среда, 17 апреля 2019 г.

Чтение Библии с маленьким ребенком

В декабре 2016 года младший сын Любчик подошел ко мне с планшетом и попросил, чтобы я читал с ним Библию. Ему было только 4 года и он не умел читать. Однако он видел, что старший брат слушает Библию на планшете, и ему захотелось того же.

Я решил: почему бы и нет? И мы начали с 1 главы Бытия.

Преодолевая трудности

Читали с 23.12.2016 по 13.04.2019. Иногда мы читали по несколько глав, если они были короткие или сюжет был захватывающим (например, книгу Ионы мы прочитали за один присест), но чаще -- по одной главе в день.

Разумеется, мы читали по современным переводам, и, если я читал вслух (иногда мы включали аудиозаписи), то я перефразировал некоторые книжные слова. Также, если какая-то мысль повторялась снова и снова, например длинные перечисления в 7 главе Чисел, то я упрощал вроде "и там такая же длина", "и эти люди принесли то же самое".

Еще, чтобы удержать внимание, я иногда просил сына продолжить читаемую фразу, например, "так говорит (кто?)". Или просил показать как рычит лев, как хватает волк.

Наконец, мы много внимания уделяли просмотру картинок и видео по теме, разыгрыванию сюжетов, как например тут:

Разыгрываем сюжет из Книги Эсфирь (Есфирь), главы 6. Я в роли царского коня, младший сын в "царском одеянии" на моей спине - Мардохей, старший сын справа - Аман. Фото из поста "Опальный перевод".

А еще мы старались найти какой-нибудь практический урок в прочитанной главе. Иногда я спрашивал Любчика какой урок он сам видит, и, порой, он находил мысли, которые я сам не замечал.

Реакция окружающих

Мы часто читали по пути в садик в автобусе. Один раз меня за это похвалила пожилая женщина. Пару раз были споры, например такой:

Одна немолодая женщина услышала что мы читаем, и решила это остановить:
- Не рано читать такие книги? - вежливо спрашивает она.
Времени на дискуссии у меня не было: я должен был работать весь день и больше времени почитать сыну в тот день я бы не имел.
- Не рано. - отвечаю.
- Зачем навязывать детям религиозные ценности, а не общечеловеческие?
- А разве не лбу у меня не написано, что я экстремист? - отвечаю насмешкой на насмешку.
- А разве нельзя это делать в другом месте? Дома? - не сдается женщина.
- Я читаю сыну, когда у меня есть время. - отвечаю суховато.
- А то, что другим мешает? - начинает новую атаку любительница общечеловеческих ценностей.
В ответ показываю жестом, что можно заткнуть уши.
Моя оппонентка переключилась на женщину рядом и начала жаловаться, как ее достали назойливые верующие. Та что-то говорит: да-да, вы правы. Я пользуюсь перерывом, чтобы дочитать главу сыну.
На остановке возле церкви на ул. Гамарника, женщина выходит и напоследок снова пытается меня зацепить:
- Мои внуки будут жить вместе с вашим сыном. Почему так должно быть?! Да вы знаете, что я специалист?
- Ну и что?
Видимо, она бы еще сказала что-нибудь, но уже выходила на своей остановке.

Впрочем, большинство минчан и гостей столицы не пытались как-то вмешаться и мы читали без проблем.

Сейчас Любчик уже умеет читать. Будет ли он перечитывать Библию или нет -- покажет время. Но говорит, что будет.

среда, 3 апреля 2019 г.

Раздзельны збор смецця. Як гэта бывае ў жыцці.

Калі я пісаў пра макулатуру некалькі год таму, я яшчэ не думаў сур'ёзна, што буду займацца раздзельным зборам смецця ў сваім доме. Але вось ужо некалькі месяцаў, як мы стабільна раскладаем смецце па пакетах амаль як тут:


Спачатку я думаў сфоткаць сваю дамашнюю сметніцу, потым вырашыў не абражаць пачуцці эстэтаў яе неапетытным зместам і пазычыў фота з рэпартажа "Рэгіянальнай газеты" :) Спадзяюся спасылкі на арыгінал дастатова.

Праблемы раздзельнага збору

1. Лянота. Бывае цяжка кінуць асобна пластыкавы пакетык ці паперку.
2. Нязручнасць. Раней вядро для смецця, куды мы зараз кідаем арганіку, займала менш месца і вакол была прастора для іншых гаспадарчых рэчаў. Цяпер да вядра дадаліся асобныя пакеты пад паперу і пластык.
3. Магчымы даўжэйшы прастой арганічнага смецця. Калі мы ўсё кідалі "да кучы", то звычайна выносілі смецце кожны дзень. Цяпер вядро з арганікай можа стаяць і каля двух дзён.
4. Адносная эфектыўнасць. Калі нехта кідае ў грамадскую сметніцу пад пластык шкло ды арганіку, то потым цяжка сартыраваць смецце на перапрацоўку. Таксама ёсць праблема ўплаўлення паперы ў пластык на многіх магазінных бутэльках. Мы кідаем іх у сметніцу пад пластык, але там ёсць і папера, і переапрацаваць такое смецце вельмі праблематычна. Я ўжо маўчу пра тое, што пластык пластыку не роўны: яны могуць быць абсалютна розных відаў, як і металалом.

Назіранні

Заўважыў, што часцей за ўсё першым напаўняецца пакет пад пластык. Потым ідзе арганічна-пабытовае смецце. За ім напаўняецца папера. Шкло мы звычайна не збіраем асобна. Але час ад часу выносім непатрэбную бутэльку ці слоік. А вось метал у нашым мікрараёне нават няма куды кідаць асобна. Праўда ў некаторых магазінах ёсць сметніцы для старых батарэяк.

А вы збіраеце асобна?

среда, 20 марта 2019 г.

Robopolis

У пачатку месяца наведаў з сынамі Robopolis, які праходзіў у тым жа месцы, што і "Баль робатаў 2.0" 3 гады таму. Robopolis і падобны, і непадобны на Баль робатаў. Адразу прашу прабачэнне за невысокую якасць здымкаў: у памяшканні было не вельмі якаснае асвятленне.

 Мы прыйшлі ў нядзелю, калі чарга на мерапрыемства была доўгай, як у маім савецкім дзяцінстве ці часам за жэтонамі на метро.
На "Баль робатаў" мы прыходзілі ў будні дзень, таму не прыйшлося стаяць у чэргах і народу на "робатах", адпаведна, менш.

 Праўда, там натоўп не паўсюль, а толькі каля ўваходу і некаторых атракцыёнаў.

Яшчэ адзін нюанс: У нас было 2 бясплатныя дзіцячыя білеты, але сям'я ці кампанія можа правесці на Робаполіс па бясплатным білеце толькі аднаго чалавека адзін раз, нават, калі ў іх 10 бясплатных білетаў. Таму мы мусілі даплаціць 41 рубель (каля 20 долараў ЗША).

 Мае сыны кіруюць робатам праз прыкладанне на смартфоне. Тут такіх робатаў шмат.

 Дзяўчына грае 3-4 мелодыі  з дапамогай мініацюрнай маланкі". Для маленькіх дзетак, якія падобнага не бачылі, гэта можа быць эфектным, асабліва, калі дзяўчына кіруе маланкай з дапамогай пальчаткі. Але насамрэч ток там не павінен быць моцным.

 "Гаджэты" пачатку 90-х: відэагульні для тэлевізара з прыстаўкай. Мае дзеці раней такога не бачылі, а я толькі бачыў, бо мае бацькі не маглі мне такое купіць :)

 Аніматар "пад робата" вітаецца з дзецьмі.

 Робат-дыназаўр...

 Данік трымае рукі над сэнсарам і грае на віртуальным піаніна.



 Танцы робатаў. Падобнае шоу было і ў 2016 г., але тады гледачы мелі магчымасць сядзець. Зараз і дзеці, і дарослыя мусяць стаяць сцяной вакол сцены.


 Заходзіш у гэту камеру і бачыш сябе на экране на пэўным пецярбужскім фоне. Праўда, з-за асвятлення не вельмі якасная выява атрымоўваецца.
 Робат-кобра можа цапнуць, калі сунуць руку яму пад галаву.

А гэтага робата можна пагладзіць.

Было яшчэ шмат цацак, майстар-класаў, гульняў віртуальнай рэальнасці, пра якія цікаўныя могуць паглядзець аматарскія відэа і фота шматлікіх наведвальнікаў. У эпоху сацыяльных сетак гэта не праблема. Мабыць з забаўнага дадам робата ля ўваходу (нажаль не зрабіў яго здымак), які рэагаваў на чалавечы голас і адказваў на пытанні і запыты голасам ці экранам. Робат пачуў як я размаўляю з сынамі па-беларуску, і "падвіс" у распазнанні маіх слоў: "Запрос не понят". "Вучы беларускую," -- адказаў я на гэта, чым загнаў робата ў ступар ізноў, а сыны яшчэ доўга з гэтага смяяліся...

Што яшчэ можна дадаць? Атракцыёнаў на Робаполісе больш, чым на "Бале робатаў", але арганізацыйныя пытанні і камфорт крыху горш. Некаторыя экспанаты ўжо былі ў 2016 г (драўляны робат-гадалка), некаторыя не. Штосьці было прадказальным, а нешта новым і нечаканым. Яшчэ варта дадаць, што робаты былі з розных краін свету. Мабыць я напісаў крыху крытычна, але мне хутчэй спадабалася там пабываць, чым не. На такіх мерапрыемствах заўсёды ёсць цікавае для аматараў тэхналогіі, як дзяцей так і дарослых.

Выстава скончыла працу ў Мінску 10 сакавіка.

пятница, 15 марта 2019 г.

Когда тебе 40

Так сложилось, что в этом году мне ровно 40 лет. Я уже много лет не отмечаю день рождения по целому ряду причин от чисто денежных соображений до, например, таких.
В этом году я тоже не собираюсь ничего отмечать. Однако возраст дает возможность подводить некоторые итоги и обратить внимания на изменения, произошедшие за десять лет активных научных поисков и шесть лет ведения блога.
Мои исследования в 30-летнем возрасте начинались с продолжения самообразования. А "самообразовывался" я по многим вопросам. За последние лет 10 круг этих вопросов значительно сузился. Это отразилось и на объеме того, что я пишу.
Когда мне было 35, я был правдорубом, часто лез в споры в социальных сетях. Я старался никогда не переходить на личности, но не упускал возможность указать на чьи-то ошибки. К сорока годам я постепенно самоустранился из большинства споров и разборок и порой не отвечаю даже на выпады в мой собственный адрес, если понимаю, что обвинителю не нужны мои объяснения.
Вот, пожалуй, и всё. Кое-что на эту тему я писал пару лет назад тут. Разумеется, я не хочу сказать, что характер человека меняется, когда ему стукнет круглая дата: все изменения характера и взглядов происходят постепенно.

***
Возможно, те, кто наблюдает за моим творчеством в блогосфере уже несколько лет (как и любой посетитель блога в принципе) могут заметить, что я пишу все меньше и меньше. Хочу заметить, что это не означает, что я исписался и скоро поставлю последнюю точку. У меня еще хватает задумок и незаконченных работ. И порой даже проекты, которые я объявлял закрытыми, получают неожиданное продолжение: я нахожу новый интересный материал, а иногда читатели просят развивать их дальше. Я мог бы как и раньше писать по 4-5 постов в месяц, но вижу, что для сохранения гармонии с другими важными вопросами лучше писать примерно по 2 поста в месяц. Это также позволит сохранять качество работы на должном уровне.
Будет интересно подвести новые итоги в 50 лет. Во всяком случае, планирую тут оставаться и работать дальше :)

См. также: Спасибо читателям

воскресенье, 10 марта 2019 г.

Мураш Ферда


Гэту кнігу я маю ў двух экземплярах, і абодва мне далі людзі, якія жадалі пазбавіць свае кніжныя палічкі ад непатрэбнай ім літаратуры. Магчыма, яшчэ больш такіх кніг пайшлі ў лепшым выпадку ў бібліятэкі, у горшым -- у макулатуру. Камусьці не падабаецца вялікі аб'ём старонак, камусьці дызайн вокладкі, які сапраўды можна назваць "мінулым стагоддзем" і літаральна, і тэхналагічна, хтосьці прынцыпова не чытае кнігі на беларускай... А я паведаю чаму мы з маім малодшым сынам Любчыкам з задавальненнем прачыталі яе.

Сюжэт кнігі даволі просты. Мураш, якога завуць Ферда, трапляе далёка ад роднага мурашніка ў розныя прыгоды. Потым з ім адбываюцца новыя прыгоды па вяртанні ў мурашнік. Кніга складаецца з трох частак і мноства кароткіх апавяданняў. Сюжэт мяняецца пастаянна, і немагчыма прадказаць што далей адбудзецца з мурашом. Пры гэтым насілле і смерць у гэтай "бурапене" прыгод не выходзіць на першы план.

Пераклад на беларускую, як гэта нярэдка бывае, рабілі з рускай мовы, а не з чэскай. Тым не менш, нейкіх шэрахаватасцяў не адчувалася, мабыць, акрамя таго, што беларуская мова з таго часу крыху змянілася, як і іншыя мовы свету, і часам заўважаеш, што так, як напісана ў творы ўжо не гавораць беалрускамоўныя суайчыннікі ў сацыяльных сетках. Але гэта адчуванне ў мяне было толькі пару разоў, значыць пераклад вельмі добры.

Аб'ём можа напужаць чалавека, які нічога даўжэй за SMS чытаць не любіць, але насамрэч нічога цяжкага: кнігу можна прачытаць прыкладна за 6 гадзін чытання ўслых. Акрамя цікавага сюжэту на гэта ўплываюць вялікі шрыфт тэксту і мноства каляровых ілюстрацый.

Мае дзеці не вельмі сапсаваныя гаджэтамі і я сачу за тым, каб яны знаходзілі час на чытанне. Але нават у сям'і, дзе дзеці разглядаюць чытанне як пакаранне, а не забаву, ёсць шанец для мураша Ферды. Мы прачыталі яе павольна пакуль лячылі вочы сыну ў бальніцы. Нам хапіла тры дні. І гэта была не адзіная кніга, якую мы прачыталі.

Камп'ютарныя гульні і відэаролікі -- гэта таксама магчымасць развіцця, але добра, калі чалавек развіваецца не толькі праз відэрад.

P.S. Учора, нягледзячы на мноства праблем і значны аб'ём работы, я з Любчам выбраўся на стадыён пабегаць. Дакладней, я бегаў, а ён катаўся на веласіпедзе. Прыйшлося сябе прымусіць і атрымаў задавальненне. Можа, мае сэнс такім жа чынам узяць кнігу ў рукі і зрабіць невялікае намаганне, каб потым атрымаць задавальненне, якое немачыма атрымаць праз іншыя крыніцы шчасця?

Іншыя кнігі ў беларусім перакладзе на гэтым сайце:
Навучыліся рабіць
Базгулаг на беларускай
Дзеці вучацца выжываць у каменных джунглях

Мае ўласныя пераклады мастацкіх твораў:
Э. Хэмінгуэй. Чакаў цэлы дзень
С. Лікак. Як мы святкавалі Дзень Маці
Vasil Bykaŭ. The Wall: 3 short stories that I translated

суббота, 9 февраля 2019 г.

Детская без насилия?

Несколько раз, приезжая с детьми в какую-либо детскую больницу, сталкивался с плакатами серии "Детская без насилия" от unicef.by.



Я согласен со многими мыслями этих плакатов, но некоторые вызывают у меня удивление и беспокойство.

Как гражданин страны, где Конституция признает свободу слова, хочу высказать свое отношение к тому, что мне как отцу очень не понравилось на этих плакатах.

С чем я не согласен

Первая же картинка -- привет всем папам и мамам, которые рассказывают своим чадам о существовании Деда Мороза или Зубной феи. Вы обманываете своих детей и этим самым совершаете над ними насилие. А теперь подумаем про вторую часть мысли "невыполнение обещаний". Есть ли хоть один взрослый, который хоть раз не нарушал обещаний кому-нибудь? А что, если папа пообещал дочке сходить в цирк, а его, скажем, военного, по тревоге вызвали на работу, в часть? Кроме того, сама картинка подразумевает негативный образ взрослого, который отдыхает вместо того, чтобы играть с ребенком. Получается, мама пришла с работы, приготовила ужин и прилегла отдохнуть, а сын хочет поиграть, напоминает об обещании -- и вот наша мама стала кандидатом на лишение родительских прав...

Игнорировать ребенка, который не дает отдохнуть, поговорить по телефону (включая решение важных вопросов) -- значит совершать насилие над ним? А не разговаривать с ребенком, который не слушал родителей, просивших убрать игрушки, чтобы наказать за непослушание и  показать каково это, когда тебя не слушают -- это тоже самое, что бить чадо головой о батарею? По-моему, ребенку будет трудно вырасти гармонически развитой личностью, если он с младенчества не научится уважать права других на отдых и личную жизнь.

Согласен, что говорить ребенку "ты вечно, всегда, никогда, ни на что" -- это плохой метод воспитания. Если так бывает эпизодически, а не систематически, то я бы это к насилию не приравнивал. А вот как насчет обидных слов? Будет ли обидным сказать "ты ведешь себя, как лентяй"? Разве не любое родительское неодобрение может вызывать обиду?

Если родители "проспали" серьезное заболевание своего чада, не придав значения каким-то симптомам, то они -- "насильники"? А что касается следования указаниям врача, то разве в Беларуси (и за ее пределами) мало формализма, когда доктор лечит строго по протоколу, не вникая в особенности и обстоятельства конкретного ребенка? Наконец, мнение разных взрослых о понятии "заботиться о ребенке" может не просто расходиться, а и быть предметом настоящих судебных баталий между разведенными родителями или перманентных разборок бабушки с зятем. В таком случае подмена понятий "недосмотр" и "насилие" может дорого обойтись всей семье.

Знаю случай, когда одна мама много лет назад не кормила капризного сына до времени ужина, и добилась того, что вместо "это не хочу, то не буду", он сказал: "что дашь, то и буду есть". Но ей повезло жить в то время, когда насилием в семье считалось только физическое насилие.

Скандалы в семье, безусловно, плохо влияют на детей. Но избежать их на все 100% невозможно. Есть люди терпеливые от природы, есть те, кто хорошо развил в себе терпение, но есть и те, кому это дается с большим трудом: у кого-то был дурной пример своих родителей, кто-то прошел через обстоятельства тяжелой психологической травмы (например, война, изнасилование или автокатастрофа) и не может всегда и везде сохранять олимпийское спокойствие. Однако не все скандалы и разногласия взрослых можно приравнять к насилию. В конце концов, дети видят вспышки эмоций и за пределами семейной гавани, и задача взрослых не столько оградить их от этого, сколько научить адекватно относиться к таким вещам.

Вот эта рекомендация ставит крест на любых воспитательных усилиях. Я могу понять попытку оградить ребенка от ремня, я согласен, что запугивание может плохо отразиться на развитии его личности, но под запретный прием можно легко отнести любые непопулярные меры: угроза лишить десерта за неприбранную комнату, отобрать телефон за драку в школе или поставить в угол за демонстрацию среднего пальца -- все это приравнивается к битью по щекам, стоянию на гречке и порке металлической выбивалкой.

Если закрыть ребенка в комнате или ванной, когда он в истерике требует новый велосипед, то это значит нанести ему огромный удар. Понятно, что есть монеты розетки, таблетки, опасные бритвы и чистящие средства, которые не должны попадать в предел досягаемости маленького ребенка. Однако я считаю, что лучше ребенку постоять в комнате одному какое-то время, чем вырасти манипулятором, который научится добиваться своего истериками и скандалами. Разумеется, речь не идет о запирании детей в местах, где их что-то может напугать, вроде темного чулана или ванной с выключенным светом.

Подведем итоги

В условиях современной Беларуси социальные службы иногда могут действовать как карательная медицина, когда не только могут преследовать родителей, участвующих в политической деятельности, но и сводить личные счеты или даже вымогать взятки с помощью неопределенностей в законах. Когда размывается понятия насилия над детьми, как было показано выше, есть вероятность, что дети, которых эти службы призваны ограждать от насилия, могут подвергнуться в детском доме всем или почти всем видам насилия, обозначенным на плакатах в начале этой статьи. Родители не могут везде и всегда быть идеальными: они могут быть уставшими, раздраженными, они могут ошибаться, им может быть трудно проявлять любовь и внимание из-за каких-то негативных обстоятельств личной жизни, некоторые родители ведут борьбу с зависимостями (и нуждаются в помощи), мнение родителя о том, что лучше для его детей, может отличаться от мнения учительницы, социального работника, соседки или даже бабушки. Но даже с проблемными родителями ребенку гораздо лучше, чем в хорошем детском доме.

Поэтому я за то, чтобы называть лопату лопатой, как говорят англичане: насилие над детьми не может включать в себя те моменты, которые я перечислил выше. Да и каждый случай настоящего физического, психологического и сексуального насилия над ребенком надо разбирать индивидуально и всесторонне, чтобы не сделать жертве насилия хуже, чем есть

Еще о насилии в семье в этом блоге:
Парвалі два баяны. Апавяданне.

Еще о насилии в семье за его пределами:
Насилию в семье придет конец

Еще в этом блоге на тему плакатов: 
Этим всё сказано
Парачка трэндаў

P.S. Для сравнения: в соседней России размытое определение понятия экстремизма уже многим людям испортило жизнь

суббота, 26 января 2019 г.

Генадзь Космач, якім я яго памятаю

Генадзь Космач быў даволі неадназначным выкладчыкам гісторыі. У гісторыю ён увайшоў пераважна як гісторык-германіст. У мяне ж ён выкладаў найноўшую гісторыю Азіі і Афрыкі. І даволі цікава выкладаў: ведаў як трымаць увагу аўдыторыі. З аднаго боку, Космач быў патрабавальным да нас на заліках і экзаменах, з другога, не паводзіў сябе са студэнтамі як пан з халопамі. Так атрымалася, што значнасць знаёмства з гэтым выкладчыкам (як і з Канапацкім і Карпенкай) я не мог зразумець тады, у пачатку 2000-х. А неабходнасць пісаць пра Г.А. Космача зразумеў толькі пасля таго як даведаўся пра яго смерць паўтары гады таму, калі выпадкова сустрэўся з яго былой жонкай. Таму мае ўспаміны пра гэтага гісторыка будуць прывязаны да пэўных выпадкаў, якія зачапіліся за маю памяць.

Генадзь Аркадзевіч Космач. Крыніца фота: https://www.aversev.by/rus/avtory/kosmach-ga 

«Вялікі грэшнік»

На сваіх лекцыях Генадзь Аркадзевіч задаваў пытанні, адказ на якія даваў магчымасць атрымаць «выдатна» аўтаматам на экзамене.
– Што значыць «банзай»? – пытаецца лектар.
– Дзесяць тысяч год жыцця. – адказвае мой сусед па парце.
– Каму?
Гэта ўжо не ведаў ніхто. Мабільнага інтэрнэта яшчэ ў студэнтаў не было.

Другі раз Космач апавядаў пра некалькі спецыфічных фраз на санскрыце, якія не прайшлі цэнзуру ў выданні слоўніка па прычыне свайго эратычнага зместу. Студэнты хіхікалі. А калі адну з гэтых фраз выкладчык напісаў на дошцы кірылічнымі літарамі, аўдыторыя выбухнула рогатам: надпіс быў падобны на вядомую мацерную лаянку на руска-беларускай трасянцы. А на гэта ён зазначыў:
– Адзін праваслаўны святар казаў мне: ты грашыш, бо чытаеш лекцыі пра індыйскую філасофію. Вось бачыце, што я вялікі грэшнік. Не падабаецца мне такі праваслаўны фундаменталізм.

Ад сябе дадам: эпізадычна выходзіў з ім на размову пра біблейскае вучэнне аб аднаўленні Раю на зямлі. Генадзь Аркадзевіч, як і яго жонка (якая выкладала ў нас гісторыю славянскіх народаў), заўсёды казаў, што гэта магчыма, і ставіўся да гэтай надзеі з павагай. Таму бязбожнікам ці маральным нігілістам я б яго не назваў.

Быў яшчэ адзін забаўны выпадак: выкладчык гісторыі славянскіх народаў Уладзімір Пуцік аднойчы заўважыў на семінары:

– Наш Космач, калі ён, як бы гэта казаць, раззняволены, апавядае нам такое, што ўтвараюць індыйскія браміны....

А нам «вялікі грэшнік» гэта тлумачыў так:
– Тое, што робяць браміны ў Індыі, мы б назвалі вычварэнствамі.

Наксаліты

Аднойчы, калі Генадзь Аркадзевіч пачаў сваю лекцыю такім чынам:
– Нядаўна адзін з вас зрабіў мне заўвагу, чаму я, гаворачы пра Індыю, нічога не казаў пра мясцовых камуністаў...

У гэты момант некаторыя студэнты пачалі задуменна пераглядацца: каго гэта сярод нас цікавяць камуністы.
– Гэта не ты? – спыталася ў мяне адна аднакурсніца (мабыць думала, што, калі я насамрэч цікаўлюся гісторыяй, то гэта я мог такое запытацца).
Я толькі паціснуў плячыма: мо, не ведаю, хто гэта, сам здзівіўся.

У мяне была думка, хто мог заказаць экскурс у гісторыю камуністаў Індыі: Валера Цагойка, які адкрыта заяўляў пра свае камуністычныя перакананні. Я агледзеў аўдыторыю, але Цагойкі не было. Ён больш цікавіўся алкаголем, чым палітыкай, і вучыўся слаба. Пасля трагедыі на Нямізе, Валера нават спрабаваў здаць экзамен метадам, апісаным у фільме «Насланне» з серыі камедый пра Шурыка.

А Космач бадзёра зрабіў экскурс па гісторыі камуністаў Індыі, з якога я запомніў толькі заўвагу пра наксалітаў, радыкальных камуністаў, якія вялі партызанскую вайну ў адным з індыйскіх штатаў. А потым перайшоў да асноўнай тэмы.

Экзамен

На экзамен Генадзь Аркадзевіч задаў больш за сто пытанняў па гісторыі дзясяткаў краін . Усе ведалі, што ён патрабавальны. Атрымаўшы спіс пытанняў, я пажартаваў аднагрупнікам, што буду рыхтавацца да бітвы з «касмачамі» ў Ферганскай даліне (па аналогіі з басмачамі). Ні камп'ютара ні Інтэрнэта яшчэ не меў. Больш за палову пытанняў Космач на лекцыях не разглядаў, таму нават я, які не прапусціў ніводнай хвіліны ніводнай яго лекцыі, мусіў падняць свае кніжныя энцыклапедыі і рыхтавацца хоць як.

Раніцай перад яго экзаменам мае аднагрупнікі рэальна нерваваліся. Раптам адзін з іх, казаў:
– А я не праваслаўны!
Нейкая дзяўчына падтрымала хвалю:
– А я таксама. Я каталік! (менавіта так яна і казала – А. Б).
– Хом мане падмэ хум. – вымавіў эратычную мантру хлопец, які толькі што выракся Праваслаўя, і стаў нібыта ў позу ёга. Пазней той хлопец пытаўся ў мяне, калі будзе праваслаўны Вялікдзень, таму яго вырачэнне не цягнулася доўга.

На самім экзамене наш выкладчык заявіў, што дрэнна сябе адчувае. Я быў, як звычайна, у першай пяцёрцы. Выцягнуў білет. Першае пытанне «Карэйская вайна» я ведаў болей-меней, а па другому «Манголія ў 1945-90 гг» я ведаў толькі 2-3 факты. Накідаў адказ на паперцы. Пайшоў адказваць. Мне пашанцавала, што «вялікаму грэшніку» хапіла Карэйскай вайны. Атрымаў «выдатна». Як адказалі астатнія не ведаю, бо як звычайна рабіў, я здаў і пайшоў дадому, але скаргаў на перасдачы я не чуў ні ад аднаго аднагрупніка.

Акрамя гэтага...

Генадзь Аркадзевіч выкладаў у мяне таксама метадалогію вывучэння гісторыі, але яго выкладанне гэтага прадмету неяк выслізнула з маёй памяці. Там захавалася толькі адно параўнанне. Калі мы вывучалі цывілізацыйны падыход А. Тойнбі, Космач зазначыў:
– Тойбі ў гістарычнай навуке, як Пеле ў футболе.

Пасля яго смерці я даведаўся, што ён спецыялізаваўся на гісторыі Германіі 1920-40-х гг, напрыклад, жыццё В. Кубе, якога большасць беларусаў ведаюць толькі як гаўляйтэра, забітага мінскім падполлем; таксама разам з жонкай Генадзь Акадзевіч пісаў пра палітыкаў СССР 1920-30-х гг. І толькі тады я ўпершыню прачытаў пра свайго выкладчыка як пра выбітнога гісторыка. Не магу судзіць наколькі глыбока гэты чалавек даследаваў пытанні, за якія яго пасмяротна ўшанавалі лаўрамі, але словы, за якія магу адказаць: ён быў таленавітым выкладчыкам усходняй гісторыі, здольным шанаваць годнасць навучэнцаў.

Дарэчы, яго былая жонка Алена Эскрыдж Космач зараз выкладае гісторыю ў адным з універсітэтаў ЗША і вывучае гісторыю славянскіх народаў і расійска-кітайскія адносіны, а яго сын Павел з'яўляецца беларускім гісторыкам-амерыканістам і не толькі. Таму Космач – гэта прозвішча не аднаго беларускага гісторыка, а цэлай дынастыі даследчыкаў і выкладчыкаў навукі аб мінулым.

Алена Эскрыдж Космач. Фота з сайта Ўніверсітэта Фрэнсіс Марыён, https://www.fmarion.edu/directory/eskridge-kosmach-elena/ 

Павел Генадзевіч Космач, дацэнт БДПУ, сфера цікаўнасці: "рэлігійны фактар у гісторыі заснавання ЗША; гісторыя фізіка-матэматычных навук на тэрыторыі Беларусі (да 1914 г.); філасофія і тэорыя гісторыі". Крыніца фота і цытаты: https://www.bsu.by/main.aspx?guid=59391