планавала масавы мітынг «Народны сход» у адну з субот кастрычніка. У той дзень на завочцы паставілі па 5-6 пар у парушэнне санітарных норм. Думаю, што гэта было звязана з мітынгам: каб студэнты не ішлі на яго, але ці была гэта мясцовая ініцыятыва, ці загад «зверху» – не ведаю. Пры гэтым студэнтам давалі магчымасць адпрошвацца праз пісьмовую заяву дэкану, і мы з групай, што я вёў, жартавалі:

– Студэнт піша: «прашу адпусціць мяне з заняткаў у сувязі з наведваннем «Народнага сходу»».

Але з тых, што адпрасіліся, думаю, ніхто і не думаў ісці на такі сход. Народ ужо з большага згубіў цікаўнасць да палітыкі.

Камп'ютары і «Трыджык»

У ІПД было некалькі добрых камп'ютарных аўдыторый. Адна была на 6-м паверху, другую пабудавалі ў пачатку 2010-х як лінгафонны кабінет на 3-м паверсе і замацавалі за нашай кафедрай. І яшчэ былі камп'ютары ў бібліятэцы на 7-м паверсе. Быў камп'ютарны клас і на завочцы на Пляханава. У кабінетах кафедры на Серафімовіча і Пляханава таксама было па камп'ютару. Не ведаю як каму, а мне гэты камп'ютары здаваліся шыкоўнымі. І, у параўнанні з марудным інтэрнэтам у мяне дома на той момант, хуткасць мясцовага інтэрнэту была файнай. А галоўнае, што ім было можна карыстацца без абмежаванняў. Вось я і карыстаўся: збіраў заданні для сваіх студэнтаў, гістарычныя матэрыялы, займаўся самаадукацыяй. Нягледзячы, на вусную забарону пакідаць аўдыторыю падчас заняткаў, я часам пакідаў студэнтаў рабіць пісьмовыя заданні і бег на 10 хвілін у бліжэйшую камп'ютарную аўдыторыю.

Яшчэ адна з маіх груп была поўнасцю камп'ютарызавана: хлопцы і дзяўчаты ўсе заданні рабілі на сваіх ноўтбуках. Пазней адзін з гэтых хлопцаў паказаў мне як ствараць сайты ў канструктары сайтаў narod.ru і я зрабіў сайт для нашай кафедры, які я абнаўляў для завочнікаў і ў наступны навучальны год пасля майго звальнення.

Галоўная старонка сайта нашай кафедры, згодна Wayback Machine

У 2011 годзе завочка пераехала з Пляханава на асноўную базу на Серафімовіча. Ушчыльненне значыла змену раскладу заняткаў. Цяпер першая пара павінна была пачынацца ў 8:00, а не ў 8:15. Здаецца, скарацілі перапынкі, але дакладна не памятаю. Тым не менш, зрух першай пары на чвэрць гадзіны стаў бонусам для адной маёй групы. Як раз у гэты час з сеткі тэлебачання адключылі тэлеканал «Еўраньюс», але яго эфір не блакавалі ў інтэрнэце. У мяне быў 3G-мадэм і тады новы нэтбук. Начны трафік «трыджыка» быў багацейшы за дзённы, і я ўключаў навіны канала ў 7:50. Усе, хто прыходзіў на той момант, глядзелі навіны на англійскай мове. У 8:03 «трыджык» «ачухваўся» і абрубаў інтэрнэт, бо для яго наступала раніца. А ў мяне было адчуванне, што мы былі як тыя савецкія грамадзяне, якія ўпотай слухалі Бі-бі-сі, хоць глядзець «Еўраньюс» у 2010-х не было забаронена. Дарэчы, гэты «трыджык» яшчэ працуе, хоць, калі што, рамантаваць яго ўжо ніхто не будзе.

Калі дарогі разышліся

Летам 2012 года загкафедрай Мініна сказала мне падаць дакументы на працяг кантракту з ІПД, што я і зрабіў. А ў жніўні мне патэлефанавала загадчыца аддзела кадраў і папрасіла прыйсці ў яе аддзел. Калі я спытаў па якім пытанні, жанчына адказала, што ўсё патлумачыць на месцы.

На месцы яна мне аддала працоўную кніжку і сказала, што мне не працягнулі кантракт. Гэта не здзівіла мяне, бо кожны год скарачалі набор студэнтаў і ўсё новых выкладчыкаў. Таму пратрымацца на гэтым месцы 4 гады было нядрэнным. 

Яшчэ да гэтага падчас свайго «царавання» на нашай кафедры мяне хацела выгнаць Вераніка Георгіеўна Захарава, якая лічыла мяне казлом адпушчэння за ліквідацыю знешняй праверкай адной турысцкай спецыяльнасці ў 2010 годзе. Падчас атэстацыі нашай кафедры кіраўніцтва ІПД задало мне пытанне чаму я дазваляў сабе адыходзіць ад вучэбнай праграмы падчас заняткаў і я адказаў, што дзейнічаў у адпаведнасці з сучаснымі патрабаваннямі рынку працы, ў прыватнасці агенцтваў па перакладу. Адказ вельмі задаволіў высокае начальства і мяне пакінулі непакарным, а Захараву ўжо знялі з пасады на той момант.

Забраўшы сваю працоўную кніжку, я пайшоў у кабінет дэкана дзённага аддзялення В. Піневіча і паціснуў яму руку на развітанне, кажучы:

– Мяне скарацілі. Хачу падзякаваць, што вы імкнуліся заставацца чалавекам і разумець праблемы падначаленых, нягледзячы на сваю строгасць і прынцыповасць.

– Гэта ўнутраная справа, – крыху разгублена адказаў дэкан, які не чакаў ад мяне такіх слоў.

У той жа дзень я напісаў Віке Мінінай імейл з тлумачэннем, што мяне скарацілі. І атрымаў просты адказ: «Дзякуй за супрацоўніцтва».

У наступныя гады на кафедру з дэкрэтнага адпачынку вярнулася жанчына, якая мела рэпутацыю нагаворшчыцы. Я толькі раз падпаў пад раздачу яе даносаў ў першы год сваёй працы, але тады ўсё абышлося размовай з Говаравай, якая нешта добрае бачыла ў мяне. Цяпер і не памятаю ў чым быў той данос. А вось астатнім калегам дасталася: звольніліся яшчэ два старажылы: Пышненка, які раней казаў, што гатовы расцалаваць Віку Мініну, а потым пры асабістай сустрэчы казаў мне пра яе брудныя словы з моцным расчараваннем, і Ніна Іванаўна Пляшко, якая доўгія гады была намеснікам загкафдры і лічылася нефармальнай «мамай» кафедры. Потым звольнілася і сама Віка, а кафедру неўзабаве аб'ядналі з некалькімі іншымі кафедрамі.

ІПД пайшоў сваім шляхам. Мае студэнты паступова давучыліся. На скарачэнне дазволенага набору Інстытут адказваў пашырэннем спектру адукацыйных паслуг, як і іншыя прыватныя і дзяржаўныя ВНУ, а таксама арэндай інтэрнатаў для іншагародніх. На маёй памяці іншагароднія альбо здымалі пакой/кватэру, альбо ездзілі цягніком (добра, чыгунка побач) ці маршруткай штодзень.

Потым ІПД перажыў кавід, на які адказаў дыстанцыйным навучаннем у Moodle. Неяк ціха прайшла эпоха пратэстаў. Па-ранейшаму праходзілі патрыятычныя і навуковыя мерапрыемствы, конкурсы і сустрэчы са спецыялістамі.

Спартыўнае мерапрыемства ІПД на Каліноўскага, 111. 2022 год. Фота з сайта ІПД.

Студэнцкі крэатыў ля актавай залы ў тэму ЧСХШ-2014. Лета 2014 г. Фота А. Берастоўскага

Выступленне праваслаўнага святара на тэму сектанцтва ў лекторыі на 6-м паверху выклікала столькі цікаўнасці, што студэнты сядзяць у тэлефонах. Фота з сайта ІПД.

Час ад часу я заходзіў папіць чаю з булачкай у кафэ ІПД, аднойчы нават са старэйшым сынам, якога прыводзіў з сабой туды пару раз, калі яшчэ выкладаў там. Потым ужо праходзіў міма будынку з пачуццём настальгіі. Часам сніў як я вярнуўся ў гэты Інстытут. Я ведаю, што мінулае вярнуць немагчыма, і не стаўлю мэтай туды вярнуцца пасля ўсяго, што напісаў. Але гэта быў не толькі перыяд працы з аўтарытарнай навучальнай установай, але і час радасці, калі я часам ляцеў на свае пары да перакладчыкаў, каб правесці яшчэ адзін творчы занятак. І я шчыра ўдзячны гэтай ВНУ за свой пік творчай педагагічнай дзейнасці і цікавых студэнтаў, некаторыя з якіх дапамаглі мне напісаць кнігу пра ЗША.

Былі і іншыя цікавыя людзі, выкладчыкі, сярод якіх глыбокі стары з нейкай беларускай вёскі, дзяцінства якога прыйшлося на сталінскія часы, студэнты, якія дасягнулі розных поспехаў і якіх я не заўважыў. Нават некалькі пажылых вахцёрак на 6-м паверху былі цікавымі суразмоўцамі. Яшчэ там я сустрэўся са сваім былым выкладчыкам з БДПУ А. Цобкалам, ужо не як студэнт, а як калега. І не сустрэўся са сваім аднакурснікам гісторыкам Ігарам Мельнікавым, які праходзіў у ІПД павышэнне кваліфікацыі як экскурсавод. Магчыма, калі я ўваскрэшу яшчэ нешта цікавае са сваёй памяці, то напішу яшчэ.

09.07.2022

400-й пост

 


Это 400-й пост в моем блоге, который я завел примерно 10 лет назад, а с февраля 2013 г. стал заполнять информацией.

Я веду этот блог на четырех языках: основной контент на белорусском и русском в соотношении примерно 70/30. 26 постов написаны полностью или частично на английском и 1 частично на французском. Многие посты с английским или французским текстом написаны одновременно на двух, трех или четырех языках.

За это время блог просматривали во многих странах мира, хотя его нельзя назвать популярным или медийным в обычном понимании этих слов. За все время с февраля 2013 по сегодняшний день общее количество просмотров постов блога составляет 136926.

Из отдельных сообщений самыми популярными стали:

1.

Несколько мифов о Беларуси и белорусах (4,2 тысячи просмотров)

2.

Зніклыя навучальныя ўстановы. Працяг тэмы (2,9 тысячи просмотров)

3.

Опальный перевод (2,4 тысячи просмотров)

Почему я не выделял сотый или, скажем, двести пятидесятый посты? Тогда не обратил на их положение внимание. Почему решил выделить 400-й отдельно? Наверное, потому что не знаю сколько мне еще идти своим темпом до "полукругого" 500-го поста. Жизнь такова, что могу и не дойти, хотя закрывать блог не собираюсь.

Все вышенаписанное, это не попытка малоизвестного блогера хоть как-нибудь раскрутиться. Я вполне доволен тем, что есть. Просто, как и некоторое время назад, хочу снова сказать спасибо своим читателям!

См. также

Как я до этого докатился

7 лет в блогосфере

100 000 просмотров спустя

03.07.2022

Историк согласно Д.И. Писареву | A Historian as Described by Dmitri Pisarev

 


Мы до сих пор при оценке явлений нравственного мира ходим ощупью и действуем наугад; по привычке мы знаем, что такое грех; по уложению о наказаниях мы знаем, что такое преступление; но когда нам приходится ориентироваться в бесконечных лесах тех явлений, которые не составляют ни греха, ни преступления, когда нам приходится рассматривать, например, качества человеческой природы, составляющие задатки и основания будущих проступков, тогда мы идем все врассыпную и аукаемся из разных углов этой дубравы, то есть сообщаем друг другу наши личные вкусы, которые чрезвычайно редко могут иметь какой-нибудь общий интерес. Каждое человеческое свойство имеет на всех языках по крайней мере по два названия, из которых одно порицательное, а другое хвалительное: скупость и бережливость, трусость и осторожность, жестокость и твердость, глупость и невинность, вранье и поэзия, дряблость и нежность, взбалмошность и страстность, и так далее до бесконечности. У каждого отдельного человека есть в отношении к нравственным качествам свой особенный лексикон, который почти никогда не сходится вполне с лексиконами других людей. Когда вы, например, одного человека называете благородным энтузиастом, а другого безумным фанатиком, то вы сами, конечно, понимаете вполне, что вы хотите сказать, но другие люди понимают вас только приблизительно, а иногда могут и совсем не понимать. Есть ведь такие озорники, для которых коммунист Бабеф был благородным энтузиастом, но зато есть и такие мудрецы, которые австрийского министра Шмерлинга назовут безумным фанатиком. И те и другие будут употреблять одни и те же слова, и теми же самыми словами будут пользоваться все люди бесчисленных промежуточных оттенков. Как вы тут поступите, чтобы открыть живое явление из-под груды набросанных слов, которые на языке каждого отдельного человека имеют свой особенный смысл? Что такое благородный энтузиазм? Что такое безумный фанатик? Это пустые звуки, не соответствующие никакому определенному представлению. Эти звуки выражают отношение говорящего лица к неизвестно предмету, который остается совершенно неизвестным во все время разговора и после его окончания. Чтобы знать, что за человек был коммунист Бабеф и что за человек Шмерлинг, надо, разумеется, отодвинуть в сторону все приговоры, произнесенные над этими двумя личностями различными людьми, выражавшими в этом случае свои личные вкусы и свои политические симпатии. Надо взять сырые акты во всей их сырости, и чем они сырее чем меньше они замаскированы хвалительными или порицательными словами, тем больше мы имеем шансов уловить и понять живое явление, а не бесцветную фразу. Так поступает мыслящий историк. Если он, располагая обширными сведениями, будет избегать увлечения фразами, если он к человеку и ко всем отраслям его деятельности будет относиться не как патриот, не как либерал, не как энтузиаст, не как эстетик, а просто как натуралист, то он наверное сумеет дать определенные и объективные ответы на многие вопросы, решавшиеся обыкновенно красивым волнением возвышенных чувств. Обиды для человеческого достоинства тут не произойдет никакой, а польза будет большая, потому что вместо ста возов вранья получится одна горсть настоящего знания. А одна остроумная поговорка утверждает совершенно справедливо, что лучше получить маленький деревянный дом, чем большую каменную болезнь.

Мыслящий историк трудится и размышляет, конечно, не для того, чтобы приклеить тот или другой ярлык к тому или другому историческому имени. Стоит ли в самом деле тратить труд и время для того, чтобы с полным убеждением назвать Сидора мошенником, а Филимона добродетельным отцом семейства? Исторические личности любопытны только, как крупные образчики нашей породы, очень удобные для изучения и очень способные служить материалами для общих выводов антропологии. Рассматривая их деятельность, измеряя их влияние на современников, изучая те обстоятельства, которые помогали или мешали исполнению их намерений, мы из множества отдельных и разнообразных фактов выводим неопровержимые заключения об общих свойствах человеческой природы… Историк не восхищается, не умиляется, не негодует, не фразерствует… Историк разлагает каждое явление на его составные части и изучает каждую часть отдельно, и потом, когда известны все составные элементы, тогда и общий результат становится понятным и неизбежным; что казалось раньше анализа ужасным преступлением или недостижимым подвигом, то оказывается после анализа простым и необходимым следствием данных условий.

Писарев Д. И. Мотивы русской драмы. Цит. по: А. Н. Островский в русской критике. Сборник статей. Москва: Государственное издательство художественной литературы, 1953, с. 329-331


In moral sphere we act blindly; we know what the sin is; we know from the Code of punishments what the crime is; but when we have to orient ourselves in this endless amount of events which do not have anything in common neither with the sin nor the crime, when we have to consider the features of human nature, which mainly predetermine the further offences, then we follow different ways and even then we try to inform everybody of our own tastes which only on rare occasions overlap.

In all foreign languages every human feature is characterized by at least 2 notions, one of them is judging, the other one is praising: miserliness and prudence, cowardice and caution, cruelty and firmness, stupidity and innocence, lies and poetry, flaccidity and tenderness, giddiness and torridity and many other examples.

Each particular person has his own attitude towards the moral qualities which is expressed by peculiar and distinguishable from other people combinations of words.

When you say, that one person is a noble enthusiast, and the other one is a crazy fanatic, you definitely understand what do you mean, but the other people will understand you partly or will not understand at all.

There are mischiefs who will call Baboef, the communist, a noble enthusiast, but also there are sages who will call Schmerling, the Austrian minister, a crazy fanatic.

Both will use the same words, and the same words will be used by different categories of people. How to recognize this or that phenomenon under the pile of words, which define something specific and different for each separate person? What is the noble enthusiasm? Who is the crazy fanatic? This is an empty phrase, which does not correspond to any particular representation. These empty sounds express the speaker's attitude to the unknown subject, which remains completely unknown during the whole conversation, and after it. To understand what kind of people the communist Baboef, and Schmerling were, it is necessary to put aside all the judgments, passed by different people, expressing in this very case their own tastes and political sympathies. If you are able to find the facts, the initial ones, which have not been masked by the compliments or judgments, you will inevitably catch and understand the real phenomenon but not the senseless phrase. So does the cogitative historian.

If he has enough information and avoids using phrases, if he treats the man and his activity not as if being a patriot, a liberal, an enthusiast, an esthetic, but simply as a naturalist, he probably will be able to give specific and objective answers to many questions, which earlier were given on the basis of human great feelings. There is nothing offensive to the human soul and dignity. Moreover, it will bear fruits, because instead of one hundred loads of lies the humanity will get a handful of real knowledge. One witty proverb says: It is better to have a small wooden house than a large stone disease.

The cogitative historian works and ponders over something not to stick one or another label to one or another historical name. Is it really worth spending time and does it make any sense to call Sidor a fraud and Philemon a virtuous father of the family?

The historical figures are interesting just as large specimens of our breed, very easy to learn and serving as the materials for the anthropology. Considering their activity, studying their influence on the contemporaries, examining the circumstances which helped or hampered the fulfillment of their intentions, we have derived compelling evidence about the general properties of human nature... The historian does not admire, does not feel angry, does not phrase monger… The historian decomposes every phenomenon into its constituent parts and examines each part separately, and then the overall result is understandable and inevitable; something that has seemed before the analysis a terrible crime or inapproachable deed, after analysis seems a simple and necessary consequence of these conditions.


Pisarev, DI Motives of Russian drama. Cit. By: AN Ostrovsky in Russian criticism. Collected articles. Moscow: State publishing fiction, 1953, pp. 329-331

(Перевод Татьяны Фригиной, в 2011 году в качестве учебного задания в ИПД | translated by Tatiana Frigina in 2011 as Institute homework)

***

Еще на тему изучения истории (more about history study)

История. Как не попасть на удочку информационного обмана

История - это политика?

История -- не проститутка

Хватит кормить историков!

Писать с опорой

Забывчивая память

More translations into English:

Vasil Bykaŭ. The Wall: 3 short stories that I translated

Фото (Photo): lafeum.ru

16.06.2022

Мэйсан і Буся. Сачыненне Данііла Берастоўскага

 

***

У дзядулі жыў кот Мэйсан. Ён быў шэры з белым жыватом, зялёнымі вочкамі. Ён вельмі любіў дзядулю, сябраваў з ім. Ён чакаў дзядулю з працы, сумаваў па ім. Калі ён прыходзіў, кот пачынаў бегаць па кватэры і гуляць з ім. Нават калі аднойчы бабуля лаяла дзядулю, Мэйсан стаў яе царапаць.

Аднойчы, калі кот сядзеў на падваконніку, пад гэтым акном сядзела кошка і глядзела на яго. Ён мітусіўся, хацеў патрапіць да яе, але сетка ад камароў яму не давала гэтага зрабіць. Цераз якісьці час дзядуля прынёс яе ў дом. Яны толькі пачалі знаёміцца, але ў гэтыя дні здарылася нешта дрэннае...

Праз некалькі дзён пасля з'яўлення кошкі Бусі (так яе назваў дзядуля) у доме памерла бабуля. Мэйсік, напэўна, зразумеў, што адбылося штосьці  дрэннае, таму што ён захварэў і нічога не еў. Буся таксама. Калі я прыходзіў да дзядулі, я ўбачыў Бусю, якая ляжала на канапе, але яна схавалася. Мэйсан таксама схаваўся недзе.

Цераз некалькі дзён пасля гэтага Мэйсік і Буся паздаравелі. Яны ўжо елі, смачна елі, не сумавалі. Буся вучыла Мэйсю даядаць ежу, бо калі кот не даядаў, кошка з'ядала сама. Яна любіла даставаць Мэйска тым, што біла яго лапкай. Мэйсік быў старэйшы і дужэйшы за яе, але ён цярпліва сядзеў, проста праганяючы яе. Але цераз хвіліну ў яго канчалася цярпенне і ён не вельмі моцна кусаў яе або біў яе лапкай.  Потым ён бегаў за ёй па пакоі, яна пішчала і хавалася.

Буся і Мэйсан добра сябравалі, нават ляжалі і гулялі разам. Гэта добрыя сябры, яны разам і да цяперашняга часу.

11.04.2022

P.S. Усе персанажы і падзеі НЕ выдуманыя. Сачыненне апублікавана з мінімальнымі бацькоўскімі праўкамі лексіка-граматычных памылак і захаваннем аўтарскай арфаграфіі. На фота самі Мэйсан і Буся па стане на лета 2022 г.

Таксама:

10 год у ролі таты

Відэатворчасць Д. Берастоўскага ў адвольным парадку:





Самыя незвычайныя выбары


Тэме прэзідэнцкіх выбараў я думаў прысвяціць адзін невялікі ролік на сваім канале ў YouTube і размясціць спасылку на яго ў папярэднім пасце пра выбары. Але гэта мерапрыемства насыціла беларускае павольнае жыццё падзеямі.

Я не пісаў на гэту тэму часткова па прычыне страсцяў вакол яе. Такія падзеі лепш бачны на адлегласці, таму я вырашыў не весці апісанне адразу, як з кавідам ці Еўрапейскімі гульнямі.

Як і раней, у такіх «балючых» пытаннях я трымаюся прынцыпу: пісаць тое, што бачыў, і тое, ў чым упэўнены, а таксама захоўваць нейтралітэт. Я не драўляны, і ў мяне таксама ёсць свае пачуцці, але для гісторыі значэнне маюць розныя дробязі нейтральнага назіральніка, а не эмоцыі аўтара.

Калі не пазначана інакш, здымкі і скрыншоты рабіў я сам. На іх якасць уплывала тое, што многія з іх я рабіў хутка, трымаючы тэлефон так, каб людзі не ведалі, што я іх здымаю. Мяркую, што многія былі б не супраць такой фіксацыі гісторыі, але я не хадзіў у майцы з надпісам «Я раблю фоткі для гісторыі». І ў гэты раз я не перакладаю на беларускую тое, што пачуў ад людзей у гэты час, каб чытачы маглі максімальна пагрузіцца ў атмасферу маіх мемуараў.

«Кандыдаты ў кандыдаты»

Першыя страсці вакол выбараў пачаліся, калі ў канцы студзеня прадстаўнікі розных апазіцыйных партый вырашылі вылучыць адзінага кандыдата і правесці для гэтага «праймерыз». Справа заціхла разам з наплывам пандэміі.

А сапраўдная барацьба пачалася пасля гэтага паведамлення ў Facebook старшыні праўлення «Белагазпрамбанка» Віктара Бабарыкі 12 мая 2020 г.


Хутка з'явіліся яшчэ два харызматычныя кандыдаты: былы кіраўнік Парка высокіх тэхналогій Валерый Цапкала і блогер Сяргей Ціханоўскі, які не мог вылучацца сваю кандыдатуру па прычыне судзімасці, але стаў кіраўніком штаба сваёй жонкі Святланы. Нечакана хутка сабраліся ініцыятыўныя групы падтрымкі трох кандыдатаў, а на збор подпісаў часам стаялі доўгія чэргі.

29 мая ў Гродне, калі С. Ціханоўскі збіраў подпісы ў падтрымку сваёй жонкі, ён і яшчэ 12 чалавек былі затрыманы падчас бойкі, якая ўзнікла пры нявысветленых абставінах і падчас якой нехта стукнуў міліцыянера. З таго часу абвінавачванні супраць гомельскага блогера мяняліся, і нарэшце яго асудзілі на 18 год турмы.

18 чэрвеня В. Бабарыка і яго сын Эдуард былі затрыманыя за пытанні па эканамічнай дзейнасці «Белгазпрамбанка» і таксама не пакідалі краты з таго часу. 30 чэрвеня было аб'яўлена, што В. Цапкала, па версіі Цэнтральнай выбарчай камісіі, не набраў дастаткова подпісаў для ўдзелу ў выбарах і быў зняты з «кандыдатаў ў кандыдаты». 14 ліпеня Бабарыке таксама было адмоўлена ва ўдзелу ў выбарах па прычыне неадпаведнасцяў у дэкларацыі аб даходах. У 2021 г. Віктар Бабарыка быў асуджаны на 14 год калоніі.

В. Цапкала, С. Ціханоўская і М. Калеснікава заяўляюць аб аб'яднанні штабоў

16 ліпеня нечакана для ўсіх штабы Бабарыкі і Цапкалы (які пакінуў Беларусь) аб'ядналі свае намаганні, каб падтрымаць Святлану Ціханоўскую, і ўтварылася трыа харызматычных жанчын: Марыі Калеснікавай (штаб Бабарыкі), Веранікі Цапкалы і С. Ціханоўскай. Два іншыя альтэрнатыўныя кандыдаты – Ганна Канапацкая і Дзмітрый Чэрэчэнь не атрымалі такой маштабнай падтрымкі.

У падтрымку Ціханоўскай ці хутчэй супраць пераабрання Лукашэнкі узнік стыхійны рух «Сумленныя людзі», была створана платформа «Голас» для альтэрнатыўнага падліку галасоў.

Не абыйшлася без казусаў кампанія збору подпісаў за пераабранне прэзідэнта Лукашэнкі. Так каля ГЦ «Дана Мол» 5 чэрвеня падчас збору подпісаў за А.Р. Лукашэнку актывісты БРСМ спрачаліся з журналістам Радыё «Свабода» аб тым колькі яму заплацілі. Нехта нават задаў такое пытанне і М. Ордзе, кіраўніку Федэрацыі прафсаюзаў Беларусі, які апынуўся там як арганізатар збору подпісаў за кіраўніка дзяржавы. Праз інтэрнэт актывістаў хутка знайшлі, нягледзячы на іх маскі, і пагражалі ў сацыяльных сетках.

«Колькі вам заплацілі?» пытаюцца праўладныя моладзевыя актывісты кіраўніка ФПБ і арганізатара подпісаў за дзеючага прэзідэнта М. Орду. Верагодна, прынялі яго за апазіцыйнага дзеяча

Некаторыя казусы, звязаныя з падробкай подпісаў на вылучэнне супрацоўнікаў выбарчых камісій, з выбракоўкай подпісаў за «кандыдатаў ў кандыдаты» Бабарыку і Цапкалу апублікаваў партал TUT.BY (ліквідаваны 18 мая 2021 г і пазней прызнаны экстрэмісцкім рэсурсам у Беларусі). Пытанні дакладнасці ці недакладнасці прыведзенай там інфармацыі пакідаю тым, хто будзе даследаваць апублікаваныя гэтым парталам матэрыялы.

У чэрвені на аўтобусным прыпынку ў мяне завязалася размова з падпіўшым пажылым мужыком з Лагойска. Я не пачынаў палітычных размоў, але ён нечакана сказаў:

– Я ніколі не хадзіў на выбары, а ў гэты раз прыйду і прагаласую супраць Лукашэнкі. За каго заўгодна толькі не за яго!

І яшчэ некаторы час развіваў думку аб тым, як яму абрыдла цяперашняя ўлада...

Пасля таго як тры апазіцыйныя штабы аб'ядналіся, па краіне пракацілася серыя агітацыйных мітынгаў, прычым яны збіралі шмат людзей не толькі ў буйных, але і ў невялікіх гарадах, нягледзячы на пандэмію. Падобны ўсплёск палітычнай актыўнасці ў правінцыі назіраўся ў 2017 г., падчас акцый супраць падаткаў на «дармаедаў».

Адчуванне навальніцы

А у нас стрелял спецназ. А у вас?

А у нас был водомет. Вот

Папулярны рэмейк на верш С. Міхалкова

Як толькі ў першыя дні жніўня з'яўляліся стэнды для інфармацыі па кандыдатам ў прэзідэнты, на іх хутка пачалі з'яўляцца ўлёткі платформы «Голас» і ініцыятывы «Сумленныя людзі». Каля магазіна «Суседзі» (Каліноўскага 66а) такія ўлёткі моўчкі клеіла пара сярэдняга ўзросту. Ім ніхто не замінаў, але ўлёткі хутка сарвалі.

Мы з жонкай глядзелі нейкі серыял па YouTube і ў якасці рэкламы там высковала інфармацыя пра платформу «Голас». Паколькі глядзелі мы фільм на тэлевізары, такая рэклама на экране рабіла адчуванне, што мы знаходзімся ў нейкай іншай Беларусі. 

Хутка ўлёткі «Голаса» з'явіліся каля ўваходу ў магазін на Каліноўскага 72...
... і ў нашым пад'ездзе.

Калі ішлі датэрміновыя выбары, з боку нашай школы, дзе было некалькі участкаў, час ад часу ішлі невялікія кампаніі бабулек. Гэта было 5 жніўня.

– А за кого вы голосовали? – пытаецца адна.

– Секрет фирмы, – адказвае другая і хіхікае.


На безыменнай пешаходнай алеі, якую ў кастрычніку пратэстуючыя назвалі бульварам Ціханоўскай, гулялі мамы з дзецьмі, парачкі і пажылыя. Ад уваходу ў Дзіцячую акадэмію да СШ 137 стаялі новы дызайнерскія лавачкі. Спачатку я думаў, што гэта новыя творы цесляра Сяргея, які ўпрыгожвае Усходы 1 і 2. Потым падумалася, што гэта жэст мясцовай адміністрацыі перад выбарамі. Можа яно так і было, але кожную лаўку ўсталявала пэўная структура Першамайскага раёна, ад пажарнікаў да камунальшчыкаў.

Поўны і дужы мужчына на 40+ у джынсах і дзелавой кашулі падышоў да адной парачкі, што сядзела на новай лаўцы, і спытаў:

– Нравится лавочка? Моя работа!

– Спасибо!

Мы з дзецьмі гулялі ў футбол на маленькім поле, часам яны бегалі ў школу піць. На ганку школы сядзелі назіральнікі і пыталіся ў людзей, якія выходзілі, ці з выбараў тыя ідуць.

Піўны і закусачны кіёскі каля СШ 121 г. Мінска. Стаялі тут падчас выбараў у жніўні 2020 г.

Назіральнікі на ганку гэтай школы. У кадр патрапіў мой малодшы сын, які забег папіць. 5 жніўня 2020 г.

Калі ўчасткі зачыніліся, туды яшчэ прыйшла адна бабуля (на фота) з вінаватым голасам:

– Вот, пришла проголосовать.

– Школа закрыта, приходите завтра – суха адказаў вахцёр.

На наступны дзень, калі мы праходзілі каля «Суседзяў», мой Данік заўважыў вандалізм на інфармацыйным стэндзе:

– Тата, глядзі, Лукашэнку парвалі!

– Яго партрэт, – удакладняю.

Насамрэч, на плакаце з усімі кандыдатамі на адным фота хтосьці выдраў партрэт Лукашэнкі. Яшчэ ўчора ўсё было цэлым.

Стэнд каля магазіна «Суседзі» 5 жніўня 2020 г., яшчэ не разгромлены.

8 жніўня вечарам праспект Незалежнасці ўжо гудзеў: вадзіцелі сігналілі ў знак пратэсту. Было адчуванне напружанасці.

9 жніўня прыкладна ў 11:30 пачаў знікаць стацыянарны і мабільны інтэрнэт. Прычым не зусім ён знік: час ад часу можна было прабіцца ў сацыяльныя сеткі праз мабільны інтэрнэт, але ў сярэдзіне дня нішто з сацсетак і мэсэнджараў ужо не працавала, як і недзяржаўныя СМІ. Амаль без збояў працавалі сайты дзяржСМІ і дзяржструктур, напрыклад, sb.by. Мае дзеці, пазбаўленыя YouTube, глядзелі фільмы па jw.org, сайце, які працаваў амаль без збояў. Крыху працавала мабільная версія тут бая але толькі праз Android. Дарэчы, аплата карткай у магазіне працавала добра.

Удзень я хадзіў у магазін і бачыў натоўп людзей у нашу школу (фота). Вечарам іх ужо было шмат. Відавочна, што ўнутры будынка былі такія чэргі, якіх даўно не бывала падчас выбараў.

Людзі каля школы 121 вечарам 9 жніўня 2020 г.

З маімі дзецьмі і мной у футбол у той вечар гуляў адзін ветлівы хлопчык, бацькі якога прыйшлі з Маяка Мінска галасаваць. У нейкі момант адзін мужчына з натоўпу галасуючых і прагаласоваўшых уключыў на мабільніку «Перамен» і крыкнуў п'яным голасам:

– Перемен, бл...!

Наш юны партнёр па футболу падняў угару руку з белым бранзалетам – тагачасным сімвалам пратэсту – і казаў, не губляючы кантролю над мячом:

– Перемен! Хватит Лукашенко царствовать! Мои родители сейчас проголосуют за Тихановскую! А вы уже ходили на выборы?

Я коратка патлумачыў хлопцу чаму не хаджу на выбары ўсё жыццё. Ён кіўнуў: разумею.

П'яны выбаршчык яшчэ пару разоў уключаў «Перамен» на мабіле, прычым гэта была не песня, а скарочаны рынгтон. Пазней я чуў гэты яго рынгтон каля поўначы. Потым з крыкам «Жыве Беларусь!» ён і яго кампанія пайшлі са школьнага двара. Яго ніхто не чапаў і ён нікога не чапаў. Больш у той дзень ля нашай школы нічога не было. Толькі група людзей чакала вынікаў падліку галасавання. Міліцыі не было бачна, мабыць яна ў школе была. З праспекта нёсся гул клаксанаў. Гэты гул быў яшчэ чутны некалькі тыдняў. Цікава, што Ціханоўская прагаласавала ў суседняй школе ў той дзень, але аб гэтым я даведаўся са СМІ.

З выбарчых участкаў ідзе мноства людзей, сярод іх і той п'яны прыхільнік змен. 


Людзі чакаюць каля 121-й школы калі падлічаць галасы. У юнака на веласіпедзе бачны белы бранзалет. 9 жніўня 2020 года.

Ноччу жонка, якой не спалося, падзялілася, што пасля выбараў у горадзе быў разгон пратэстаў. Але ў нашым ціхім квартале толькі часам чуліся выкрыкі палітычных лозунгаў і гудкі клаксонаў.

На наступны дзень, 10 жніўня, было ціха да вечара. А гадзін у сем вечара зноў пачалі гудзець машыны. Любчык зноў выцягнуў мяне на футбол, але вырашылі гуляць на пляцоўцы недалёка ад дома. Пакуль мы гулялі міма нас прайшло шэсце з 9-10 чалавек з БЧБ-сцягам.

– Жы-ве Бе-ла-русь! выгукнулі яны.

У адказ ім прагучалі апладысменты з некалькіх балконаў. Іх віталі і мамы з маленькімі дзеткамі на суседняй дзіцячай пляуоўцы, а адна з іх казала: 

– Вот бы с ними сейчас пойти!

10 жніўня ўдзень ужо было немагчыма не заўважыць палітыку вакол сябе. Іду з магазіна, сустракаю сябра дзяцінства. Ён, моцна п'яны, ледзь пазнаў мяне:

–Андрюха? Ты видишь, что делается (мат)? Я вчера (мат) девушку вывозил... Я таксист (мат). Менты ее (мат) щитом о бордюр! Я подобрал ее... Она мне в дочери годится... Ей 19 лет... Весь салон в крови был... Я ее повез домой бесплатно по навигатору, а улицы (мат) перекрыты. Так я у гаеров (ДАІ) спрашиваю как ехать так они хоть по-человечески показали как выехать оттуда. Теперь (мат) бухаю, чтобы это забыть.

Вечарам мае дзеці зацікавілася сабачкам адной пажылой пары, пакуль яны гулялі з ім, пачалі гудзець машыны і гаспадыня сабачкі трывожна зазначыла:

– Надо идти... вчера сын вечером с работы возращался, на «Пушкинской» ему пересаживаться надо было: а там сами знаете что и транспорт не ходит. Только в 3 часа ночи вернулся домой: пешком шел.

Ноччу да нас данесліся гукі аўтаматных чэргаў і выбухі светлашумавых гранат. Мае сыны гэта чулі, і іх гэта хутчэй зацікавіла, чым напужала. Патлумачыў ім, што ў страляюць далёка, а, калі будуць страляць у нашым двары, то пойдзем спаць у ванну, бо там нас кулі і гранаты не возьмуць. Гэта, здаецца стралялі на «Спектры», дзе разганялі людзей, якія спрабавалі перакрыць дарогу, а ў наступную ноч да мяне данесліся такія ж гукі з «Рыгі», дзе была спроба абараніць барыкады ад АМАПаўцаў. Чамусьці памяць адносіла ў Печы, дзе чуць страляніну з начных палігонаў было звычайнай з'явай дзяцінства.

ГЦ «Спектр», каля якога будавалі барыкады пасля выбараў, стаялі ланцугі салідарнасці ў канцы жніўня, а позняй восенню пачаліся рэгулярныя сустрэчы праўладных актывістаў, якія віталі АМАП з дзяржаўнымі сцягамі.

На наступны дзень на міні-рынку «Верас» кіпеў стары: 

– У меня 3 инфаркта было, но я пойду подложить пластикард под (груба, «ягадзіцы») омоновцев! Это они в шлеме такие, а если без шлема в городе встретить и монтировкой по голове?!

Пазней там адна каларытная пажылая прадаўшчыца праводзіла «палітінфармацыю» для сябровак:

– А эці целевізары, как амоны, праўду казаць не будуць.

Вечарам таго дня трэба было схадзіць па даведкі для школы ў дзіцячую паліклініку. Адна жанчына ў чарзе плакала, што яе малады сын знік невядома куды. Пазней я даведаўся, што былі і іншыя заплаканыя маці. Калі мы з жонкай вялі дзяцей з паліклінікі дамоў на новых дызайнерскіх лаўках сядзела маладая кампанія. Як раз яны разыходзіліся, калі мы праходзілі міма, і я пачуў варыянт развітання, які пазней набыў некаторую папулярнасць сярод маладых:

– Ну чё, до встречи в РОВД...

– Иди ты на...

А 12 жніўня пачаўся новы віток пратэстаў...

Новы віток пратэстаў і іх затуханне

Каму свае выплакаць раны?

Дажджу падарыць усе слёзы.

Множыцца спіс затрыманых.

У спісе – лёсы... лёсы...

Спіс затрыманых. Аўтар невядомы.

12 жніўня жанчыны пачалі выходзіць на пратэст супраць насілля, які хутка набраў маштабную падтрымку. Спачатку сімвалам гэтага мірнага супраціву быў белы колер, потым галоўным сімвалам прыхільнікаў змен стаў традыцыйны беларускі бел-чырвона-белы сцяг. Гэты сцяг, вядомы таксама як БЧБ, сталі актыўна выкарыстоўваць шырокія кругі людзей розных поглядаў у параўнанні з тым, што да жніўня 2020 г. ім карысталіся пераважна кансерватыўныя беларускамоўныя беларускія апазіцыянеры. На кароткі час выраб БЧБ нават стаў прыбытковым бізнесам. Дзяржаўны чырвона-зялёны сцяг таксама выкарыстоўвалі на акцыях пратэсту, але са з'явай праўладных мітынгаў і аўтапрабегаў яго паступова перасталі выкарыстоўваць прыхільнікі змен. У асобных выпадках пратэстуючыя зрывалі дзяржаўны сцяг з будынкаў і знішчалі. 

З 13 па прыкладна 20-21 жніўня прыхільнікі дзеючай улады былі ў нейкай разгубленасці. З дзяржаўных СМІ выходзілі супрацоўнікі. Zviazda.by апублікавала нейтральны артыкул пра пратэстны мітынг 16 жніўня. Пазней яго выдалілі. «Камсамольская праўда ў Беларусі» выпусціла нумар з крытыкай сілавікоў і ўлады. За гэта ў абодвух выданнях змянілі кіраўніцтва. Дзесьці 18 жніўня вядучы аднаго з FM радыё перадаў прывітанне мірным пратэстуючым і паставіў ім «харошую песню».

Радыё «Сталіца» поўнасцю пазбавілася журналістаў. Большасць звольнілася ў знак пратэсту. Да верасня там круцілі інтэрв'ю, запісаныя раней. Пазней месца журналістаў занялі іншыя людзі, многія без вопыту работы ў гэтай сферы.

Sb.by яшчэ трымалася свайго курсу, але крытыкавала пратэст стрымана. На сваёй старонцы ў ok.ru гэта газета мусіла часова адключыць каментарыі з-за наплыву крытыкі і абвінавачванняў.

Сайты БРСМ і Белай Русі чамусьці не працавалі да 20 жніўня. Але потым адразу пачалі сыпаць праклёны ў адрас пратэстуючых.

Кіраўніцтва некалькіх ВНУ заявіла, што іх установы па-за палітыкай, у адным выпадку нават абяцалі не звальняць выкладчыкаў, якія ўдзельнічалі ў мірным пратэсце.

Адзін бізнесмен, які актыўна выступаў у падтрымку прэзідэнта, заявіў, што ён асуджае насілле ў любой праяве, пад любым сцягам. Пазней ён зноў эмацыйна выказаў падтрымку прэзідэнта і тых, хто «навёў парадак».

Блогеры з апанентаў пратэсту з пачатку рабілі відэа з невялікай стрыманасцю за выключэннем самых пажылых. Да іх знаёмстваў паміж сабой на праўладных мерапрыемствах і ў інтэрнэце і потым да драблення на варожыя групкі яшчэ было далёка.

У спальных раёнах розных гарадоў вечарамі стаяла святочная атмасфера. Суседзі разам праводзілі час у двары, нягледзячы на пандэмію. На адной з такіх вечарын у Новай Баравой (вёска Копішча ля Мінска) жанчына ў двары крыкнула: 

– Нас 97! (працэнтаў)

– Воистину 97! – пракрычаў з акна дома ў адказ нейкі мужык.

На вуліцах машыны сігналілі ўжо рэдка. Магло нават здавацца, што пратэсты скончыліся, але іх удзельнікі збіраліся кожны дзень.

З 13 жніўня рабочыя розных заводаў спрабавалі арганізаваць забастоўку, але масавай яна ніколі не стала.

З гэтага часу пратэст стаў паступова сціхаць за выключэннем усплёскаў 23 верасня, калі прайшла інаўгурацыя прэзідэнта, 25-26 кастрычніка, калі была аб'яўлена спроба яшчэ адной агульнанацыянальнай забастоўкі і ў сярэдзіне лістапада пасля гібелі Р. Бандарэнкі.



На фота: атмасфера 15 жніўня 2020 на Усходзе 1 і каля метро «Усход»:, хлопец гуляе з БЧБ-сцягам на плячах, стаіць ланцуг салідарнасці ля праспекта з боку ГЦ «Дана Мол».

16 жніўня 2020 года, пакуль я алічбоўваў архіў свайго дзеда, у Мінску адбылася кульмінацыя мірных пратэстаў. На плошчы Незалежнасці салдаты МУС апусцілі шчыты перад натоўпам і дзяўчаты кінуліся іх абдымаць і дарыць ім кветкі. Каля стэлы побач з музеем Вялікай айчыннай вайны сабралася рэкордная для ўсёй гісторыі Беларусі колькасць удзельнікаў мітынгу. Па дадзеных міліцыі гэта было крыху больш за 40000 чалавек, а апазіцыйныя крыніцы называюць лічбы ў 120000-200000. Як чалавек, які лічыў людзей на масавых мерапрыемствах, скажу, што бліжэй да праўды лічба МУС, але, калі палічыць ўсіх, хто ў той дзень выйшаў на вуліцы на мітынгі, шэсці і ланцугі салідарнасці, то па Мінску лічба можа быць ля 100000 і яшчэ дзясяткі тысяч у іншых гарадах і нават вёсках Беларусі. Па словах відавочнікаў, некаторыя ўдзельнікі проста не маглі прайсці да стэлы, бо ад плошчы Перамогі натоўп у тым кірунку быў велізарны. Для справядлівасці дадам, што ў той жа дзень раніцай быў першы мітынг у падтрымку Лукашэнкі на плошчы Незалежнасці. Некаторыя СМІ называлі лічбу 67000 удзельнікаў гэтага мерапрыемства, але па фатаграфіях і відэа бачна, што там было не больш за 5-6 тыс. Ды і сама плошча Незалежнасці не можа змясціць больш за 10000 чалавек.

У той вечар жонка гуляла з дзецьмі ў нас на раёне, там таксама праходзіла пратэстная дзейнасць і мой малодшы сын падзяліўся ўражаннямі:

– Яны намалявалі на дарозе бел-чырвона-белы сцяг и повесили на забор какую-то штуку в знак протеста!

З надыходам верасня ўжо не было ветлівых і разгубленых чыноўнікаў і сілавікоў. Але людзі свабодна хадзілі па горадзе з пратэстнай сімволікай, прычым менавіта БЧБ сцяг і герб «Пагоня» поўнасцю замянілі белыя бранзалеты. Нярэдка машыны сігналілі ў падтрымку пешаходаў, што гулялі з традыцыйным беларускім сцягам.

1 верасня 2020 г. малады чалавек ідзе са сцягам на плячах уздоўж праспекта каля 1-й бальніцы. Вадзіцелі яму сігналяць у знак падтрымкі. А яшчэ дзень ці два таму там ішла невялікая дэманстрацыя выкладчыкаў вну супраць міліцэйскага гвалту

Канец жніўня і пачатак верасня стаў часам інфармацыйна-псіхалагічнай атакі на школьных настаўнікаў. Як раз мой малодшы сын пайшоў у 1-ы клас і педагогі баяліся праводзіць патрыятычныя цырымоніі ці казаць пра прэзідэнта на ўрачыстай лінейцы. Гімн уключылі раптоўна без папярэджання (раней, калі ішоў у 1-ы клас мой старэйшы сын, гімн аб'явілі ўрачыста) і кнігу, якую дораць першакласнікам ад імя прэзідэнта, раздалі дзецям без каментарыяў у класе пасля лінейкі (старэйшаму сыну давалі як падарунак ад Галавы дзяржавы). За мерапрыемствам назіралі 2 міліцыянеры ў парадных кашулях; раней міліцыі на такіх падзеях не было.

Настаўнікі праходзілі мясцовы інструктаж на выпадак правакацый. Адна падзялілася са мной тым, што даведалася:

– Нам казалі: калі вам замест кветак на першае верасня прынясуць пахавальны вянок, трэба яго ўзяць, падзякаваць і адказаць «Нам як раз такі патрэбны для школьнага музея».

Трэба зазначыць, што «тролінг» настаўнікаў не быў масавым. Але некалькі месяцаў запар на дзяцей амаль не ціснулі з праўладным патрыятычным выхаваннем. 

Была яшчэ спроба адазваць дэпутатаў Нацыянальнага сходу, але яна нічым не скончылася, акрамя некалькіх сустрэч асобных дэпутатаў з выбаршчыкамі сваёй акругі. І ў выніку пратэстоўцы правялі ўвосень віртуальныя парламенцкія выбары на платформе «Сход».

У пачатку верасня я быў перакладчыкам на вяселлі беларускі з брытанцам. Пакуль чакалі жаніха і нявесту госці жартавалі. Адзін з іх, у белай футболцы, запытаўся:

– А когда будем кричать «Жыве Беларусь!»?

Усе зарагаталі, а адна жанчына падтрымала хвалю рогату і кажа гарэзніку ў футболцы:

– А хочешь я тебя в пузо поцелую? Или нет, просто помадой по твоей футболке проведу?

Тады з такіх рэчаў яшчэ смяяліся. 

Ланцуг салідарнасці каля Факультэта міжнародных адносін БДУ вечарам 11 верасня 2020 г. Увогуле студэнты БДУ, БДУІР і БНТУ значна праявілі сябе падчас пратэстаў, а студгарадок БДУ і 4-ы корпус БДУІР сталі месцам рэгулярных акцый і арыштаў. Многія, хто былі ў тым месцах, адчувалі рэальны стрэс ад напружанай атмасферы.

Ланцуг салідарнасці 30 верасня 2020 г паміж метро «Усход» і ГЦ «Дана Мол»

Пазней, з цягам павелічэння адказнасці за любую форму пратэсту, людзі ўсё часцей спрабавалі трымацца далей ад усяго каляпалітычнага.

Так у цёплы перыяд восені некалькі дзясяткаў студэнтаў і выкладчыкаў БДУІР сядзелі на прыступках 4 корпуса сваёй вну (вул. Гікалы, 9) у знак пратэсту падчас вялікага перапынку. Я праходзіў той дарогай і пачуў як 2 курцы, якія былі там побач, напужаліся наяўнасці палітычнай акцыі і адзін з іх кажа другому:

– Надо валить отсюда!

Што яны і зрабілі.

26 кастрычніка ў аўтобусе, дзе я ехаў вечарам, нехта крычаў у трубку мабільніка:

– Да не в Гаагу его надо, а расстрелять! Именно расстрелять!!!

Усе ў аўтобусе сядзелі ціха і выглядалі напружана.

Улёткі з заклікам удзельнічаць у нацыянальнай забастоўцы 26 кастрычніка ў нашым пад'ездзе.

Жнівень і потым восень 2020 года сталі таксама часам з'яўлення новых народных тапонімаў у Мінску і, як мінімум, аднаго па-за межамі сталіцы (вадамётны завулак ў Брэсце). Так у Мінску ўзніклі плошча Перамен (двор Перамен, плошча Ды-джэяў перамен), плошча Марыі Калеснікавай на вуліцы Калеснікава, плошча Праўды на пр. Газеты «Праўда», плошча Сцяга, сквер Ніны Багінскай, а безыменны бульвар на Усходзе 1, які ляжыць паміж школамі і дзіцячымі садамі, назвалі бульварам Святланы Ціханоўскай (магчыма па прычыне таго, што яна галасавала ў мясцовай СШ № 137. Раней некаторыя старажылы Ўсхода называлі яго Брадвеем. Цікава і што цэтлікі для назваў новых тапонімаў рабілі пераважна на паперы, а не пластыку і на рускай, а не беларускай мове.

Стыкер на ліхтарным слупе пазначае безыменную алею як бульвар Ціханоўскай. Некалькі такіх правіселі ўздоўж алеі каля тыдня ў сярэдзіне кастрычніка 2020 г. Фота 12.10.2020 г.

Пратэсты пайшлі на спад пасля таго, як удзел у іх стаў разглядацца як крымінальная дзейнасць а не хуліганства з 15 лістапада. З таго часу яны праводзіліся ў фармаце дваровых сустрэч, а з пачатку 2021 г. увогуле сталі праходзіць невялікімі групамі і кароткі час.

Падчас апытанкі на пэўным форуме ў інтэрнэце за каго плануюць галасаваць беларусы толькі 3% удзельнікаў заявілі, што аддадуць голас за дзеючага прэзідэнта. Вядома, што гэты форум не прадстаўляе рэальныя лічбы прыхільнікаў Лукашэнкі, але з таго часу гэта лічба стала сімвалам пратэсту. Фота 5 жніўня 2020 года, Усход 1, Мінск.


СМС-паведамленне ад аператара А1 пра кампенсацыю абмежавання мабільнага інтэрнэта ў дні маштабных пратэстаў.


СМС-паведамленне ад міліцыі заахвочвае паведамляць пра людзей, якія карыстаюцца пратэстнай сімволікай. Восень 2020 г.

Яшчэ адзін цікавы факт: многія маршы таго часу мелі сваю назву. 16 жніўня прайшоў «Марш свабоды», 23 жніўня – «Марш новай Беларусі», 30 жніўня – «Марш міра і незалежнасці», 6 верасня – «Марш адзінства», 13 верасня – «Марш герояў», 19 верасня «Бліскучы марш» (адзіны з рэгулярных суботніх жаночых маршаў, які атрымаў назву), 20 верасня – «Марш справядлівасці», 27 верасня – «Марш 97 %. Генеральны наступ», 4 кастрычніка – «Марш вызвалення палітвязняў», 5 кастрычніка – «Марш мудрасці» (рэгулярны марш пенсіянераў, які праходзіў па панядзелках да снежня 2020 г. і потым яшчэ раз быў паўтораны некалькімі пенсіянерамі Мінска ў 2021 г.), 11 кастрычніка – «Марш гонару», 18 кастрычніка – «Партызанскі марш», 25 кастрычніка – «Народны ўльтыматум» (прысвечаны аб'яўленай на 26.10.2020 нацыянальнай забастоўцы), 1 лістапада – «Марш супраць тэрору», 8 лістапада – «Марш народаўладдзя», 15 лістапада – «Марш смелых», 16 лістапада – «Марш жалобы» (марш пенсіянераў, прысвечаны памяці Рамана Бандарэнкі), 22 лістапада – «Марш супраць фашызма», 29 лістапада – «Марш суседзяў» (назва звязана з пераходам тактыкі ад агульнагарадскіх да дваровых маршаў), 6 снежня – «Марш волі», 13 снежня – «Марш народнага абвінавачвання», 20 снежня – «Марш народнага трыбунала», 27 снежня – «Марш геліевых шарыкаў» (удзельнікі не выходзілі на вуліцу, а толькі запусцілі з вокнаў паветраныя шарыкі).

У 2021 годзе былі асобныя спробы праводзіць маршы групамі да 10 чалавек на працягу некалькіх хвілін, але хваля масавых мірных пратэстаў ужо сціхла. Пратэсты працягваліся пераважна ў ідэйным вандалізме (лозунгі і сцягі на сценах, знішчэнне чыгуначнай інфраструктуры і асобныя атакі з дронаў на аб'екты ўнутраных войскаў), кібератаках на сайты і рэсурсы дзяржструктур (у тым ліку і злівах асабістых дадзеных чыноўнікаў, людзей, якія тэлефанавалі пра пратэсты ў міліцыю, і праўладных актывістаў у публічны доступ) і ананімных фотасэсіях з пратэстнай сімволікай.

Новая хваля пратэстаў, не такая маштабная і доўгая, адбылася неўзабаве пасля таго, як 24 лютага 2022 года Расія распачала баявыя дзеянні ва Украіне, у тым ліку і з тэрыторыі Беларусі. Але гэта стала ўжо новым этапам гісторыі.

Новыя фарматы лаяльнасці, ратацыя кадраў і «вайна сцягаў і лозунгаў»

Многія праявы лаяльнасці ў гэты час былі фактычна перайманнем метадаў пратэстоўцаў: у адказ на велапрабегі летам і асобныя машыны з БЧБ-сцягам ў Мінску лаялісты ўлады праводзілі аўтапрабегі, замест дваровых чаяпіццяў пратэстных двароў праходзілі чаяпіцці ў вайсковых частках МУС РБ, ланцугі салідарнасці ўдзельнікаў пратэсту сталі натхненнем сустрэч прыхільнікаў вітання АМАПаўцаў на пешаходнай зоне ля ГЦ «Спектр». З гэтага перажылі 2020 год рэгулярныя мітынгі ля «Спектра», санкцыянаваныя на 50 чалавек, і аўтапрабегі. Апошнія нячаста сустракаюцца ў Мінску. Праўда, увосень 2020 г. бачыў адзін такі на пр. Незалежнасці. Ехала каля 15 легкавых машын з музыкай і дзяржаўнымі сцягамі, а таксама са сцягам кампартыі Беларусі. Ніхто ніяк не рэагаваў на іх, толькі адзін прахожы падышоў да дарогі, нешта крычаў ім і круціў пальцам ля скроні.

Яшчэ дзве з'явы гэтага часу: «вайна сцягаў», якая пачалася з верасня 2020 г...


Назіранні наконт «вайны сцягаў» у 2020-2021 гг. на відэа

БЧБ са стужачак у адным з двароў на пр. Машэрава ў Мінску. Верасень 2020 г.

БЧБ на балконе. Восень 2020 г.

Стыкеры на старым гаражы



БЧБ у незвычайных формах і месцах


Сімвалы трыа «Цапкала-Калеснікава-Ціханоўская» «сардэчка-вікторыя-кулак» на трансфарматарнай падстанцыі

Стыкер на гаражы выглядае як праўладны, але мае пратэстны змест


Барацьба з БЧБ-сімволікай у дварах Усхода 1

БЧБ на балконе

Дзяржаўны сцяг на аўтазаку. Тады, у кастрычніку 2020 г., вадзіцелі сігналілі гэтай міліцэйскай машыне, верагодна, у знак пратэсту.

БЧБ-камбінацыі ў той час рабілі на самых розных рэчах, у тым ліку пластыкавых аднаразовых пластыкавых шклянках, якія потым людзі проста выкідвалі

Барацьба з БЧБ на сцяне трансфарматарнай падстанцыі, Усход 1; цікава, што з маладзёжнай графіці злева ніхто не ваюе; пазней на гэтым месцы быў пратэстны мурал «бабулька з народам» (бабулька вяжа БЧБ-шалік), таксама ліквідаваны камунальнымі службамі. У рамках барацьбы з БЧБ знішчылі і Эфелеву вежу нашага квартала.

Формай пратэсту бывала і бялізна на балконе ў БЧБ-камбінацыі альбо белы аркуш паперы на акне. Часам за такія рэчы затрымлівалі і людзей, якія выпадкова вешалі бялізну па схеме БЧБ. У некалькіх выпадках невядомыя білі вокны, за якімі знаходзіласч пратэстная сімволіка. Сустракаў выпадкі, калі пратэстныя сімвалы клеілі на машыны іншых людзей, каб стварыць ім праблемы з ДАІ.

Яшчэ варыянт бабрацьбы з БЧБ між станцыяй метро «Барыстаўскі тракт» і Ўсходнімі могілкамі

Пратэстны стыкер на трансфарматарнай падстанцыі. Усход 1

і рух «чырвона-зялёных» блогераў, які са снежня 2020 г. па май 2021 г. перажыў свой росквіт і потым распаўся на варожыя адно аднаму групы.

Лета-восень 2020 года стала часам ратацыі кадраў у многіх сферах. Напрыклад, з выдавецтва «Звязда», радыё «Сталіца» і Белтэлерадыёкампаніі звольніліся многія супрацоўнікі. Нярэдка на іх месца прыходзілі людзі без адпаведнай адукацыі і падрыхтоўкі (дызайнер у ролі вядучага на радыё, напрыклад). З аднаго боку, гэта дало шанец засвоіць новую прафесію адным, з другога, зачыніла дзверы ў прафесію другім. У 2021-22 гг па розных сферах дзейнасці пракацілася хваля звальненняў удзельнікаў і прыхільнікаў пратэсту. Праўда, некаторых студэнтаў, адлічаных за пратэсты, аднавілі ў ВНУ на наступны навучальны год. Таксама студэнты і курсанты атрымалі рэальную практыку за гэты час. Курсанты МУС мусілі ахоўваць аб'екты і стаяць у ачапленні падчас пратэстаў, а студэнты-медыкі неаданаразова працавалі ў якасці дактароў падчас самых моцных хваляў пандэміі. Зразумела, ратацыя кадраў не магла не знізіць якасць працы адпаведных арганізацый, але ў сферы культуры гэта заўважылі толькі некаторыя, а ў сферы вытворчасці ратацыя не была такой маштабнай.

Кадравы голад спарадзіў недахоп людзей, якія могуць даваць інтэрв'ю дзяржСМІ. Таму не дзіва, што адна і тая ж асоба можа ўдзельнічаць у нейкім апытанні як журналіст ці блогер, а ў іншай сітуацыі да той жа самай асобы звяртаюцца як да праваабаронцы. І гэта не абавязкова хлусня. Дзмітрый Белякоў, напрыклад, з'яўляецца і праўладным блогерам (праект «Інфаспецназ»), і членам кампартыі Беларусі, і пазаштатным карэспандэнтам некаторых віртуальных СМІ арыентацыі «рускага свету», і ініцыятарам стварэння прарасійскай партыі ў РБ (яе не зарэгістравалі), і стваральнікам праекта «Сістэмная праваабарона», і ўдзельнікам праўладных аўтапрабегаў, і спецыялістам па адносінах з КНР, і, нарэшце, бацькам двух дзяцей. Але раней істотныя рэгаліі чалавека СМІ пазначалі адразу, а з 2020 года адзін і той жа чалавек выступаў ужо то, як «палітолаг», то як «вірусолаг». Мяркую, прычына ў тым, што шмат спецыялістаў так ці інакш сталі непажаданымі для дзяржСМІ, а выпадковы прахожы не заўсёды скажа ў мікрафон тое, што патрабуе рэдакцыйная палітыка.

Яшчэ 3 моманты, якія сталі рэхам пратэстаў 2020 года ў пачатку 2020-х, – гэта адмова ад урачыстых шэсцяў на Дзень Перамогі і Дзень Незалежнасці (за выключэннем некаторых гарадоў), забарона традыцыйных апазіцыйных святаў і мерапрыемстваў (Дзень Волі, Чарнобыльскі шлях і Дзяды) і ўвядзенне Дня народнага адзінства.

2020 – 2022 гг.

Іншыя выбары на маёй памяці

Избранное сообщение

2000-я гады: час лічбавых тэхналогій, грамадства спажывання і маёй маладосці

  У мінулым годзе я зрабіў невялікі агляд 2010-х у Беларусі . А цяпер час "збіраць каменні" часоў 2000-х і іх  ролі ў свеце, у Бел...