Іван Шамякін. Першы генерал

 На прасторах сусветнай павуціны ёсць малавядомае апавяданне Івана Шамякіна "Першы генерал", якое варта прачытаць многім. Акрамя малавядомасці шырокаму колу чытачоў, гэты твор яшчэ і многім не зразумелы правільна. На першы погляд гэта яшчэ адно апавяданне ў абарону савецкага ладу жыцця. Ідзе Першая сусветная вайна. Піліп Жменька, хлопец з вёскі, акупаванай немцамі пераходзіць лінію фронта, каб папярэдзіць аб небяспецы салдат Рускай імператарскай арміі. У выніку ён застаецца па другі бок фронту і сустракае Лютаўскую і Кастрычніцкую рэвалюцыю і нават сустракаецца з Леніным. Але насамрэч апавяданне прасякнута да жорсткасці праўдзівым апісаннем Першай сусветнай вайны і дзвюх рэвалюцый у Расіі, што нехарактэрна для большасці сацрэалістычных твораў. Даволі драматычна апісаны характар капітана Ўсевалада Заслонскага і радавога Івана Галадушкі, якія спрабавалі замяніць галоўнаму герою бацьку. Негледзячы на тое, што сюжэт і персанажы прыдуманы аўтарам, гістарычны кантэкст дадзены з апорай на добрае веданне сітуацыі, хутчэй за ўсё з дапамогай дакументаў. Значнай частка твораў беларускіх савецкіх пісьменнікаў праходзіла жорсткую рэдактуру, у тым ліку творы І. Шамякіна. "Першы генерал" - шчаслівае выключэнне, рэдактар відавочна правіў толькі вобраз Леніна, які быў напісаны чалавекам, інтэлектуальна саступаючым Шамякіну. Усё астатняе бліжэй да постсацыялістычнага рэалізму.

Яшчэ адной з адметнасцяў апавядання з'яўляецца каларытная мова кожнага з герояў: тут і беларускія і украінскія сяляне, і гандляр-яўрэй, і афіцэры Рускай арміі, і піцерская інтэлігенцыя - аўтар здолеў яскрава і рэалістычна перадаць кожны тып.

Гэты твор я першы раз выклаў у Інтэрнэт 31.07.2016, цяпер лічу неабходным зноў прадубліраваць спасылку доступу, хоць матэрыял спампавалі і зрабілі крыху зручнейшым для карыстання як мінімум у адной анлайн бібліятэцы беларускай літаратуры. Мой блог прызначаны не для заробку, а для папулярызацыі інфармацыі, якую лічу карыснай для іншых, таму ахвотна нагадаю пра магчымасць прачытаць "Першага генерала" тым, хто заходзіць на маю старонку.

Дакумент уяўляе сабой скан з кнігі І. Шамякіна "Бацькі і дзеці" Мн."Беларусь", 1971 с.5-192. Фармат: PDF. Аб'ём: 477 МБ. Рэсурс: Яндэкс дыск, спасылка доступу

Гл. таксама:

Змітрок Бядуля пра перамогу над смерцю.

Сучасныя беларускія казкі і вершы на аўдыя

На страницах старых книг

 В моих руках побывало несколько редких книг, которые были выброшены на свалку или сданы в буккроссинг. Две первые настолько были испорчены дождем и плесенью, что мне пришлось их утилизировать после внимательного ознакомления. Однако каждая из этих книг представляет собой срез разных исторических эпох, а порой дает ненамеренное свидетельство об интересных моментах прошлого.

Учебник русского языка (1956)

Учебник был написан в 1955 г. и опубликован в 1956 г. Не знаю насколько авторитетен был Бархударов в те годы, но в 1990-е, когда  учился в Педуниверситете в Минске, о нем отзывались как о корифее педагогики.

Единственное упоминание о Сталине в учебнике на с.7 - это не приближение ХХ съезда КПСС с развенчанием культа личности, а дух времени. Портреты, цитаты и памятники Сталина можно было много где встретить, но в художественной и специальной литературе о нем упоминали мимоходом, и зачастую меньше, чем о Ленине. В книге "Витя Малеев в школе и дома", тоже написанной в 1950-е гг., о Сталине упоминается всего два раза, благодаря чему в ее переизданиях не пришлось практически ничего переписывать. Однако примерно в то же время забвению предали еще одну пионерскую песню: "Что за праздник у ребят? // Ликует пионерия! // Это едет к нам в отряд // Лаврентий Палыч Берия!" И в это же время в английском языке появился термин berianism, означающий крайнюю жестокость.

Стр. 12 открывает нам еще один интересный факт: слова "цинга", "циновка", "панцирь" в середине 1950-х писали с буквой "ы". Так что в запоминалке "цыган на цыпочках подошел к цыпленку и сказал "цыц"" могли присутствовать "цынга", "цыновка" и "панцырь" :)

История КПСС издания 1963 года

Эта книга представляет собой интересный срез взглядов поздней хрущевской эпохи. Наиболее интересные моменты в этом учебном пособии я выделил маркером.

В книге события 7 ноября 1917 года последовательно называются Великой октябрьской социалистической революцией, но на с. 386 кто-то из авторов пособия оговаривается и использует выражение "октябрьский переворот", которое было официальным в большевистской историографии до 1927 года и только в 1990-е гг. снова вошло в обиход, но уже, как правило, у антикоммунистов. Вероятно этот автор истории КПСС ссылался на некий источник 1920-х гг. и забыл заменить слово "переворот" на "революция".

В 1963 г. маршал Жуков героем не считался. На с. 541 "Истории КПСС" на него и С.К. Тимошенко возлагается "значительная доля ответственности" в поражениях 1941 г. в Великой Отечественной войне за то что они "не приняли неотложных мер к приведению Красной Армии в состояние боевой готовности". Почти в конце этого же учебника критика Жукова дополняется тем, что он создал культ своей личности и занимался произволом в Советской Армии за что и был снят с ответственных должностей.

На с. 669 прямым текстом говорится, что в 1956 г. "отменена плата за обучение в старших классах средней школы, в средних специальных и высших учебных заведениях". Эта плата действовала с 1940 г. Самое интересное, что немало людей, заставших период 1940-56 гг. в сознательном возрасте, не помнят этот факт и могут даже расценить его как антисоветскую пропаганду.

На с.741 показано как сформировалась национальная политика СССР послесталинского периода. В принципе, любая многонациональная и поликультурная страна сталкивается с проблемой баланса в национальной или языковой политике. Индия, Испания, Нигерия довольно болезненно решают эту проблему. Для того же СССР, а также Югославии и Чехословакии все закончилось распадом на национальные государства. На заре Советской власти большевики всерьез стремились к мировой революции и включению в состав своей страны множества других государств. А это означало, что жителям гипотетических Итальянской Советской Социалистической Республики или Германской Советской Федеративной Социалистической Республики не нужно будет отказываться от своих языков и культур при вхождении в состав Страны Советов. Эта политика означала усилия по развитию национальных языков и культур союзных республик СССР. Среди прочего, были немалые усилия по белорусизации в БССР, о чем я писал тут. С другой стороны, сталинские репрессии наносили удар по языкам и культуре этих же самых народов Союза тем, что множество деятелей науки, культуры и искусства погибли или лишись возможности заниматься своим делом.

А в 1950-60-е гг. окончательно утвердилась идея сосуществования стран с разными политическими системами. СССР перестал стремиться включить в свой состав новые земли. В свою очередь это означало необходимость укрепить связи между народами, которые уже входили в его состав. Так КПСС пришла к идее "социальной однородности всех наций" и "стирания национальных различий". Это вылилось в политику постепенной русификации народов Советского союза. Например, в Беларуси стали переводить обучение в школах с белорусского на русский язык, и распространилась идея, что сам белорусский язык -- это язык малообразованных крестьян. Знаю случай, когда в 1980-е гг. студентки пединститута установили друг для друга копеечные штрафы за белорусские слова в повседневной речи в общежитии. Впрочем, до 1990 года в СССР не было государственного языка, и формально все языки союзных республик имели равные права.

На с. 752 есть интересные подробности того как формировалась система управления страной после смерти Сталина и развенчания культа его личности. Фактические руководители Страны Советов и отдельных ее частей могли избраться только 3 раза с возможностью умереть в своем рабочем кресле при переизбрании "на более длительный срок отдельных руководящих работников в силу признанного их авторитета, высоких политических и организаторских качеств." Секретари первичных парторганизаций могли избираться только на 2 срока, но на таких должностях хотят задерживаться лишь те, у кого нет карьерных стремлений. Так сложилось устройство власти, когда генеральный секретарь сидит на своей должности до своей смерти, но его полномочия ограничены Политбюро ЦК КПСС. Изгнание из власти Хрущева в следующем году после опубликования этого учебника стало исключением из правила и ознаменовало завершения десятилетия борьбы за власть разных групп и лидеров после смерти Сталина.

Книга интересна еще несколькими деталями. О Хрущеве там говорится как о мертвом: либо хорошо, либо ничего. А конкретней упоминаются его различные достижения, начиная с небольших, умалчивается его роль в сталинских репрессиях, и говорится о его скромном нежелании создавать из его личности новый культ. Впрочем, это был действительно человек, способный добровольно оставить власть и умереть простым пенсионером.

Осуждение сталинских репрессий и культа личности "вождя народов" в книге не означало признание всех ее жертв невинными. По сути признали несправедливыми репрессии по отношению к видным коммунистам вроде Тухачевского или Блюхера, но дело Промпартии в "Истории КПСС" показано как вполне обоснованная борьба с вредителями.

В учебнике Великобритания последовательно называется Англией, хотя правильно было бы называть эту страну Соединенным Королевством. Осуждаются действия компартии Югославии и властей Албании, отказавшихся воспринимать от руководящей линии СССР и КПСС. А вот о компартии Китая, самой КНР и Мао Цзе-Дуне говорится только хорошее, что, впрочем, не помогло удержать Поднебесную в числе союзников Страны Советов.

Наконец, пособие изобилует такими известными советскими штампами как "ревизионизм", "сектантство" и "мелкобуржуазный" по отношению к партиям и людям, которые понимали марксизм и даже его направление ленинизм не в полном согласии с текущим пониманием этих учений руководством ЦК КПСС. Знакомство с такими текстами дает исследователю хорошее погружение в дух середины 1960-х гг.

Всеволод Крестовский "Петербургские трущобы".

В двух разных местах мне удалось обнаружить по одному тому этой книги, изданной в СССР в 1990 г. (В.В. Крестовский. Петербургские трущобы (книга о сытых и голодных). Москва: "Художественная литература" 1990). Если книги, описанные выше, были учебниками, написанными для определенных целей и интересных преимущественно узким специалистам, то роман Крестовского от начала до конца представляет собой глубокое погружение в Петербург середины 19 века. По мотивам этого художественного произведения был снят сериал "Петербургские тайны". Я не очень внимательно следил за сюжетом фильма, но сюжет романа гораздо трагичнее, практически без "хэппи-энда". Однако главное как раз, что Крестовскому удалось создать реалистичную панорамную картину своего времени, проведя старательное изучение фактов и наблюдение за множеством людей.

Описывать разные нюансы петербургской светской жизни, географии города, сленга питерских воров и т.п. можно было бы отдельным постом. Но попробую выделить несколько интересных моментов в плане истории и лингвистики.

Крестовский очень подробно описывает сленг криминального мира Петербурга. Для того, чтобы не превращать художественный роман в научный труд, он позволяет своим героям говорить как они привыкли, а сам поясняет непонятные места в сносках. Так для кого-то может быть открытием, что слова "тырить" (воровать), "бабки" (деньги), "косуха/косуля" (тысяча) и "клёвый" (хороший, выгодный, производное от "клей" (выгодная кража)) уже были в русском языке к середине 19 века. Помимо этого автор "Трущоб" устами своих героев передает разговорные названия денежных единиц и номиналов, характерные для его времени. Например, 5-рублевый кредитный билет называли "синенькой", 50-рублевый -- "серой", а 100-рублевый -- "радужной" бумажками. Впрочем, тема "царских" денег неплохо изучена, что-то можно посмотреть, к примеру, тут. Для белорусского читателя может быть интересен такой момент книги: "Швец на белорусском и малорусском (украинском -- А.Б.) наречии значит -- портной... Швецовым или портняжным искусством называется на байковом (воровском -- А.Б.) языке целая отрасль воровского промысла." (том 1, с.70, сноска 1)

Крестовский приводит интересные детали жизни богатых и бедных петербуржцев. В книге есть подробные описания жизни чиновников средней руки, бедняков из трущоб, маскарада, светских вечеров богатого Петербурга. В романе подробно описаны тюремный быт и фольклор заключенных. Много подробностей можно узнать о нищенствовании включая скупку и аренду младенцев для сбора милостыни (здесь, уверен, мало что изменилось за 150 лет). Кстати, интересно, что многие питерские профессиональные попрошайки (или "грызуны") согласно Крестовскому были родом из Витебской и Псковской губерний. (том 1, с.248, сноска 1)

Хотя все персонажи романа вымышлены, в нем упоминаются некоторые реальные знаменитости того времени. На стр. 179 тома 1 "граф Скалозуб" представляет собой, по мнению исследователей, В.А. Соллогуба (1813-1882), а "граф Реддер" -- В.Ф. Одоевского (1803/4-1869), оба писатели.

Крестовский не постеснялся писать о неприглядных моментах своего времени, отчего некоторые части его романа не прошли цензуру. Так одному из героев его романа Бероеву подбрасывают запрещенный в России журнал "Колокол", чтобы подстроить его арест и заключение. Причем, интриганы, подбросившие компромат, добывают это издание у букиниста запросив: "Звону, дедушка, звону, с лондонской колокольни" (том 1, с. 619). А дедушка-букинист в тайнике своей лавки хранит еще "и масонские, и раскольничьи книги, и рукописи беспоповщинские, и книжки зело нескромного свойства" (том 1, с. 620). В 21 веке подобные подбросы литературы тоже случаются. Почти в самом конце произведения упоминается как мошенники под видом полиции устроили обыск у некого господина Белкина, тот сам сознался, что у него есть номер "Колокола", предлагал взятку псевдо-полицейскому и только после ухода "полиции" обнаружил, что его ограбили. (том 2, с.734-740). 

Еще одной "неприглядностью", описанной в романе, является добровольно-принудительный загон на православные богослужения в тюрьмах всех заключенных независимо от вероисповедания и национальности. В сноске 1 на стр. 15 тома 2 (фото выше) Крестовский описывает реакцию арестантов на такой "галочно-палочный" подход тюремного начальства, но воздерживается от собственной оценки загона на церковную службу и дает дипломатическую оценку возмущению заключенных.

Из-за того, что Всеволод Крестовский не стеснялся писать о социальном неравенстве, о проблеме реабилитации лиц, прошедших тюрьму, о преследовании за наличие оппозиционной политической литературы, его в СССР ошибочно считали писателем, близким по духу к революционерам-разночинцам. Но автор "Трущоб" был дитя своего времени. Он написал свой роман в молодости, когда желание критиковать действительность и не соглашаться с ней обычно сильнее, чем в зрелые годы. Но и в "Петербургских трущобах", и в более поздних произведениях (например, "Кровавый пуф. Хроника о новом Смутном времени Государства Российского") Крестовский остается на стороне самодержавия. Проблемы неравенства у него понимаются как социальные и нравственные, а не политические, а революционеры скорее как подкупленные поляками подрывные элементы. Так в "Трущобах" один из мошенников -- поляк и бежит из Питера мутить воду в Польше, когда там начинается восстание 1863-64 гг.

Еще раз повторюсь, что книга может быть интересна любому, кто хочет совершить путешествие в Петербург середины 19 века и кто, как и я, любит видеть в истории панорамные картины, а не просто набор дат и событий.

См. также: Архив Пиянзиных

Старые газеты как осколки прошлого

Газета "Печинские новости"

З бібліятэкі У. Ермалаева, частка 1, частка 2

З бібліятэкі У. Ермалаева. Частка 2

Працягваю тэму кніг з бібліятэкі паэта і гісторыка Уладзіміра Ермалаева (1933-2014). У мінулы раз я рабіў асноўны акцэнт на ўласных беларускамоўны паэтычных творах аўтара, абмінуўшы ўвагай яго метадычныя распрацоўкі на рускай мове. У гэты раз гаворка пойдзе пра кнігі, у якіх рабіў свае заўвагі Ермалаеў. А таксама пра некаторыя творы Фёдара Рудовіча з кнігі «Эскалоп па бартэры».

У. Ермалаеў на шаржы А. Каршакевіча

Чытач з асадкай

Ермалаеў-паэт не пахаваў у сабе Ермалаева-навукоўца. Гэта з майго боку ні дакор, ні хвала, а канстатацыя фактаў. Таму кнігі «Анталогія беларускай эпіграмы» і «Анталогія беларускай пародыі» былі для яго матэрыялам для вывучэння, дзе ён крэмзаў заўвагі, правіў чужы тэкст ці абводзіў нейкую думку. Таксама адзначу, што кнігі, якія яму падарылі Рудовіч, Малец і Ліпскі (іх фота ў папярэднім паведамленні), Ермалаеў не крэмзаў, а вось дзве анталогіі без надпісаў прысвячэння ад аўтараў ён размалёўваў без праблем.

Кніга 2000 г.

На старонках 12 і 13 Ермалаеў вылучыў афарызмы «А прахвосту няма посту» і «Не дастаў па каню, дык хоць па аглоблях». Мабыць спадабалася і ўзяў на заўвагу...

На  старонцы 21 ён вылучыў верш:

Ой, купіў сабе штаны,
Не дам ніякай рады:
Я зашыю спераду,
Яны рвуцца ззаду.

Ды яшчэ адзін вершык на 18+ пра мешчаніна са Смаргоні, які атрымаў траўму ў далікатным месцы...

На старонцы 104 пад увагу літаратара патрапіла слова «пенсасховішча», але цяжка сказаць ці спадабаўся яму гэты неалагізм або не.

А на с.111 Уладзімір Фаміч размашыста абвёў верш пра бараду Міколы Мятліцкага. Верагодна, гэта значыць «нешта ў гэтым ёсць, потым пагледзім уважлівей».

Гэта кніга (2001 г.) пачынаецца з двух артыкулаў у калянавуковым стылі пра пародыю як анр: «Парода пародый» складальніка кнігі Анатоля Кудласевіча і «Слова парадысту. Парадыйнаму будынку быць!» Івана Мальца.

У абодвух артыкулах, якія былі свайго роду прадмовай, амаль кожная старонка падкрэслена. Ермалаеў не проста чытаў, а вывучаў працу сваіх калег-парадаыстаў і звяртаў увагу на абгрунтаванне значнасці жанру пародыі.

«Слаба» так ацаніў Уладзімір Фаміч фразу «яна плыла» ў вершы «Умелыя пальцы» Паўла Марцыновіча (с.36-37) напісаным як пародыя на рускамоўны верш Анатоля Аўруціна.

А ў вершы Георгія Юрчанкі «Шчодрасць вуснаў» (с.41-42, пародыя на творчасць  Міколы Антаноўскага) Ермалаеў заўважыў стык двух «с» у фразе «увесь свет», верагодна, як недахоп, недаробку калегі. Дарэчы, на с. 35 у вершы «Мары аб Кальвары» Міхаіла Скоблы (пародыя на творчасць Славаміра Адамовіча) у радку «Я б у любой кампаніі закіс» крытык Ермалаеў вылучыў першыя тры літары як адно непрыстойнае слова. У савецкі час ён мог бы стаць цэнзарам, у якога б вучыліся тыя, хто забараняў вершы за слова «жнец» па прычыне таго, што яно магло «непрыстойна рыфмавацца».

А на с. 264 у вершы «Безбароды дзед» Анатоля Зэкава праўкі: «як нЕ круці» заменена на «як нІ круці», і апошняму радку «І заняцца ўсур'ёз мне барадой» Ермалаеў прапанаваў альтэрнатыву: «Каб усур'ёз заняцца барадой».

Свае творы ў гэтай кнізе Ермалаеў асадкай не крэмзаў. Гэта не Бальзак, які шмат разоў перапісваў свае старонкі. Верагодна, Уладзімір Фаміч проста лічыў, што зрабіў усё, што мог у гэтай сітуацыі.

Гэтыя праўкі і падкрэсліванні паэт хутчэй за ўсё рабіў праз некаторы час ад таго моманту, як ён атрымаў чэкі ў будаўнічых магазінах ад 14 ліпеня 2006 года. Відавочна, Ермалаеў рабіў рамонт, а чэкі ад набытых будаўнічых матэрыялаў выкарыстоўваў як закладкі ў «Анталогіі беларускай пародыі» на с. 222-223, 340-341, (дзе ён заклаў для сабе цыкл пародый «Вясёлая касавіца» (пародыі на «Касіў Ясь канюшыну»)). На с. 102-103 і 110-111 Уладзімір Фаміч зрабіў закладкі з кавалкаў газеты... Не, я не сцвярджаю, што ён крэмзаў кнігу 2001 года не раней, чым у другой палове 2006 г. Гэта можна было зрабіць і раней, і пазней. Магчыма, гэты парадыст і вучоны вяртаўся да кнігі зноў і зноў, як і я сам рабіў, калі рыхтаваў аналіз творчасці Смялоўскага.

А цяпер звярну ўвагу чытачоў на яшчэ аднаго таленавітага пісьменніка-гумарыста.

Фёдар Рудовіч. Эскалоп па бартэры

Фёдар Адамавіч Рудовіч вядомы як аўтар кніг «Эскалоп па бартэры» (2006) і «Юшка з сазанаў» (2007), якія складаюцца з кароткіх гумарыстычных апавяданняў, напісаных пераважна ў 1980-1990-я гг. Многае са збору «Эскалоп па бартэры», кнігі, якую аўтар падарыў паэту Ермалаеву, уяўляе сабой літаратурную апрацоўку «барадатых» жартаў, баек ці анекдотаў і кароткіх гісторый вачыма рыбалова, паляўнічага ці інжынера. Можа здацца, што такая творчасць паказвае нізкі ўзровень таленту Рудовіча, але і Ермалаеў апрацоўваў анекдоты ў апавяданні. Для параўнання: калі не разбіраць дэталі, то паэму В. Ярафеева «Масква-Петушкі» можна было б разглядаць як бяссувязную і бяссэнсоўную гамонку алкаша, але па асаблівасцях гэтага твору літаратурныя спецыялісты абаранілі не адну дысертацыю.

Фота Ф.А. Рудовіча з кнігі

Ф.А. Рудовіч паходзіць з вёскі Дрэбск Лунінецкага раёна ў заходнім Палессі, і ён працаваў як у галіне літаратуры ды журналістыкі, так і якасці нейкага тэхнічнага спецыяліста на заводзе. Гэта усё паўплывала на спецыфіку яго беларускамоўнай прозы. Тут і падрабязнасці рыбалоўна-паляўнічага жыцця, і каляровае апісанне вясковай прыроды, і перадача асаблівасцяў заводскага жыцця «знутры». У яго слоўніку сустракаюцца і русізмы, і паланізмы, і даволі цікавыя беларускія выразы ды прымаўкі. Нарэшце, мяне як гісторыка «Эскалоп» прывабіў менавіта яскравым і рэалістычным апісаннем жыцця БССР часоў Перабудовы і незалежнай Беларусі «ліхіх 90-х».

У апавяданнях Рудовіча кідаюцца ў вочы русізмы: «хішчала», «хароняць», «к піву» (замест «да піва») «саабшчаць», «строіць» (будаваць), «пераводзіць» (у сэнсе «перакладаць»). Гэта не столькі мінус, колькі асаблівасць мовы пісьменніка. Бальзак таксама ўсё жыццё пісаў з памылкамі, калі верыць яго біёграфу Стэфану Цвейгу. Зазначу, што часам аўтар адмыслова дадаваў русізмы ў мову некаторых сваіх персанажаў для каларыту, бо смела карыстаўся і літаратурнымі беларускімі адпаведнікамі.

Паколькі жыццё Заходняй Беларусі «за палякамі» нанесла свой адбітак на мову заходніх палешукоў, ад якіх адносіцца і Рудовіч, адзначым некалькі паланізмаў у яго творах: «віват на сто лят», «мажная кабета», «кампутар», «сто пендзесёнц».

Фёдар Адамавіч актыўна карыстаўся словамі і выразамі, што хадзілі ў 80-90-я гг., а цяпер амаль зышлі ў гісторыю: «бартэр» (натуральны абмен), «ахламон» (чую гэты абразлівы выраз толькі ад старых савецкай закалкі – А.Б.), «працэс пайшоў» (вядомы афарызм Гарбачова). Яго героі могуць ужываць звароты да адной і той жа асобы «таварыш» і «спадар», што было характэрна для першых гадоў пасля распаду СССР, калі па інерцыі яшчэ маглі назваць таварышам, але спрабавалі ўжываць новы варыянт «спадар», які, праўда, не вельмі прыжыўся.

Былі ў Рудовіча свае неалагізмы, якія я не сустракаў у іншых аўтараў: «самапіска» (шарыкавая асадка), «накамісарыліся» (у сэнсе «уволю ці празмерна доўга знаходзіліся пры ўладзе (пра партыйных кіраўнікоў)), «дапешкаваць» (дайсці пешшу) (апошнія два прыклады з апавядання «Лужок»).

Афарызмы і перлы твораў Рудовіча, некаторыя з якіх выдатна перадаюць каларыт 90-х:

Гісторыя, як маці, яна рада кожнаму дзіцяці (прадмова)
Цю-цю на Варкуцю. (Усё ёсць!)
Нечага блытаць Гогаля з Гегелем, а кабель з кабялём. (Рыбалка на канарах)
Зараз якраз пасяўная кампанія, як пачалі зноў пісаць у нашых дзяржаўных газетах. (Гарэм у агародзе)
Куды вам, беларусам, без нашага рускага брата – нізашто змарнееце! (Прэмія)
Сядзім у бюро, ад нечага рабіць лясы точым. (Прэмія)
Ходзяць тут усялякія, пасля тлустасць малака ў кароў прападае. (Лужок)
Чужая яечня – не вечна. (Лужок)
«Мэрсэдэс»! О-ох, усё-такі прыемна гучыць гэта слова. Ну ўсё роўна як «кветачка» альбо «шакаладка», каханая ці, скажам, «зарплата» (Шчаслівы чалавек)

Самыя «крутыя» творы з «Эскалопу» з пункту гледжання гісторыка

Прагнаў праз сканер некаторыя цікавыя мне як гісторыку творы з гэтай кнігі. Прашу прабачэння, калі не ўсё добра атрымалася :) і спадзяюся, што ўладары аўтарскіх правоў не палічаць гэтыя сканы за спакушенне на сваю ўласнасць.

Паляўнічае

На першы погляд, проста твор з элементамі фантастыкі, але галоўная ідэя тут пра самадурства партыйных чыноўнікаў у СССР

Змена эпох, з аднаго боку, і цікавы сінанімічны рад, з другога. Добрае валоданне сінонімамі сустракаецца у многіх творах Рудовіча

Вось гэта добра перадае як працавалі многія беларускія заводы ў пачатку 90-х

А вось як мёртвым жалезам стаялі камп'ютары ў розных НДІ

Мова моладзі канца 80-х. Цікава, а ці не з уласнага сямейнага альбому браў фоткі аўтар да сваіх твораў?

Настальгія бывае смешнай

***
Ф. Рудовіч стаў для мяне свайго кшталту «Мелхіседэкам»: ён увайшоў у публічную прастору як аўтар дзвюх кніг, даступных у Нацыянальнай бібліятэцы, і знік з яе без слядоў. Ва ўсялякім разе, я ўважліва шукаў інфармацыю аб ім у інтэрнэце і не знайшоў нічога пакуль. Калі У. Смялоўскі неяк адзначыўся публічна ў розных сферах (патэнты, навуковыя кнігі, старонкі на сайтах для паэтаў і пісьменнікаў) то Рудовіч рабіў больш сціплую, але не менш важную працу. Напэўна, абмежаванасць маіх звестак пра Фёдара Адамавіча пры наяўнасці твораў, вартых разгляду, прывяла мяне да думкі напісаць пра яго у рамках даследавання бібліятэкі яго калегі па пяру або самапіскі :).

Магчыма, у будучым мне патрапяць у рукі іншыя творы з бібліятэкі Уладзіміра Ермалаева, пра якія варта будзе напісаць. Тады гэты пост атрымае свой працяг.

Таксама: Сучасныя беларускія казкі і вершы на аўдыя

З бібліятэкі У. Ермалаева альбо прывітанне з 90-х

У гэтым годзе мне пашанцавала знайсці на буккросінгу некалькі беларускіх сатырычных выданняў з часоў "ліхіх 90х". Нажаль, я забраў не ўсе кнігі, бо толькі потым зразумеў, што яны з бібліятэкі аднаго аўтара: гісторыка і пісьменніка Уладзіміра Фаміча Ермалаева (1933-2014).

У. Ерамалаеў на шаржы Аляксандра Каршакевіча

Не магу сказаць, што я ўважліва прачытаў усе гэтыя кнігі -- я яшчэ ў працэсе -- але некаторыя заўвагі маю зрабіць. Зразумела, ў плане гістарычнай вартасці.

Кнігі аўтара

 1997 г.

2004 г.

Вершы у гэтых кнігах часткова паўтараюцца. Некаторыя нават крыху перапрацаваныя. Пэўныя вершы - гэта перапеўкі вядомых анекдотаў альбо эцюды назірання з жыцця безадносна да пэўнай эпохі...

УВАГА: Пэўныя вершы ў гэтых зборах могуць быць крыўднымі, нават абразлівымі, бо сатыра менавіта такая і ёсць і з песні слова не выкінеш. Я звяртаю ўвагу на тыя, што маюць дачыненне да гісторыі Беларусі 1990-х і пачатку 2000-х гг. і не выкарыстоўваю іх тут для прасоўвання пэўных палітычных ідэй, таму прашу чытачоў не разглядаць маю падборку як рэверанс у бок тых ці іншых палітычных колаў

Без каментарыяў... Верш 90-х.

Таксама з "ліхога часу"

Добра адлюстраваны адзін з сакрэтаў перамогі А. Лукашэнкі на прэзідэнцкіх  выбарах 1994 г. Зянон Пазняк ад Беларускага народнага фронту здаваўся пэўным выбаршчыкам чалавекам змрочным (+ моцная антырэклама яго палітычнай дзейнасці ў СМІ), Васіль Новікаў ад камуністаў не выклікаў даверу, бо камунізм быў не ў пашане, Станіслаў Шушкевіч і Вячэслаў Кебіч выглядалі як тыя, хто быў ва ўладзе і не здолеў спыніць крызіс, а Аляксандр Дубко ад Аграрнай партыі выглядаў як "мастак абяцаць". Пасля гэтых выбараў Беларусь стала суперпрэзідэнцкай рэспублікай.

Напамін з часоў маленькіх пенсій і гіперінфляцыі. У кнізе 2004 года другі радок гучаў "паперкі-грошы лічачы", бо пра зуброў-мядзведзяў (адпаведна 100- і 50-рублёвыя банкноты) народ пачаў забываць. Паглядзець тагачасныя грошы можна тут.

Жыццёвае...

А гэты пасаж ужо з кнігі 2004 г.

Верш аб тым, як былыя савецкія партыйныя функцыянеры засноўвалі свае фірмы ў пачатку 90-х і неблага зараблялі дзякуючы сувязям з мясцовай ці дзяржаўнай уладай, дзе большасць скаладалі такія ж былыя "партакраты".

Ізноў аўтар "прайшоўся" па выбаршчыках. Падабаецца каму ці не, але для многіх беларусаў праблемы справядлівасці, мовы, культуры не маюць значэння ў параўнанні з эканамічнай стаільнасцю, якую яны разумеюць у дзяржаўных плацяжах зарплаты ці пенсіі.

Адсылка да АМАПАўцаў. Ад сябе дадам: не ўсе міліцыянеры такія, аб гэтым я пісаў тут.

Таксама актуальны верш з 2000-х. Нам - гэта намеснік начальніка, калі хто не ведае :)

Ермалаеў як чытач

Вось некалькі кніг, якія Уладзіміру Фамічу падарылі іншыя малавядомыя аўтары.

Зразумела, што на букросінг іх адправіў не сам Ермалаеў, а хтосьці з яго нашчадкаў. І жаданне пазбавіцца кніг я не асуджаю. Некалькі год таму я знайшоў на сметніку ў кантэйнеры пад паперу кнігу Алеся Бажко "Перад вераснем" з аўтографам аўтара некаму Анатолю на добры ўспамін. Тады я яе прачытаў і "па бартары" перадаў яшчэ адной аматарцы беларускай літаратуры. У гэты раз кніжкі аддалі на буккросінг, каб чыталі іншыя, і гэта лепш чым ў макулатуру ці сметнік.

Здаецца, гэта кніга, якую таксама чытаў і крэмзаў У. Ермалаеў. Зараз у яго не спытаешся...

Крыху пазней я напішу болей пра кнігі на гэтых фотках, бо яны таксама цікавы напамін з 90-х. Таму працяг будзе...

Таксама можна прачытаць:
Memento mori. Леанід Маракоў
Фестываль піва, трагедыя на Нямізе і развітанне з 90-мі.
Уладзімір Смялоўскі. Забыты паэт