суббота, 16 июня 2018 г.

Маленькие хитрости переводчика


Вот и подошел к завершению цикл "Переводчик советует". Точнее, я разобрал то, что требовало, на мой взгляд, пристального внимания и рассмотрения по-отдельности. Остались маленькие хитрости, которые можно рассмотреть одним сообщением.

* Многие переводчики ругают системы машинного перевода, но при этом сами ими пользуются. Тут нужно помнить вот что. Иногда машина может ускорить работу, если структуры предложения похожи и текст не особо замысловат. Но если загонять в машину объем больше нескольких предложений, то потом трудно проверить их грамотность и исправить ошибки. Так один переводчик, работу которого я проверял в качестве редактора, позволили машине перевести на английский фамилию Немцев как Germans. Поэтому машины в обозримом будущем не заменят компетентных специалистов в деле перевода. А значит, надо хорошо знать оба языка, чтобы переводить. Кроме того, за загоном больших объемов текста в машину нередко стоит неумение переводчика начать работу вовремя или клиент, который ставит нереалистичные сроки.
* Если трудно понять какое-то предложение, значит там есть пара слов, значения которых специалист знает ограниченно. Тогда нужно проверить по словарю его разные значения. Например, английское слово advise в деловых документах - это и "советовать", и "ставить в известность". Слова многозначны и аббревиатуры тоже, поэтому не мешает проверить в Интернете фразу в контексте, ведь словарь может дать вариант перевода, а он не будет походить по контексту. А вообще главное правильно передать мысль.
* Если словарь предлагает выбрать несколько вариантов, каждый из которых допустимо использовать в данном случае, то надо принять во внимание такие моменты
** Как будут платить: если тарификация идет по количеству знаков готового текста, лучше выбрать слово длиннее.
** Верстка текста: иногда нужно чтобы слово вписалось в рамки таблицы, слайда презентации и т.п. В этом случае лучше потерять чуть-чуть на оплате знаков, чем сэкономить на качестве.
* Пунктуация - слабое место многих переводчиков. Не могу сказать, что я в этом вопросе образец, но в переводе с английского заметил такие моменты:
** В текстах, подготовленных в арабских странах, нередко в скобках ставят цифры, которые в русском варианте в лучшем случае берут в кавычки, а то и просто не выделяют ничем. Сохранение скобок в таком случае собьет клиента с толку.
** Если в исходнике используют знак тире при перечислении, то заменяйте его запятой, если точку с запятой, то можно менять на запятую, когда текст не разбивается пофразово с новой строки и во фразах нет слов отделяемых запятой.
** В английском языке два вида кавычек: " и '. Правила позволяют выбор какие использовать, но, когда во фразе в кавычках стоит еще слово или фраза в кавычках, надо использовать один вариант как внешние, а другой как внутренние кавычки, и, по возможности, быть в этом последовательными в рамках документа или серии заказов.
* Если текст распознался с PDF, JPG или PNG в Word с искажениями настроек форматирования, лучше сбросить его в программу "блокнот", где обнулятся все настройки, и затем в новый файл Word. Также иногда поврежденные вордовские файлы открывает программа Zoho Writer. Кроме того, не все файлы PDF созданы сканированием, поэтому некоторые программы работы с PDF, например, STDU Viewer, позволяют экспортировать их в блокнот, откуда можно быстро перекинуть в Word. Правда при этом могут повредиться диакритические знаки (ў меняется на г', é на й) но поврежденные слова можно исправлять автозаменой (в большинстве редакторов комбинация Ctr+H).
* Переводчик должен уметь находить главную мысль в тексте, а не только владеть навыками перевода: иногда требуется подготовить аннотационный перевод (несколько предложений о тексте, скажем, на 5 страниц). Для этого нужно регулярно читать книги, а не только посты в соцсетях. Также чтение помогает пополнять словарный запас и таким образом расти профессионально.
* Людям, владеющим иностранным языком, бывает свойственна гордость. Это может стать ржавчиной переводчика. Сколько бы лет ни проработал специалист, всегда есть над чем работать.
* На устный перевод желательно одеваться так, чтобы не привлекать к себе внимание, но это не всегда деловой стиль. Там, где обстановка неизвестна, лучше одеться по-деловому.
* Не нужно стесняться просить помощи клиента, если речь идет о затруднительных моментах перевода.
* Избегайте брать больше объема, чем можете качественно перевести, и тех, кто хочет вас заставить брать такие объемы. Жадный платит дважды.
* Иногда можно посидеть ночь над срочным заказом, но лучше, чтобы такое было не больше одного раза в неделю. Иначе можно стать самым богатым покойником на местном кладбище.
* Когда работа монотонна, может помочь музыка в качестве фона, но это будет ослаблять работоспособность через некоторое время. Самое оптимальное: делать паузы через некоторое время. Во время пауз лучше ничего не читать и не писать в Интернете. Также хорошо делить объем на какие-то части и достигать промежуточные цели. Еще, когда скучно, можно посмотреть на работу с точки зрения ее миссии: вы помогаете сделать мир лучше, наводите мосты между людьми и культурами.

P.S. Эти заметки могут обновляться. Как практикующий переводчик, я могу неожиданно обнаружить или вспомнить еще что-то важное. Кроме того в комментариях можно делиться и другими наблюдениями/хитростями. :)

понедельник, 4 июня 2018 г.

Гэта Беларусь, хлопча! Апавяданне.


Саша глядзеў на асенняе неба. Ён сядзеў на халодных брусах, але не адчуваў холаду. У небе высока, амаль нябачна, зноў прамільгнула нейкая птушка. Цяпер Саша аддаў бы ўсе грошы свайго бацькі, каб быць на яе месцы...

У гэты момант з барака выйшлі амаль ўсе астатнія мужыкі з іх брыгады. Гэта яны давалі магчымасць Максу застацца сам-насам з адным з пакрыўджаных і атрымаць інтымныя паслугі.

Некалькі вернікаў ужо стаялі невялікай купкай з кубачкам какавы з якога пілі па чарзе па два глытка. Яны адзначалі Вячэру Гасподню. Прычым сядзелі не за рэлігію: амаль усе яны былі тут за бытавыя забойствы і сталі вернікамі непасрэдна на зоне.

Многія з тых, што выйшлі, закурылі, а Паўло, адзін з самых неадэкватных, кінуўся на брусы практыкавацца. Саша саскочыў не чакаючы, пакуль Паўло яго папросіць. Ён крыху баяўся Паўло, бо той мог кінуцца на такіх, як ён, без прычыны з крыкам «Дзічына, ты чаго тут?!», але ў Сашы была падпіска: ён грэў брыгаду і існавала правіла не чапаць яго.

Усё пачалося не так яшчэ ў школе. Саша быў сынам уплывовага чыноўніка, але бесхарактарным хлопцам. Час ад часу разам з хлопцамі з класа прагульваў урокі, смактаў піва і электронныя цыгарэты ці глядзеў парнаграфічныя ролікі. Бацькі перыядычна выкрывалі яго паводзіны, пазбаўлялі тэлефона ці кішэнных грошай на месяц. І Саша браўся за розум, але праз некаторы час зноў блытаўся са старымі сябрукамі.

Калі надышоў час выпускных экзаменаў, бацькі населі на Сашу так, што ён мусіў засяродзіць усе сілы на вучобу і часу на сябрукоў не заставалася. Але потым быў выпускны, які хлопец яшчэ доўга не забудзе.

Выпускны баль прайшоў нармальна. Усе прынялі па бакалу шампанскага (ну, бацькі з настаўнікамі даганяліся і больш сур'ёзнымі напоямі), патанчылі, зрабілі пару дзясяткаў сэлфі і разышліся сустракаць світанак згодна старой традыцыі. Калі ўсе разыходзіліся купкамі, Лёха, адзін з  яго кампаніі, падышоў да хлопца і сказаў:

– Іллюха Зверабой чакае ўсіх каля свайго пад'езда ў тры ночы. Прыходзь. Будзе крута.

Саша кіўнуў: прыйду. Потым з бацькамі пагуляў да дванаццаці ў кампаніі пай-дзяўчат і іх бацькоў. Многія вырашылі ісці на рэчку, і тут яго тата з мамай вырашылі пайсці дамоў. Гэта дало нагоду Сашы застацца ў дзявочай кампаніі да патрэбнага часу і потым пайсці да Зверабоя.

Іллюха Зверабой атрымаў сваю мянушку за забойствы дваровых катоў і сабак у сёмым класе. Ён быў адным з самых жорсткіх хлопцаў у класе, але заўсёды гатовы абараняць Сашу. Таму адмаўляцца ад сустрэчы з ім Саша зусім не жадаў.

Каля пад'езда Зверабоя было яшчэ тры хлопцы, акрамя гаспадара. На лаўцы стаяла пластыкавая бутэлька і конаўка, а таксама нарэзка каўбасы і сыра.

– Зарулівай, Саха! Сапраўдны самагон для брутальных мужыкоў! – гасцінна запрасіў Іллюха.

Бутэлька на 2 літры была ўжо напалову пустая. Яшчэ праз палову гадзіны там засталося толькі на паўконаўкі. І тут Зверабой дастаў сумку-баул з-пад лаўкі і заявіў:
– Цяпер рэальныя пацы ідуць са мной да школы, перадаць дырэктрысе наш развітальны падарунак.
– А што гэта? – запытаўся нехта.
– Брукаванка. Будзе прыкольна. – адказаў Зверабой.

Яны з Сашам цягнулі цяжкі баул да школы моўчкі. Астатнія хлопцы травілі анекдоты пакуль ішлі побач. Да школы дайшлі за пяць хвілін.

– Кароча, каб родная школа была як у Беслане, – загадаў Зверабой і дастаў з сумкі першы камень. – Цэлім у кабінет дырэктрысы.

Кабінет дырэктара знаходзіўся па-над уваходам у школу. Усе тры вокны выглядалі на двор. І ўсе тры зазвінелі амаль адначасова. Праз хвіліну ад акон кабінета засталіся толькі рамы, але хлопцы ўсё шпурлялі і шпурлялі туды брукаванку. Пазней стала вядома, што камп'ютар на стале, шафа з дакументамі і нават фікус у гаршку сур'ёзна пацярпелі ад юных вандалаў.

Хлопцы білі і іншыя вокны, а Саша ўвайшоў у раж, схапіў каменную урну і пачаў біць ёй шкляныя дзверы на ўваходзе. У гэты момант раздаўся крык:
– Шу-у-ухер!!

Усе кінуліся бегчы. Саша разгубіўся і пабег з цяжкай урнай у руках. Ён кінуў яе толькі на школьным стадыёне, дзе ўжо за ім бег патрульны міліцыянер. Праз яшчэ хвіліну, Саша атрымаў выспятка ў спіну і паляцеў на дол. Міліцыянер насеў зверху і адразу надзеў хлопцу наручнікі.

Праз хвілін пятнаццаць Сашу ўжо прывялі ў аддзяленне. Амаль адначасова прывялі і Зверабоя. За сталом сядзеў ружовашчокі бландзін у міліцэйскай форме, які курыў адну цыгарэту за другой. Здавалася, ён быў равеснікам хуліганам.

– А-а, Зверабой – казаў бландзін быццам добраму знаёмаму. – Зноў за старое бярэшся? Ну, пішы чыстуху адразу. Колькі вас было. Навошта гэта рабілі і гэтак далей.
– Каб я мянтам сваіх друганоў здаваў... – пачаў казырыцца Зверабой.

У гэты жа момант бландзін заляпіў хлопцу такую аплявуху, што той паляцеў са стула.

Мацюгаючыся і плачучы, Іллюха здаў усіх удзельнікаў сваёй аперацыі і дадаў:
– Нас арганізаваў Саха. Ён у нас у аўтарытэце. Кажы, Саха?

Саша баяўся, але яму падабалася адчуць сябе аўтарытэтам, і ён кіўнуў: так. Міліцыянер толькі ўсміхнуўся: не паверыў.

Праз паўгадзіны бацькі Сашы ўжо былі у аддзяленні. Каб замяць справу, усе дзесяць тысяч баксаў, якія нейкім чынам зарабіў яго тата, разышліся міліцыі, дырэктару ды на рамонт школы.
– Як прыйшло, так і зышло, – бурчаў тата, тады буйны чыноўнік і, адначасова, кансультант у прыватнай кампаніі. – Крутануўся, атрымаў дзесяць штук, а сынок усё спусціў.

Пасля гэтага бацькі зноў узяліся за Сашу. Ён паступіў у вну на эканаміста. Бліскуча здаў першую сесію. Неўзабаве надышла вясна. Як раз у гэты час у жыцці Сашы з'явіўся Штэк. Саша ніяк не мог узгадаць сапраўднае імя гэтага хлопца. Здаецца, Штэк нідзе не вучыўся, але круціўся вакол студэнтаў-эканамістаў і добра ведаў дзе і як арганізаваць файную вечарынку. Сам ён быў недзе з Расіі, а што дакладна рабіў у Беларусі, дзе жыў і на якія грошы, Саша так і не даведаўся.

Дзякуючы Штэку, Саша пазнаёміўся з некаторымі дзяўчынамі, з якімі, згодна іх уласных слоў, можна было «займацца сексам без рамантычных замарочак». Таксама былі рэлаксацыйныя пасядзелкі з півам пасля лекцый па вышэйшай матэматыцы ды статыстыцы. Саша піў памяркоўна, таму бацькі ў гэтым праблем не бачылі. Раз ці два Штэк бываў у Сашы дома: разам гулялі у «кантру» ці «танкі».

Быў канец мая. Горача. Усе залікі здадзены. На бліжэйшым экзамене абяцаны «аўтамат». І як раз у гэты момант Штэк прапанаваў пракаціцца на яго машыне за горад. Спачатку яны проста аб'ехалі МКАД на вялікай хуткасці, потым з'ехалі на ціхі лужок каля лесапарку. Тут Штэк дастаў бляшанку з нейкай травой і скруціў самакрутку з газеты. Падняўся густы белы дым. Юнакі па чарзе зацягваліся. У Сашы абудзіўся моцны апетыт, і ён накінуўся на Колу з чабурэкамі.

Хлопцы амаль дакурылі самакрутку, як не заўважылі падыход сяржанта ДАІ.

– Вашыя дакументы! – ветліва, але строга сказаў міліцыянер і  працягнуў: – Што курым?
– Камандзір, давай дамовімся? – прапанаваў Штэк і палез у кішэню за грошамі.
– Гэта Беларусь, хлопча! – рэзка абарваў яго сяржант і, запісаўшы расійскі нумар машыны Штэка, ціха дадаў: – тут табе не Расія.

Усё, што было пазней з нейкай прычыны праляцела для Сашы як начны кашмар, ад якога прачынаешся у халодным поце, а поўнасцю згадаць не можаш. Памятаў, як яго і Штэка ў той жа дзень адправілі ў следчы ізалятар, а на наступны дзень Штэка кудысьці ўвялі і Саша застаўся зусім адзін сярод хамаватых зняволеных. Памятаў суд, калі яго бацька здолеў дабіцца таго, каб пракурор запатрабаваў яму толькі 7, а не 8 год, а суддзя дала толькі 5 год строгага рэжыму. Памятаў, што Штэку далі ўсе 8 і судзілі яшчэ за нейкія махінацыі. Памятаў як пастарэлі рукі і твар яго маці якая прывозіла яму цяжкія сумкі з ежай і цыгарэтамі. Звычайна з усяго гэтага Сашы даставаўся толькі кавалак каўбасы ды пачак чаю.

Цяпер праз год і чатыры месяцы ён ўжо амаль звыкся з жыццём у калоніі. Паколькі яго тата траціў вялікія грошы не толькі на адвакатаў, але і на сына за кратамі, Сашу не чапалі. Але ён не мог не бачыць, што тых двух небарак, якія таксама адбывалі тэрмін за наркотыкі, і якія не мелі багатых бацькоў, білі даволі часта, асабліва Паўло, які мог ноччу стукнуць каго-небудзь са слабых палкай ці напіхаць ім паперы паміж пальцаў ног ды падпаліць пакуль яны спалі. Ад гэтага Саша ніколі не спаў спакойна.

Нядаўна прыйшла навіна, што тату звольнілі з дзяржаўнай службы. Цяпер сям'я жыве толькі на тое, што зарабляе кансультантам у прыватнай канторы. Саша разумеў, што гэта яго віна, але было страшна, што будзе, калі яго бацькі перастануць грэць яго брыгаду. Праўда, была магчымасць крыху зарабіць: зэкаў выкарыстоўвалі на дрэваапрацоўчым камбінаце, і за пагрузку дрэва Саша мог атрымаць свае законныя 5 рублёў ды купіць сабе што-небудзь паесці у кіёску пры калоніі.

На спортпляцоўку выйшаў Ігнат, таксама былы студэнт-эканаміст. Час ад часу, калі ніхто не бачыў, Саша мог размаўляць з ім як з нармальным чалавекам. Але цяпер вакол былі людзі, і з Ігнатам нельга было ні размаўляць, ні павітацца за руку. Малады хлопец гуляў у карты з суседам па пакоі ў інтэрнаце. Абодва п'яныя. На кону анальны секс пераможцы з пераможаным. Ігнат выйграў і атрымаў прыз. А на наступны дзень яго сусед заявіў у міліцыю...

Ігнату хацелася пастаяць бліжэй да Сашы, але Паўло, які рабіў ужо шосты заход на брусы, цыркнуў:
– Валі давай, манка ў галаве!

Ігнат пакорліва адышоў. Але Паўло не меў права яго біць. Ігнат быў з пакрыўджаных, але не рабочы певень, як называлі мужчын-прастытутак у брыгадзе.

З барака выйшаў Макс, блатны зэк, які часта бываў у карцэры за адмову падпарадкоўвацца турэмнай ахове. За гэта ён быў у аўтарытэце сярод мужыкоў брыгады. Паўло, які заўсёды быў з ім у маўклівых контрах, толькі кінуў:
– Жанчына заўжды лепш за пеўня. Правільна я кажу?! – грозна гукнуў ён Сашы.
– Вядома, – адказаў хлопец.

Паўло праславіўся тым, што раскалоў нейкага бізнесмена, які адмаўляўся паведаміць следчым куды схаваў «левыя» грошы, калі прыставіў перфаратар да яго галавы. З такім спрачацца жадання не было.

Раптам згадалася, што праз тры дні яго дзень нараджэння. Зэкі нярэдка падсаджваліся да Сашы, каб разам папіць чаю з цукеркай. Таму у хлопца ўжо амаль не засталося ніякіх харчовых запасаў, а імянінніку трэба было праставіць вядро чыфіра. Таму Саша вырашыў не чапаць свой апошні пачак чаю да імянін.

– Лепш пагаладаць, чым цярпець кпіны, – разважыў хлопец. – Мне з імі яшчэ чатыры гады жыць. На амністыю ці датэрміноўку разлічваць не мае сэнсу. Курыць траву – гэта табе не чалавека забіць. Гэта Беларусь, хлопча!

Малюнак апрацаваны аўтарам апавядання на падставе матэрыялаў, знойдзеных у інтэрнэт-рэсурсах, у якасці ілюстрацыі і не мае дачынення да зместу апавядання. Усе персанажы і падзеі выдуманыя, магчымыя супадзенні выпадковыя.

Цыкл апавяданняў "Гэта Беларусь, хлопча!" ў PDF

среда, 30 мая 2018 г.

Когда страшно переводить...


В устном переводе бывают ситуации, когда переводчику страшно. В принципе, когда ситуация новая или малознакомая, то волнение неизбежно даже у мэтров. Но есть случаи, когда стресс не проходит по мере погружения в работу, а только усиливается. В основном, это бывает, когда выступающий говорит невнятно или когда звучат незнакомые слова и выражения.

Лет десять назад, когда я преподавал перевод в Институте предпринимательской деятельности, мне несколько раз довелось быть в жюри на студенческом конкурсе переводчиков. На устном переводе некоторые наши студенты впадали в ступор и молчали. Один из моих коллег, матёрый волк переводческого дела, посоветовал им:

-- Если не знаете, что сказать, врите! Потом, если что, скажете, что не поняли.

У меня другое мнение на этот счет. Прежде всего, я не раз убеждался, что когда даже ненамеренно переводишь не так как надо, нередко кто-то из слушателей тебя поправит. Поэтому врать никому не советую. А чтобы справиться со стрессом "не знаю как перевести" советую учесть вот что:

1. Почти всегда, аудитория относится к переводчику с уважением или нейтрально. Если что-то идет не так, слушатели скорее настроены помочь, чем закидать яйцами. В моей практике только раз к моему устному переводу придирались: разборка бывших супругов в суде. При этом наседавших на меня быстро осадили, и мне не пришлось ничего говорить в свою защиту. Значит, и вам ничего не грозит, если вы что-то не дослышали или не поняли.

2. Мелкие огрехи перевода, скорее всего мало кто заметит, и авторитет переводчика от этого не упадет. Вам и без этого будут благодарны за работу, которую сами сделать не могут. Иначе, вас бы не пригласили.

3. Там, где возможно, можно попросить выступающего говорить медленней, внятней, стоять ближе к микрофону или пояснить неясное выражение. От этого никакая корона с вашей головы не свалится. На личность переводчика мало кто обращает внимание в таких ситуациях.

4. Допустим, что-то сказать выступающему нельзя. Если фраза не ясна, лучше перевести ее наиболее общим смыслом. Один раз я услышал слово "ректор", в невнятной речи выступавшего но не был уверен, что слышал правильно и передал, как "представитель университета". Это лучше, чем мычать или молчать.

5. В некоторых случаях, можно честно сказать, что не знаете, какую-то фразу. Тогда лучше повторить ее аудитории на иностранном языке. Скорее всего, специалисты пояснят. Ежели речь идет о переводе на иностранный язык, лучше перевести малознакомый термин описательно или передать как есть.

6. В устном переводе порой отдельные слова опускаются для сохранения скорости речи, особенно, если выступающий спешит и делает слишком короткие паузы. Поэтому на малознакомых словах и недослушках лучше не останавливаться, а переводить то, что знаешь.

7. Иногда помощью может быть презентация на слайдах. В случае с "ректором", я сидел так, что не видел ее, а когда обнаружил визуализацию, мне уже было легче не заморачиваться на невнятности речи выступавшего.

8. Где только возможно, знакомьтесь с материалом выступления до того, как будете его переводить перед публикой. Обсудите ключевые места с выступающим до начала выступления, просмотрите презентацию, спросите неясные моменты. Даже если вы уже "крутой" специалист, нельзя недооценивать подготовку.

9. Когда словарный запас дает сбои, пополняйте его. Учите новые слова. Тренируйте навыки устного перевода в свободное время, например, переводя аудиозаписи.

10. Учитесь скромно относиться к себе и с благодарностью принимать помощь, ведь это часть профессионального роста. Тогда вы меньше будете испытывать страх от устного перевода.

Источник фото: https://encrypted-tbn0.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcR_x-sSI9Sfk0dEFE7yncqGGTXiBCBW7KPWMOHDRV4gNpbH0-4c

суббота, 19 мая 2018 г.

Гэта табе за сок! Апавяданне.


Радавыя старанна рвалі траву рукамі. Каса была адна на ўсю роту ды і я не давалі. Пачатак жніўня выдаўся спякотным, і Дзяніс пакутаваў ад смагі. Ён служыў вахтавым метадам: папераменна працаваў на заводзе ды вучыўся на завочцы ў вну і вяртаўся ў частку на чарговы збор.

У сталоўцы чакаў трохлітровы слоік з халаднаватым яблычным сокам для салдат. Дзяніс ужо заплаціў сяржанту за дазвол яго піць. Бывала, што старшына выпіваў па некалькі шклянак, і салдатам даставалася крыху больш за палову слоіка. Сёння яго не было, значыць папіць давядзецца.

Акно ў сталоўцы было адчынена. Праз яго быў бачны поўны слоік на палічцы і не толькі. Дзяніс стаў недалёка, каб крыху адпачыла спіна, і глядзеў у гэта акно.

У сталоўцы стаялі старлей, камандзір яго роты, і лейтэнант з іншай школы іх вучэбкі. Абодва маладыя хлопцы, крыху старэйшыя за Дзяніса. Нешта гавораць адзін аднаму з мацерком, рагочуць... Потым афіцэры паціснулі рукі адзін аднаму і старлей дастаў траўматычны пісталет. Стрэліў практычна не пацэліўшы, і слоік разляцеўся на друзачкі. Лейтэнант дастаў грошы, аддаў старлею і абодва смяючыся пайшлі са сталоўцы.

***
Праз некалькі год жыццё закінула Дзяніса ў гарачую кропку, дзе ён быў снайперам. Ад першага забітага ворага хлопца вырвала. Потым звыкся.

У такі ж спякотны жнівеньскі дзень іх атрад адбіваў адну атаку за другой, трымаючы подступы да дарогі на горад. Дзяніс ляжаў на ўзгорку вясковых могілках, схаваны помнікамі і густымі дрэвамі, і час ад часу пастрэльваў з вінтоўкі па камандзірах і спецыялістах варожай арміі.

Нечакана Дзяніс ўбачыў у прыцэл свайго былога камандзіра роты. Ён быў апрануты ў міліцэйскую форму – добраахвотнікаў абедзвюх армій апраналі ў што давядзецца – і страляў з аўтамата пад прыкрыццём падбітай легкавой машыны. Амаль аўтаматычна Дзяніс спусціў курок і дадаў:
– Гэта табе за сок!

Былы афіцэр паваліўся на зямлю. Дзяніс прыцэліўся ў хлопца, які падбег да забітага стралка, але ў гэты момант могілкі, дзе хаваўся снайпер, накрылі з мінамётаў. Апошняе, што паспеў падумаць Дзяніс было:
– І чаго мяне сюды пацягнула?

Крыніца ілюстрацыі izh.kp.ru. Фотаздымак не мае дачынення да апавядання. Усе персанажы і падзеі выдуманыя. Магчымыя супадзенні выпадковыя.
Цыкл апавяданняў "Гэта Беларусь, хлопча!" ў PDF

вторник, 1 мая 2018 г.

Зніклыя навучальныя ўстановы. Працяг тэмы.

У папярэднім паведамленні пра зніклыя вну я абяцаў працягнуць тэму. Але прыходзіцца яе не столькі працягнуць, колькі пашырыць. Часткова гэта звязана з вялікай колькасцю арганізацый, якія мелі назву "інстытут", "універсітэт" ці "акадэмія" пры гэтым не давалі вышэйшай адукацыі. І менавіта на канец 90-х - пачатак 2000-х прыходзіцца час знікнення многіх з такіх інстытутаў.
Як можна бачыць са скрыншота з беларускай Вікіпедыі, большая частка - гэта прыватныя навучальныя ўстановы, калі не лічыць настаўніцкія інстытуты 30-50-х гг.

Скрыншот з https://be.wikipedia.org/. Калі на здымку ці скрыншоце неабходна разгледзіць дробныя дэталі, можна клікнуць па выяве і яна павялічыцца.

Яшчэ адна з прычын пашырэння тэмы - ў спробах яе палітызацыі. Праўрадавыя СМІ імкнуцца паказаць, што ўсе зачыненыя ўстановы адукацыі былі нізкаякаснымі. Глыбока апазіцыйныя медыя, наадварот, імкнуцца бачыць у кожным выпадку зачынення адукацыйнай установы палітычныя рэпрэсіі. Насамрэч, сітуацыя крыху іншая, чым яе бачаць перадузятыя людзі...

Часткова гэта паведамленне будзе праходзіць у форме дыскусіі з адным з найбольш адэкватных артыкулаў на тэму плюсаў і мінусаў прыватных вну, апублікаваным галоўнай дзяржаўнай газетай Беларусі "СБ-Беларусь сегодня". Аўтар: В. Панамароў, назва: "Чего не дано, того в аптеке не купишь". Адразу падкрэслю, што я нічога не маю супраць аўтара, бо ведаю, што ён мог пісаць не сваё асабістае стаўленне, а афіцыйную пазіцыю рэдакцыі ці проста выконваў разнарадку пэўнага ведамства дзяржапарату. Таксама я не ваюю з самой газетай. Часам там друкуюць даволі цікавыя матэрыялы па гісторыі. І там працуюць адэкватныя ды таленавітыя людзі, такія, як літаратурныя мэтры Л. Рублеўская, А. Мальдзіс і У. Сцяпан. Але гэты артыкул стаў для мяне штуршком ў развіцці тэмы зніклых навучальных устаноў і таму час ад часу я буду вяртацца і спрачацца з тым, што там напісана.

Не кожны інстытут - гэта вну.

В. Панамароў пісаў, што праехаў па Мінску і зазірнуў у такія вну, як Мінскі інстытут тэхналогій і маркетынгу (завулак Уральскі, 15) і Інстытут прыватызацыі і менеджмента (вуліца Захарава, 76) і падзівіўся як там усё дрэнна: у Інстытуце тэхналогій толькі 14 чалавек навучаюцца, а ў Інстытуце прыватызацыі няма рэктара, а толькі прэзідэнт "проста Дзмітрый". Журналіст (выпадкова ці наўмысна) паблытаў шматлікія камерцыйныя навучальныя цэнтры з назвай "інстытут" з вышэйшымі навучальнымі ўстановамі. Справа была ў 2002 г. Але ўяўляю якой "бомбай" мог стаць рэпартаж крыху пазней пра Дзіцячую акадэмію на вуліцы Каліноўскага 72, калі б аўтар быў паслядоўным.

Дзіцячая акадэмія. 2016 г. З артыкула "Зніклыя дзіцячыя сады" ў гэтым блозе.

Акрамя таго, інстытут можа быць навукова-даследчым. Арганізацыя можа быць займацца экспертызай, а не навучаннем. І, калі яна займаецца экспертнымі даследаваннямі альбо навучаннем за грошы, то гэта не значыць, што гэта прыватная арганізацыя. Мінскі інстытут тэхналогій і маркетынгу быў дзяржаўнай камерцыйнай установай адукацыі. Дзяржаўныя вну і да гэтага часу маюць самыя розныя курсы і праекты абсалютна камерцыйнай накіраванасці. Гэта сродак зарабляць грошы. І калі Інстытут тэхналогій і маркетынгу то меў свае прадстаўніцтвы па-за межамі Мінска, то толькі 14 навучэнцаў (згодна слоў Панамарова), а потым спыніў сваё існаванне, то гэта звычайны момант у бізнесе: сёння ёсць кліенты, заўтра няма.

Юрысты, эканамісты, турысты...

Як можна заўважыць далей з назваў зніклых вну, практычна ўсе яны рыхтавалі менеджераў, эканамістаў, юрыстаў, спецыялістаў па мовах, некаторыя таксама рыхтавалі журналістаў і спцыялістаў па турызму.  Гэта быў дух часу 90-х і 2000-х, як зараз мноства беларусаў жадае быць айцішнікамі і розныя арганізацыі прапануюць навучэнне праграмаванню. Зразумела, Беларусь не такая вялікая краіна, і насельніцтва яе не расце, а скарачаецца. Зразумела і што патрэбы дзяржаўных і прыватных кампаній ва ўсіх гэтых спецыялістах не рызінавыя. Таму канкурэнцыя паміж мноствам прыватных вну і навучальных цэнтраў за месца пад сонцам была непазбежнай. Таксама частка заснавальнакаў гэтых вну актыўна ўдзельнічала ў палітычнай барацьбе, што прыводзіла і да праблем з бізнесам. Таму, як я пісаў у папярэднім пасце пра вну, закрыццё часткі недзяржаўных інстытутаў і ўніверсітэтаў было пытаннем часу.

Каб не парушаць традыцыю праекта "Каб не забыць", вярнуся да сваіх успамінаў 2004 г., калі я шукаў работу выкладчыка англійскай у вну і каледжах. Сярод арганізацый, якія я тады наведаў быў філіял нейкага расійскага інстытута. Філіял здымаў офіс у будынку на вул. Някрасава. Мужчына гадоў 50, які там быў адзін на момант майго візіту шчыра сустрэў мяне і, выслухаўшы мэту майго візіту, адразу прапанаваў:
- Right! Напішыце у гэтай табліцы сваё прозвішча і якія аспекты англійскай мовы можаце выкладаць.
Я напісаў фанетыку, граматыку і яшчэ нешта, хоць ніколі раней не выкладаў гэтыя дысцыпліны. А мой патэнцыяльны бос расхвальвай свой інстытут і тое якія крутыя спецыяльнасці яны плануюць выкладаць, сярод якіх я магу ўзгадаць толькі новае тады для мяне слова "пі-ар".
Ужо ў пачатку верасня, калі я пачаў працаваць у БДУ, але яшчэ не быў там аформлены дакументальна, я патэлефанаваў яму на офісны нумар
Нагадаўшы пра сябе, пытаюся:
- Ці ёсць там для мяне яшчэ работа?
- Right! Мы яшчэ не набралі студэнтаў. Будзем даваць рэкламу на радыё, раскручвацца і ў кастрычніку набярэм навучэнцаў. Будзем на сувязі!
Больш я не званіў яму як і ён мне.

Цяпер пагаворым пра тых, хто працаваў відавочна з большым поспехам.

Эканоміка-лінгвістычны ўніверсітэт.

Артыкул Панамарова пачынаўся з апісання ЭЛУ як нейкай фінансавай піраміды: студэнты ўклалі грошы, вучыліся і раптам вну знікла і грошы ніхто не вярнуў. Я пачаў шукаць інфармацыю пра гэты ўніверсітэт і толькі пра яго з ніжэй апісаных зніклых вну мне атрымалася знайсці некаторыя падрабязнасці.


Скрыншот з Адзінага дзяржаўнага рэестра Беларусі. Згодна яму ЭЛУ яшчэ дзейнічае, негледзячы на сваё знікненне.

Мне атрымалася знайсці і апытаць некалькі чалавек, якія навучаліся ў ЭЛУ. Адразу скажу, што як і ў выпадку з тымі, хто публікаваў свае кароткія ўспаміны пра ЭЛУ ў СМІ, размова з гэтымі людзьмі не дае адчування гутаркі з падманутымі інвестарамі. На свой універсітэт усе яны не крыўдзяцца, значыць не ўсё проста з "фінансавай пірамідай". Паколькі мне яны не давалі паўнамоцтвы агалосіць іх імёны, я захоўваю іх інкогніта.

Пытаю былую студэнтку праз e-mail: Калі не цяжка, не маглі б Вы распавесці, дзе менавіта знаходзілася гэтая вну, калі дзейнічала і можа яшчэ нейкія падрабязнасці можаце ўзгадаць.
Адказ: Вну знаходзілася на вуліцы Батанічная, здаецца, 15. Я вучылася там на дзённым з 1994-1998. Яна не прайшла дзяржаўную акрэдытацыю і была зачынены дзяржавай. Студэнтам 3 і 4 курсаў было прапанавана скончыць спецыяльна створаны факультэт і атрымаць дыплом БДУ. Рэктара ўжо не памятаю. толькі імя - Венера.
Пытаю далей: Вучыцца было не цяжка? За прагулы не асоба ганялі? Ці было патрыятычнае выхаванне?
Адказ: Вучылі добра, за прагулы выганялі. Па патрыятычным выхаванні - не памятаю. Вучылі прадметам.
Пытаю былога студэнта праз сацыяльныя сеткі: Я збіраю інфармацыю аб ЭЛУ, і не маглі б Вы падказаць мне, дзе менавіта ў Мінску дзейнічаў гэты універсітэт і ў якія гады? Любая дадатковая інфармацыя вітаецца.
Адказ (крыху больш лаканічны): Гэты універсітэт знаходзіўся на вуліцы Батанічнай, нумар будынка не памятаю, насупраць гандлёвага вучылішча, існаваў ён з 1993-1997.

Да ўсяго гэтага дадам кароткія ўспаміны псіхолага А. Пушкарова, якія той даваў у сваім інтэрв'ю СМІ: Мой выбар прыйшоўся на эканоміка-лінгвістычны ўніверсітэт, які працаваў у Мінску ў "ліхія 90-я". І хоць у мяне былі адны двойкі па англійскай, я адолеў неабходны мінімум і паступіў. Правучыўся паўтары гады, паспяхова і з задавальненнем, але здарылася, як тады здавалася, непапраўнае - навучальную ўстанову зачынілі.

У красавіку 2018 г. я прыйшоў да дома 15 па вул. Батанічнай і зрабіў некалькі здымкаў.



На месцы ЭЛУ знаходзіцца Дзяржаўны інстытут кіравання і сацыяльных тэхналогій Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. 

Не ведаю, калі Інстытут кіравання пры БДУ заняў будынак ЭЛУ. Магчыма, гэта і ёсць той спецфакультэт, створаны для былых студэнтаў ЭЛУ.

Апошняй крыніцай пра гэту вну стаў даведнік 1996 г. для паступаючых у вну РБ пад рэд. Урбановіч (Даведнік для паступаючых у вышэйшыя навучальныя установы Рэспублікі Беларусь у 1996 годзе. Мн.: НМЦэнтр, 1996 - 206с, с. 195), дзе прыводзіўся падрабязны пералік спецыяльнасцяў, па якіх рыхтавалі ў ЭЛУ. Большай часткай рыхтавалі перакладчыкаў розных моў (для гэтага існаваў Перакладчы факультэт з дзённай і вячэрняй формамі навучання) і эканамістаў.

Гэта ўсё што атрымалася здабыць пра Эканоміка-лінгвістычны ўніверсітэт на цяперашні час. Я пісаў яшчэ некалькім былым студэнтам ЭЛУ, якія пакуль не адгукнуліся, таму магчыма далейшае развіццё тэмы.

Яшчэ некалькі зніклых вну

Пра большую частку астатніх вну 90-х і 2000-х інфармацыі знойдзена нешмат. Таму будзем пісаць пра гэтыя ўстановы тэзісна.


Недзяржаўны інстытут дзелавога адміністрыравання дзейнічаў у 1990-х гг. Але на 2000 г. ён ужо спыніў сваё існаванне. Магчыма, што ён быў ліквідаваны гарадскімі ўладамі ці Міністэрствам адукацыі па прычыне палітычных поглядаў яго заснавальнікаў, але, я схіляюся да думкі, што Інстытут проста не вытрымаў канкурэнцыі, як і сведчыць скрыншот з картатэкі Міністэрства падаткаў. Статыстычныя звесткі ў канцы гэтага паведамлення сведчаць аб тым, што Інстытут працаваў нармальна, як і ЭЛУ: вучылі прадметам, адлічвалі за прагулы і г.д.

Вуліца Прытыцкага, 62. Тут у 90-х здымалі памяшканні 2 прыватныя вну. Здымак А. Беастоўскага. Красавік 2018 г.


Усходнееўрапейскі інстытут бізнеса і права быў ліквідаваны ў той жа час, што і ЭЛУ. Арганізацыя Human Rights Watch разглядае яго ліквідацыю як палітычныя рэпрэсіі ў сістэме адукацыі. А Міністэрства падаткаў яшчэ разглядала працэс ліквідацыі ў 2001 г. Больш пра гэту установу мне амаль нічога не вядома. З даведнікаў для абітурыентаў вну за 1996-98 гг. вынікае, што інстытут кожны год мяняў юрыдычны адрас: 1996 г. - Варвашэні (цяпер Машэрава) 105, 1997 г. - Свярдлова 13а, у 1998 г. - Коласа 1. Пра гэту практыку яшчэ дадам пару слоў далей.


Беларускі недзяржаўны інстытут кіравання, фінансаў і  эканомікі спыніў сваё існаванне па прычыне банкруцтва. Статыстыка па гэтай вну (далей) сведчыць аб яе стабільнай дзейнасці ў 1990-х гг.



Беларускі інстытут міжнародных адносін знік яшчэ ў сярэдзіне 90-х, таму яго ліквідацыя не магла быць вынікам нейкіх рэпрэсіўных дзеянняў улады. На месцы яго рэгістрацыі (вул. Чайкоўскага, 7) цяпер знаходзіцца Рэспубліканскі інстытут кантролю ведаў. Апошнія 2 здымкі зроблены А. Берастоўскім у красавіку 2018 г.

Вуліца К. Маркса, 18. Тут у 1992-2004 гг. дзейнічаў філіял украінскай вну пад назвай "Міжнародный інстытут менеджменту, МІМ-Беларусь". Яе ўзначальваў грамадскі і палітычны дзеяч В. Цярэшчанка. Пэўны час Цярэшчанка супрацоўнічаў з Прэзідэнтам Беларусі, потым сам выстаўляў сваю кандыдатуру на прэзідэнцкіх выбарах, але ці мае дачынення яго палітычная дзейнасць да знікнення МІМ, мне не вядома. Афіцыйны вердыкт картатэкі Мінпадаткаў: банкруцтва ў 2006 г.

І яшчэ адна прыватная вну, Недзяржаўны сацыяльна-эканамічны інстытут, знаходзілася у ліхія 90-я на вул. Пляханава, 18. Хто знойдзе гэты будынак сярод іншых на старонцы, прысвечанай гэтай вуліцы, той малайчына.

Бамжы, падман і фронт работы...

В. Панамароў называў прыватныя вну бамжамі па прычыне іх пераездаў у межах горада. Журналіст сцвярджаў, што аб'ехаў горад і наведаў (у 2002 г!) адрасы, пазначаныя ў даведніку для абітурыентаў 1998 г. і практычна ніводзін інстытут не знаходзіўся па азначаным адрасе. І тут трэба зазначыць, што пан Панамароў не кажа праўду пра даведнік. Бо ў афіцыйным даведніку 1998 г. былі пазначаны толькі вну і з адпаведнымі зменамі адрасоў. Верагодна, у спадара журналіста быў цяжкі дзень і ён паблытаў названую крыніцу з чым-небудзь іншым.

Але далей Віктар Панамароў смела называе бамжамі вну, якія змяняюць свой юрыдычны ці фактычны адрас. Не салідна мяняць адрас? Значыць Факультэт міжнародных адносін БДУ, з якім я меў гонар супрцоўнічаць у 2004-07 і 2012-13 гг., таксама брадзяга, бо ў 2012 г. пераязжаў з вул. Акадэмічнай 25 на вул. Ленінградскую 20. А сахараўскі інстытут далучыўся да БДУ і таксама з'ехаў з вул. П. Броўкі не ведаю куды. Таму змена адрасу, асабліва ў выпадку арэнды памяшкання, гэта нармальная з'ява, як для прыватных, так і для дзяржаўных вну. Інстытут пераязжае туды, дзе будзе плаціць менш і зарабляць больш.

Яшчэ раз жадаю падкрэсліць важную думку. Я працаваў і ў дзяржаўных вну, і ў адной прыватнай. За словы адказваю. Розніцы ў плане якасці навучання ад формы ўласнасці практычна няма. Беларускія выкладчыкі вучаць беларускіх (часам не толькі) студэнтаў за беларускія зарплаты згодна беларускім праграмам навучання. Больш за тое, да прыватных вну больш бюракратычных патрабаванняў, таму у дзяржаўных я адчуваў сябе як фермер з анекдота, якога забралі  ў армію і ён радаваўся, што можна спаць да шасці гадзін раніцы.

У Панамарова было некалькі добрых думак пра перавагі прыватных вну і іх карысць для дзяржавы: даходы ад падаткаў, заробкі для выкладчыкаў, новыя спецыяльнасці. Хачу крыху развіць гэты тэзіс: калі б у ліхія 90я не было ўсіх гэтых інстытутаў і ўніверсітэтаў, як і іншых пачынанняў, то многія беларусы, якія не ўмелі нічога рабіць па-за межамі сваёй спецыяльнасці і гадамі працавалі на дзяржаву, маглі зарабіць адносна нармальныя грошы падчас эканамічнай катастрофы, а тыя, у каго яны былі, аддавалі тым у каго іх не было. Дзякуючы ім Беларусь не стала яшчэ адной краінай сацыяльных кантрастаў.

Па-за межамі гэтага праекта зноў апынуліся некалькі польскіх навучальных ўстаноў, якія зніклі ў сярэдзіне 90-х і пра якія пакуль ніякіх звестак я не знайшоў. Таму the show must go on.

І крыху статыстыкі. Ну, не зусім крыху...

У якасці дадатка публікую здымкі з дакумента: Вышэйшыя навучальныя ўстановы Рэспублікі Беларусь па стану на пачатак 1998-1999 навучальнага года (статыстычны даведнік). Мн.: Вылічальна-статыстычны цэнтр Мінадукацыі РБ, 1998, пачынаючы з 82 стар. Гэты даведнік утрымлівае дадзеныя не толькі па некаторых з вышэй пералічаных вну, але і па тых, пра якія я пісаў раней. Матэрыял друкуецца ан-лайн упершыню. Арыгінал даступны у Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі.































Сакавік-красавік 2018 г.

пятница, 27 апреля 2018 г.

Плошча Незалежнасці. Мінск. Успаміны гісторыка.

У рамках сваёй задумы збіраць мінулае на відэа я зрабіў невялікі ролік пра плошчу Незалежнасці ў Мінску. Каб не паўтарацца з тым, на што звычайна звяртаюць увагу турыстаў і наведвальнікаў горада, я распавядаю пра моманты, якія звычайна не чутны на экскурсіях.

У гэтым відэа гаворыцца пра беларускамоўную вітрыну магазіна "Суседзі", пераўтварэнні на плошчы у 2000-х, якія адбываліся на маіх вачах, пра дзве моцныя акцыі пратэсту што былі тут: забастоўку 1991 г. і Плошчу 2010 г., пра такіх мэтраў гістарычнага факультэта БДПУ як Ібрагім Канапацкі, Генадзь Космач  і Ігар Карпенка, а таксама пра іншых выбітных выкладчыкаў і навучэнцаў Педуніверсітэта і нарэшце пра помнік настаўніцы і анекдот пра педагогаў.

Дадатковыя фота

Паколькі YoutTube больш не дазваляе рабіць слайдшоу з фотаздымкаў, некалькі здымкаў плошчы публікую тут.

Плошча ў пачатку 1960-х. Фота з групы "Вандроўкі ў мінулае" гісторыка П. Дзюсекава (пра гэтыя праект і гісторыка ёсць некалькі слоў у маім відэа).


Будынкі на плошчы насупраць Педінстытута і Дома Ўрада. Канец 1960-х гг. Здымак узяты з групы "Вучымся па-беларуску" на Facebook. Апублікаваны гісторыкам П. Булатым.

З майго сямейнага архіва. Мая маці, Люда Піянзіна, у пачатку 1970-х побач з Домам кіно, які дзейнічаў у цяперашнім Чырвоным касцёле.

Плошча ў 1995 г. Праезная частка, якая знікла ў 2000-х, і Чырвоны касцёл зноў як рэлігійны будынак. Здымак узяты з групы "Вучымся па-беларуску" на Facebook. Апублікаваны гісторыкам П. Булатым.

ТаксамаЗбіраем мінулае на відэа. Уручча