Беларусь пасля перамогі паўстання 1863 г. Гістарычная альтэрнатыва

У юбілейны год паўстання 1863 г., вядомага ў Расіі як Польскае паўстанне, а ў Беларусі, як паўстанне пад кіраўніцтвам Кастуся Каліноўскага, назіраецца ўсплёск навуковых, навукова-папулярных і гісторыка-публіцыстычных выданняў пра гэта паўстанне. Многіх з іх аўтараў можна ўмоўна падзяліць на тых, хто мае больш сімпатый да паўстанцаў, і тых, каму больш да спадобы была Расійская імперыя. Пры гэтым нярэдка такія апаненты лічаць сябе патрыётамі сучаснай сувярэннай Беларусі. Але гісторыкі, як і іншыя людзі, маюць права на ўласныя перакананні, і гаворка пойдзе пра іншае. У некаторых даследаваннях апублікаваных (ці перадрукаваных) з нагоды 150-годдзя паўстання можна было заўважыць спробу ўбачыць гістарычную альтэрнатыву: а што б было калі паўстанцы перамаглі?

Я гісторык з польскім прозвішчам, рускі па нацыянальнасці і пішу на беларускай мове, таму разарвацца і заняць пазіцыю за ці супраць паўстанцаў не магу і трымаю строгі нейтралітэт. Але бяру на сябе смеласць напісаць магчымы альтэрнатыўны ход гісторыі Беларусі ў складзе 2-й Рэчы Паспалітай. Безумоўна, кожны альтэрнатыўны варыянт можна крытыкаваць, асабліва, калі ён не да спадобы каму-небудзь па прычыне палітычных перакананняў. Але кожная спрэчная спроба пяра – гэта магчымасць знайсці гістарычную праўду ў дыскусіях ці напісаць аправяржэнне.

На якіх умовах маглі перамагчы інсургенты.

Падчас вайны з рускімі паўстанцы мелі чатыры асноўныя праблемы, што сталі для іх справы фатальнымі. Першая – адсутнасць арміі роўнай рускай. Партызанскія атрады, якія складаліся пераважна з былых студэнтаў і маладых дваран супрацьстаялі рэкрутам. Пакуль малады дваранін танчыў з дзяўчынамі і вучыўся добрым манерам і замежным мовам, рэкрут ужо не адзін год хадзіў пад кулямі на Каўказе і ў Крыму. Калі студэнт грыз граніт навукі, рэкрут рубіўся з туркамі, персамі, чэчэнцамі, англічанамі і французамі. У такіх умовах партызанская вайна была адзінай магчымасцю як-неяк пратрымацца. У артыкуле «Польское восстание 1863 г.» рускай Вікіпедыі прыводзяцца звесткі аб стратах бакоў 2 тыс. чалавек забілі паўстанцы (зразумела, не толькі рускія вайскоўцы) і 30 тыс. паўстанцаў загінулі ў баях з рускімі. З праўдзівасцю гэтых лічбаў не ўсё зразумела, і безумоўна былі баі, ў якіх рускія неслі большыя страты, чым паўстанцы, але каб забіць аднаго рэкрута нярэдка галаву складалі дзесяць інсургэнтаў ці больш.

Другой праблемай была адсутнасць міжнароднага прызнання легітымнасці паўстання і гатоўнасці еўрапейскіх краін ваяваць з Расіяй за незалежнасць Польшчы.

Трэцай праблемай можна назваць адсутнасць сярод лідараў паўстання фігуры падобнай М. Мураўёву. Генерал-губернатар Мураўёў меў сталінскія розум, рашучасць, логіку і лідарскія здольнасці. Ён ведаў, якога чыноўніка куды паставіць, каб працавала ўся сістэма, як адрэзаць паўстанчыя атрады ад фінансавай падтрымкі; ён быў гатовы ўзяць у саюзнікі сялян (якія ў Расійскай імперыі не былі сацыяльна блізкімі); не спыняўся над тым каб фізічна вынішчаць паўстаўшых дваран (сацыяльна блзкіх) і пры гэтым так паставіць сітуацыю, што іх заступнікі не паспявалі дабіцца іх апраўдання ці адмены смяротнага пакарання, а ў вачах народа яны выглядалі не як высакародныя рэвалюцыянеры, а як бандыты, якія былі не вартымі іншага прысуду. Паўстанцы не знайшлі фігуры, якая б рэальна магла стаць процівагай Мураўёву.

І чацвёртая праблема, якая датычыцца пераважна Беларусі. Большасць насельніцтва было сялянскім, для сялян «паўстанне паноў» не было прывабным. Наадварот, стагоддзі класавага процістаяння садзейнічалі таму што сяляне (ў асноўнай масе сваей) былі гатовы адпомсціць дваранам за паншчыну і чынш, за пакаранне бізуном, за страляніну дробнымі кулямі па ягадзіцам прыгонных сялянак, якія пры гэтым мусілі кукаваць. Пры такім раскладзе паўстанцы рабіліся акупантамі на сваёй зямлі, а рускія на чале з Мураўёвым скарысталіся сітуацыяй і раздавалі сялянам грошы і зброю, жывёлу і землі. І таму да 1940-х гг. сяляне Заходняй Беларусі былі багацейшымі за сваіх усходніх землякоў. Былі сяляне, што ішлі за паўстанцамі, асабліва за маладым таленавітым і харызматычным К. Каліноўскім, але гэта былі асобы з палітычнымі перакананнямі, а не клас.

Вернемся да альтэрнатыўнай гісторыі. Уявім, што замест Мураўёва (якога забілі, ці ён сам памёр, ці яго змясцілі прыдворныя інтрыганы, ці яго ўвогуле не было) царскі ўрад ставіць іншага намесніка, які не можа ваяваць супраць сацыяльна блізкіх на баку сялян, які здольны толькі на паўмеры і не можа супрацьстаяць уплывовым прыдворным абаронцам палонных інсургентаў. Дададзім да гэтага перанос тэрарыстычных актаў на тэрыторыю сучаснай Расіі: то паўстанцы падпаляць маёнтак пад Растовам, то заб'юць якога-небудзь графа ў Маскве, то разрабуюць праваслаўны манастыр у Сергіевым Пасадзе. Пры гэтым паўстанцы знешне не адрозніваюцца ад рускіх і паспрабуй знайдзі іх на абшарах Расіі. А магчымы і іх саюз з рухам радыкальных народавольцаў.

У гісторыі было не меньш за тры выпадка, калі тэрарызм мусіў вялікія дзяржавы адступіць перад слабейшым ворагам. У 1940-я гг. ізраільцяне праз тэрарызм прымусілі Вялікабрытанію даць ім незалежнасць. Алжырская вайна за незалежнасць скончылася перамогай алжырцаў у 1954 г. менавіта пасля таго як алжырскія эмігранты пачалі тэрарыстычную дзейнасць на тэрыторыі Францыі. А ўрад Ельціна падпісаў Хасав'юртаўскі мір з Чэчнёй, як акт аб капітуляцыі Расіі, пасля таго як стала зразумелым, што чэчэнцы будуць ваяваць не толькі на сваёй зямле. Таму тэрарызм паўстанцаў мог стаць прычынай іх перамогі ва ўмовах адсутнасці ворага з розумам і воляй Мураўёва.

Яшчэ адна магчымасць перамагчы – дапамога Еўропы. Безумоўна, гэта была б магчымасць не столькі дапамагчы палякам і іх саюзнікам, сколькі зрабіць Расію слабейшым канкурэнтам у барацьбе за панаванне ў свеце. Калі б існавала пагроза вайны з Вялікабрытаніяй, Францыяй і Прусіяй, Расія палічыла б меньшай стратай дазволіць адраджэнне Рэчы Паспалітай у межах 1772 г. ці крыху меньшых.

І яшчэ адна магчымасць перамагчы была б у выніку паўтарэння ўрадам Аляксандра ІІ памылкі Барыса Гадунова. Калі пачалася вайна з невялікім войскам польска-літоўскіх наймітаў Ілжэдзмітрыя І, войскі Барыса распачалі такую зачыстку мясцовасці там дзе ўжо ўвайшлі варожыя войскі, што мясцовае насельніцтва дружна заняло бок Ілжэдзмітрыя І. Падобным чынам, калі б замест Мураўёва расійскі ўрад накіраваў на Беларусь ман'яка, які б прымушаў рускіх вайскоўцаў рабаваць, рэзаць, гвалціць і паліць жыўцом усіх жыхароў гарадоў і вёсак, дзе з'яўляліся паўстанчыя атрады, то пасля такога сяляне сустракалі бы сваіх класавых ворагаў хлебам-соллю і самі масава пераходзілі ў шляхецкія партызанскія атрады. А рускія рэкруты масава перабягалі б да ворага, і тым самым рабілі б яго армію роўнай рускай.

Такім чынам мэта паўстання 1863 г. -- адраджэнне Рэчы Паспалітай была б дасягнута поўнасцю або часткова.

Пасля перамогі рэвалюцыі

Я адмыслова стаўлю тут слова «рэвалюцыя», бо гэта было б падобна вайне амерыканскіх каланістаў за незалежнасць ад Вялікабрытаніі, якую самі амерыканцы называюць Амерыканскай рэвалюцыяй. Хучэй за ўсё новы ўрад Рэчы Паспалітай праводзіў б такія ж аналогіі і да паўстання 1863 г., калі б яно скончылася перамогай. І там, і там стварэнне незалежнай рэспубліканскай дзяржавы ў выніку барацьбы з імперыяй, і там, і там перамога ліберальных каштоўнасцяў над тыраніяй манарха.

Але перамога над рускімі не значыла б пачатак мірнага жыцця. Урад Расіі працягваў б барацьбу за землі «Малыя і Белыя Русі», якія лічыў сваімі. Для гэтага рускія агенты падбухторвалі б сялян Беларусі і Ўкраіны да ўзброенных выступленняў, засылалі б казацкія атрады для дыверсійнай вайны, перадавалі б паўстаўшым сялянам грошы і зброю, фарміравалі б атрады з валанцёраў, гатовых ваяваць з палякамі на іх тэрыторыі.

Трэба зазначыць, што адсутнасць адзінства сярод кіраўнікоў паўстання магла б прывесці да элементаў грамадзяскай вайны паміж лібераламі і радыкаламі. Зразумела, рускія не шкадавалі б грошай на інтрыгі, змовы, замахі на жыццё каб аслабіць адрадзіўшагася канкурэнта. Але малаверагодна, каб палякі дазволілі ізноў разваліць сваю краіну праз унутраннае бязладдзе. Цяжка казаць ці ўсталявалася б жорская дыктатура адной палітычнай групы або розныя палітычныя партыі фракцыі і рухі неяк дамовіліся паміж сабой і ў Рэчы Паспалітай усталявалася б нейкая версія дэмакратыі, але масштабная грамадзянская вайна за ўладу была б малаверагоднай.

Пры гэтым узброенная барацьба з беларускімі сялянамі была б крывавай і цяжкай. За падтрымку рускіх, за абмен палонных паўстанцаў на жывёлу і грошы сяляне плацілі б крывёю з прцэнтамі. У сваю чаргу Расія б дапамагала распаліць гэта процістаянне, і шляхецкія атрады доўга б адчувалі сябе акупантамі ў сваіх маёнтках. Наўрадці К. Каліноўскі здолеў б штосьці істотна перамяніць у гэтай класавай барацьбе. Ён быў харызматычным прамоўцам і мог павесці за сабой атрады на ворага, але ён не прадстаўляў інтарэсы ўсіх паўстанцаў, якія пераважна былі польскімі ці апалячанымі дваранамі, і для якіх беларускія сяляне былі нечым накшалт Вандэі для французскіх рэвалюцыянераў. Магчыма ў некаторых асобных сітуацыях Каліноўскі здолеў б спрымірыць беларускіх сялян і польскіх дваран, але глабальна ён бы нічога не змяніў (аб гэтым яскрава сведчыць яго «Мужыцкая праўда», дзе многа гаворыцца пра праблемы сялян, пра неабходнасць перамен, але за заклікамі да барацьбы з рускімі няма дакладнай праграмы пераутварэнняў). Таму зорка Каліноўскага закацілася б як раз пасля перамогі рэвалюцыі і ўзышла б ізноў на нейкі юбілей паўстання пасля яго смерці, можа ў 1963 ці 2013 г. Але гэта неабавязкова значыць, што Каліноўскі б скончыў жыццё самагубствам ці пакінуў грамадскую дзейнасць. Магчыма, ён мог працягваць займацца палітыкай і мог нават атрымаць нейкую неістотную пасаду ў новым урадзе Рэчы Паспалітай, накшалт міністра асветы ці культуры. Хутчэй за ўсё яго погляды б мяняліся падчас яго сталення і старэння. Праз нейкі час ён мог б стаць і прэзідэнтам новай Польшчы, але гэта быў бы ўжо не той Каліноўскі, які з'яўляецца для цяперашніх беларускіх камуністаў і нацыяналістаў кумірам падобным Чэ Гевары на Кубе.

Процістаянне сялян і дваран скончылася б праз некалькі гадоў палітыкі бізуна і перніка. Сяляне б атрымалі зямельныя надзелы (безумоўна значна меньшыя чым мураўёўскія), крэдыты на развіццё гаспадаркі. Адначасова на землі тых беларускіх сялян, што збеглі як бежанцы ў Расію ці загінулі падчас баёў з рэвалюцыйнай арміяй, актыўна б перасялялі польскіх асаднікаў. Колькасць асаднікаў паступова павялічвалася б ў сувязі з міграцыяй сялян у польскія гарады і за мяжу ў канцы ХІХ ст.

Канфесіянальная палітыка Рэчы Паспалітай была б такой: дазвол свабоды веравызнання для ўсіх, акрамя Рускай Праваслаўнай царквы. Пераход праваслаўных ва ўніяцтва быў б дабраахвотна-прымусовым з рэпрэсіямі супраць рускіх святароў. Але вопыт 1839 г. паказаў, што насельніцтва Беларусі не выступала супраць рэлігійных пераўтварэнняў, калі яны не закранаюць звонкавую абраднасць, таму ўсе магчымыя хваляванні насілі б пераважна анціпольскі, а не анціўніяцкі характар. Пры гэтым трэба памятаць, што на баку інсургентаў ваявалі і некаторыя рускія афіцэры, сярод якіх былі не толькі кар'ерысты, што перайшлі на бок рэвалюцыі каб прасунуцца вышэй па кар'ернай лёсвіцы, але і шчырыя барацьбіты за незалежнасць Польшчы ад Расіі. І такім рускім хутчэй за ўсё дазволілі мець магчымасць трымацца праваслаўнага веравызнання і мець для гэтага цэрквы і часоўні дзе-небудзь. (Падобным чынам і Расія, і старая Рэч Паспалітая дазваляла мусульманам і іўдэям спавядаць сваю рэлігію пры ўмове яе нераспаўсюджвання на праваслаўных і каталікоў і дазволу пакідаць іслам і іўдаізм асобным вернікам на карысць дзяржаўнай рэлігіі).

Нацыянальная палітыка ішла б у русле памяркоўнай паланізацыі. З аднаго боку падчас рэвалюцыйнага паўстання 1863 г. пытанне беларускай мовы было адной з карт у калодзе і Мураўёва, і інсургентаў. Пры гэтым і ўкраінская, і беларуская мовы тады праходзілі этап фарміравання ад дыялектаў да літаратунай мовы. Гэты працэсс цягнуўся да першай паловы ХХ ст, і пачаткова рускае і польскае дваранства не ўспрымала «мужыцкія» мовы як нешта сурёзнае, вартае літаратурных шэдэўраў узроўня Пушкіна і Шэкспіра. Гэта бачна з таго, што ў ХІХ ст на дыялектах беларускай мовы пісалі лёгкія камедыі накшалт «Пінскай шляхты» (дарэчы яе вывучаюць у школе не на арыгінальным украінска-палешуцкім піджыне, а на сучаснай літаратурнай беларускай мове). Падобным чынам сёння ўспрымаюць гаворку адэсітаў: цікавае, забаўнае, арыгінальнае, але не настолькі сур'ёзнае, каб выкладаць на гэтым сапрамат у вну.

Барацьба за беларускія і ўкраінскія землі прымусіла б новы ўрад, дзе пераважная большасць лічыла б сябе палякамі, прызнаваць права на існаванне і развіццё сваёй мовы беларусаў і ўкраінцаў, разам з іншымі элементамі народнай культуры, бо лепей культурная арыгінальнасць, чым нацыянальны сепаратызм. Пры гэтым магчыма рускія маглі пайсці яшчэ далей і праз свае каналы інфармацыйнай вайны спрабавалі б пераўтварыць такі рух у барацьбу за нацыянальную незалежнасць беларусаў і ўкраінцаў як ўсходнеславянскіх народаў блізкіх мовай і культурай да рускіх, а не палякаў. Пры гэтым урад новай Рэчы Паспалітай рабіў б свае намаганні зрабіць беларускую і ўкраінскую мовы як мага больш падобнымі на польскую. Паланізмы, якімі былі напоўнены адозвы К. Каліноўскага сталі б эталонам, як і лацінка польскай мовы (сучасная беларуская лацінка, якую можна сустрэць у мінскім метро, мае прынцыповыя адрозненні ад лацінкі «Мужыцкай праўды»).

Няма падставы лічыць, што пасля перамогі паўстання 1863 г. ўсіх рускіх чакаў бы генацыд. Хутчэй за ўсё помста напаткала б тых, каго лічылі ворагам рэвалюцыі: былых вайскоўцаў, чыноўнікаў, праваслаўных святароў, але, як ужо было заўважана, былі рускія, якія пераходзілі на бок паўстанцаў, і іх маглі таксама лічыць героямі рэвалюцыі. Хутчэй за ўсё пасля хвалі смяротных пакаранняў ваеннымі трыбуналамі некаторых з ворагаў рэвалюцыі, астатніх маглі б прымусіць да эміграцыі ў Расію ці нават проста абмяняць на палонных паўстанцаў і рускіх народавольцаў (бо адроджаная Рэч Паспалітая стала б апорай усіх леварадыкальных тэрарыстычна-рэвалюцыйных суполак Расіі). Пры гэтым рускіх, якія б згаджаліся прызнаць рэвалюцыйны урад і адмаўляліся ад барацьбы з ім, маглі пакінуць як грамадзян Рэчы Паспалітай.

Да канца ХІХ ст. Рэч Паспалітая і Расія развіваліся б як капіталістычныя краіны-канкурэнты. Хутчэй за ўсё пасля страты значнай тэрыторыі ў 1860-х (Польшча, Беларусь, Украіна, Аляска) Расія б ажыццявіла значную мадэрнізацыю жыцця, што ўключала б і пераход эканомікі на капіталістычныя рэйкі, і апора дзяржавы на бізнес-клас з розначынцаў у большай ступені, чым на дваранства, і лібералізацыю грамадска-палітычнага жыцця, прычым магчыма нават з увядзеннем Канстытуцыі. Наяўнасць канкурэнцыі паміж Польшчай і Расіяй спрыяла б стварэнню даволі прывабнага інвестыцыйнага клімату і там, і там.

Альтэрнатыўная Рэч Паспалітая у барацьбе за перадзел свету і яе далейшы лёс.

У пачатку ХХ ст. буйныя і сярэднія дзяржавы Еўропы вялі актыўную барацьбу за перадзел свету. Адзін лагер узначальвалі «старыя» метраполіі Вялікабрытанія і Францыя, другі «новыя» -- Германская імперыя і Аўстра-Венгрыя. Вайна паміж канкурэнтамі была непазбежнай. Расія ўзяла курс на саюз з Вялікабрытаніяй і Францыяй. Магло быць інакш, але гаворка ідзе не пра расійскую альтэрнатыву.

У гэты час Рэч Паспалітая стаяла б перад выбарам саюзнікаў у барацьбе за свой кавалак каланіяльнага пірага. Тут магчымы абодва варыянты, але не нейтралітэт, бо рэальная Польшча 1920-30-х гг. была дзяржавай з амбіцыямі. Найбольш верагодны саюз з Францыяй, але магчымы і саюз з Германіяй. У абодвух выпадках мелі б месца інтрыгі і кулуарныя перамовы, а таксама спробы падкупіць урад краіны.

Разгледзім «германскі» варыянт. Для Рэчы Паспалітай гэта значыць вайну з Расіяй. Цяпер гэта была б вайна роўных па сіле дзяржаў. Але Першая сусветная вайна была пазіцыйнай (г.зн. «акопнай»). Прабіць абарону ворага было амаль немагчыма. А для Германіі гэта значыла яшчэ і вайну на два фронта. Хутчэй за ўсё Першая сусветная цягнулася б больш за чатыры гады, але перамога Германіі была амаль неверагоднай, бо Усходняя Прусія ўсё роўна трапіла б пад рускі агонь. Хутчэй за ўсё ўмовы мірнага пагаднення не былі б такімі неспрыяльнымі для Германіі і яе саюзнікаў. Але ўсё роўна гэта былі б значныя чалавечыя і матэрыяльныя страты з абодвух бакоў.

Пасля паражэння Германіі і яе саюзнікаў магчыма тэрытарыяльная анексія некаторых украінскіх і беларускіх зямель на карысць Расіі. Таксама магчыма стварэнне незалежных Беларусі і Ўкраіны ў тых ці іншых межах. Незалежнасць не была б поўнай, бо Польшча і Расія працягвалі б свае спробы кантраляваць эканамічнае і грамадска-палітычнае жыццё гэтых краін праз розныя палітычныя механізмы.

Цяпер паспрабуем разгледзіць «французскі» варыянт. Вайна была б пазіцыйнай і крывавай як і ў першым раскладзе, але Рэч Паспалітая была б сярод пераможцаў і атрымала б сваю долю анэксій і катрыбуцый, што ўключала б у сябе і калоніі альбо мандаты.

У сваю чаргу гэта значыла б і мір з Расіяй (падобны спрімірэнству адвечных ворагаў – Англіі і Францыі). Польскія ўступкі ўсходняму суседу маглі ўключаць свабоду веравызнання для Рускай Праваслаўнай царквы і магчымыя элементы самакіравання беларускіх і ўкраінскіх ваяводстваў.

Развіццё Рэчы Паспалітай пасля Першай сусветнай вайны прагназаваць даволі цяжка. Праблема ў тым, што многія фактары, ад якіх залежыла б гэта развіццё, носяць выпадковы характар. Пазбяжаць Другой сусветнай вайны было праблематычна, бо абодва лагера канкурэнтаў па перадзелу свету былі апантаны жаданнем выціснуць адзін аднаго як лімон. А прыгнёт і ганьба, якую перажылі немцы пасля паражэння ў Першай сусветнай вайне, зрабілі амаль непазбежным прыход да ўлады радыкальных нацыяналістаў. Гэта апошняя рэч, пра якую можна было б гаворыць з істотнай ступенню верагоднасці. Але на лёс Рэчы Паспалітай уплывалі б і шматлікія пераменныя фактары: Лютаўская і Кастрычніцкая рэвалюцыі 1917 г. ў Расіі маглі не адбыцца, ў Германіі мог прыйсці да ўлады не Гітлер, а больш памяркоўны ці разважлівы нацыяналіст, прычым магчыма што і ў выніку перамогі ў грамадзянскай вайне, а не праз дэмакратычныя выбары, Расія (ці СССР) магла б мець зусім іншае развіццё без Сталіна, двухпалярная сістэма «камунізм-капіталізм» магла не скласціся і г.д.

Усе гэтыя прычыны робяць альтэрнатыўны лёс Польшчы такім шматварыянтным, што на падрабяжнае апісанне кожнай камбінацыі спатрэбілася б кніга. Зараз можна акрэсліць асноўнае. Польшчы ўжо не пагражала б доўгатэрміновая страта нацыянальнага сувярэнітэту. Яна б наўрадці стала такой эканамічна магутнай, як сучасныя Германія і Францыя, але б да яе голасу ў Еўропе прыслухоўваліся б у большай ступені чым зараз. Насельніцтва Рэчы Паспалітай было б, хутчэй за ўсё, большым за цяперашняе і больш шматнацыянальнае.

Магчымы Мінск 2013 г.

Альтэрнатыўны Мінск 2013 г. мог быць і сталіцай адносна незалежнай Беларусі, і правінцыяльным беларускім, польскім ці рускім горадам. Але хутчэй за ўсё гэта быў бы горад у якім асноўная маса насельніцтва размаўляе па-польску, магчыма некаторыя ці ўсе надпісы ў горадзе напісаны на білінгве – па-польску і па-беларуску лацінкай. Рускую мову вывучалі б як замежную, магчыма факультатыўна вывучалі б і літаратурную беларускую. Жыхарам горада былі б уласцівы больш шляхетныя і галантныя манеры паводзін, чым гэта ёсць сёння. І, безумоўна, юбілей паўстання (ці рэвалюцыі) 1863 г. адзначаўся б шматлікімі ўрачыстымі мерапрыемствамі з адкрыццём новых помнікаў Каліноўскаму і з'яўленнем новых тапанімічных назваў у яго гонар.

Андрэй Берастоўскі

Лістапад 2013 г.

М. Мураўёў і паўстанне 1863 г.

Аб паўстанні 1863 г. я ўжо пісаў (пост пра «Мужыцкую праўду», пост «Каліноўскі як беларускі Чэ Гевара»). Некаторыя пытанні заставаліся яшчэ адкрытымі, і я вырашыў прысвяціць ім яшчэ адзін пост. Яшчэ раз хачу паўтарыць тое, што звычайна пішу: я палітычна нейтрален, жадання далучацца да лагера польскіх, беларускіх ці рускіх нацыяналістаў не маю. Але гатовы да навуковай дыскусіі з абмеркаваннем фактаў, а не іх палітычных інтэрпрытацый.

Таксама прызнаю, што матэрыялу гэтай распрацоўкі не хапае грунотоўнага падмацавання крыніцамі. Але праз блог я кідаю ідэю «ў масы», а кожны, хто хоча можа дадаць крыніцы якія падцвярджаюць ці аправяргаюць тое, што я напісаў. Тым не меней, я знайшоў, здаецца, адказы на свае пытанні, якія падняў у артыкуле пра «Мужыцкую праўду» ў тых крыніцах, што здолеў асіліць за 4 гадзіны ўважлівага чытання.

Асоба М. Мураўёва.

«– Пациент скорее мертв, чем жив

– Пациент скорее жив, чем мертв

– Пациент либо жив, либо мертв»

(Из экранизации «Буратино»)

***

«– Чаму маркі з фатаграфіяй Брэжнева перасталі выкарыстоўваць на пошце?

– Адны яго надта старанна ліжуць, другія плююць не на той бок»

(З анекдота)

Партрэт М. Мураўёва, крыніца: http://www.stihi-xix-xx-vekov.ru/fotogalereya81.html

Успрыманне асобы Віленскага генерал-губернатара Міхаіла Мураўёва гісторыкамі звычайна палярная. У. Гігін піша пра яго амаль «іканапісны» артыкул, спасылку на які можна знайсці ў рускай Вікіпедыі ў артыкуле "Польское восстание 1863 г". Многія савецкія і беларускія, а таксама польскія гісторыкі разглядаюць яго як недалёкага тырана. Каб не спрабаваць разважаць у стыле «праўда знаходзіцца па сярэдзіне, Мураўёў быў крыху святы, крыху тыран», я вырашыў адштурхнуцца ад яго апісання былым падначаленным. (1)

Калі чытаеш пра такую асобу, у галаву прыходзіць адна думка: дык гэта ж Сталін! І вось аналогія:

• абодва жорстка расправіліся з ворагамі і выкаранілі ўсялякае непаслушэнства сваёй уладзе: пасля Мураўёва Польша ўжо не паўставала, пасля Сталіна не было ніякай сур'ёзнай апазіцыі савецкай уладзе ў СССР;
• абодва паспяхова карысталіся і бізуном, і пернікам, дзе бачылі патрэбу;
• абодва былі дужымі аналітыкамі і выдатнымі менеджэрамі: яны разумелі якіх людзей накіраваць на якую працу, што рабіць, каб дасягнуць патрэбнай мэты;
• абодва кіравалі сістэмай практычна не пакідаючы кабінета;
• абодва працавалі падчас на мяжы магчымасцяў працаздольнасці чалавека і прымушалі так працаваць сваіх падначаленных.

Перш за ўсё Мураўёў перакрыў фінансавы «кісларод» паўстанчым атрадам на Беларусі: ён абклаў пэўнымі зборамі польскае і прапольскае дваранства, і яны перасталі даваць грошы і харчаванне паўстанцам. Таксама сур'езная ўвага надзялялася пакаранню паўстанцаў і іх прыхільнікаў, вобыскам дваранскіх маёнткаў з канфіскацыяй складоў зброі, прывабліванню сялян і гараджан на бок царскага ўрада.

Цікава і тое, што падчас кіравання М. Мураўёва былі спробы пэўнай папулярызацыі беларускай мовы (альбо гаворкі) як дыялекта рускай і як процівагі польскай мове і культуры. Гэта цікава не толькі таму, што Мураўёва многія малююць як русіфікатара і шавініста, але і таму, што К. Каліноўскі таксама спрабаваў пісаць адозвы («Мужыцкую праўду») да сялян на сумесі беларускіх і польскіх слоў. Такім чынам беларуская мова была ў некаторай ступені разменнай картай у палітычнай барацьбе. Аднак, як я ўжо пісаў, у 2-й палове ХІХ ст беларускую і ўкраінскую мову не ўспрымалі сур'ёзна як мову літаратурную, на якой можна весці справаводства, перекладаць сусветных класікаў, пісаць навуковыя працы (гл. пост «Яшчэ раз аб беларускай мове»). Тут можна крыўдзіцца, можна смяяцца, але час даказаў, што і беларуская і ўкраінская мовы «выраслі» ў літаратурныя і не менш вялікія і магутныя, чым руская і польская. Адмаўляць унёсак Янкі Купалы, Васіля Быкава, Лёсі Ўкраінкі, Івана Франкі ў сусветную культуру проста бессэнсоўна. Таго ж Васіля Быкава мне даводзілася чытаць у англійскім перакладзе, а калі ён памёр, расійскі палітолаг М. Сванідзе назваў яго адным з найвялікшых пісьменнікаў ХХ ст... Як бы ні ставіліся К. Каліноўскі і М. Мураўёў да мовы, на якой размаўлялі малапісьменныя сяляне, пэўны ўнёсак у развіццё гэтай мовы ўнеслі яны абодва.

І ў эканамічным сэнсе пасля паражэння паўстання 1863 г. зажылі беларускія сяляне лепей, асабліва на захадзе сучаснай Рэспублікі Беларусь, дзе ім давалі зямлю, канфіскаваную ў паўстанцаў, хатнюю жывёлу за кожнага пераданнага ўладам паўстанца ці таго, хто ім дапамагаў.

Яшчэ для сялян гэта была магчымасць адпомсціць дваранам за паншчыну, прыгоннае права, чынш, пакаранне бізуном, за гарэмы з прыгонных сялянак, за стральбу па жаночым ягадзіцам дробнымі кулямі, за жорскае пакаранне ўдзельнікаў сялянскіх паўстанняў... (Гэта падобна на тое, як у расійскім серыяле «Вяртанне Мухтара» следчы Шчэпкін кідае неанацыста ў следчы ізалятар да гастарбайтараў і тлумачыць апошнім, якога госця ім прывёў, а ахоўніка просіць не перашкаджаць ім шумець ноччу).

Маральны кодэкс Мураўёва.

У.Гігін прадстаўляе віленскага генерал-губернатара як чалавека высокай маралі, але дазволю сабе з гэтым не згадзіцца. Хутчэй за ўсё гэта быў чалавек справы. Для яго дасягненне мэты было важней за іншае. Князь Імярэценскі, які ўвогуле станоўча характарызаваў М. Мураўёва, прызнаваў, што апошні любіў толькі выканаўцаў, але не цярпеў тых, хто меў сваю думку (1). Гэтага аднаго дастаткова, каб німб святасці зваліўся з яго галавы і разбіўся аб каменную падлогу рэальнасці. Далёка не ўсе нестандартныя людзі, якіх пры Мураўёве звальнялі з дзяржаўных пасад у Паўночна-Заходнім крае (так тады афіцыйна называлася Беларусь), былі пагрозай для Расійскай імперыі, як і не ва ўсіх сітуацыях чыноўнік-выканаўца дзейнічае лепей за «крэатыўшчыка».

Аднойчы да М.Мураўёва прыйшла маладзенькая дваранка, бацька і брат якой былі асуджаны на смерць за ўдзел у паўстанні. Па яе словах, Мураўёў прапанаваў ёй інтымныя адносіны ў абмен на жыццё асуджаных членаў сям'і. Яна адмовілася і ён адказаў, што іх смерць будзе на яе сумленні. (Шкада, я згубіў дзе ў інтэрнэце я прачытаў аб гэтай гісторыі, і забыў імя той дзяўчыны).

З пункту гледжання банальнай эрудыцыі не кожны індывідуум будзе сцвярджаць, што так усё і было. Калі б амаль 70-гадовы губернатар быў б, выбачайце, палавым гігантам і бабнікам, то да рэпутацыі вешальніка і ката (крыху пазней аб тым насколькі яна была апраўдана яшчэ вернемся) злыя языкі дадалі б яшчэ мянушку: Мураўёў-бабнік. Таму вось што магло быць на самой справе:

1. нічога не было, жанчына прасіла жыццё родным, Мураўёў адмовіўся і яна абгаварыла яго;
2. жанчына сама прапанавала сэкс за свабоду, Мураўёў адмовіўся і яна абгаварыла яго;
3. Мураўёў сапраўды прапанаваў такі натуральны абмен (але ён таксама чалавек, і нават людзі з высокімі маральнымі прынцыпамі могуць паддацца спакусе зрабіць тое, што лічаць дрэнным);
4. Мураўёў сапраўды прапанаваў інтымную сувязь дваранке, ведаючы (бо такі чалавек проста не мог не быць першакласным псіхолагам) што яна адмовіцца і будзе ў шоке; гэтым ён мог паказаць, што, як яе дваранскае сумленне не дазваляе ёй апусціцца да ўзроўня жанчыны легкіх паводзін, так і яго пачуццё абавязку не дае яму права пакінуць жывымі людзей, якіх ён лічыць небяспечнымі ворагамі Бацькаўшчыны. Як гавораць французы, noblesse oblige.

Але Бог ім суддзя... Толькі не гожа сумленнаму гісторыку ляпіць такім асобам, як Мурўёў німбы святога ці рогі чорта. Цяпер прапаную паглядзець з кім гэты «вешальнік» змагаўся як з ворагамі.

Паўстанцы: рамантыкі, разбойнікі, рэвалюцыянеры.

Каб зразумець лепей сітуацыю, ў якой адбылося паўстанне 1863 г. трэба зрабіць невялічкі экскурс у гісторыю. З 1485 г. Польша і Вялікае Княства Літоўскае Рускае і Жамойдскае (землі Беларусі, Украіны і часткі Расіі) былі ў складзе саюзнай дзяржавы: адзін і той жа чалавек быў і польскім каралём і вялікім князем ВКЛ. З гэтага моманту пачалося апалячванне дваран (шырокага пласта насельніцтва Княства, якое больш вядома пад назвай «шляхта»). Увесь гэты час ішла барацьба за рускія (больш правільна было б назваць «усходнеславянскія») землі з Вялікім Княствам Маскоўскім. Важна памятаць, што ў гэты час ідэя нацыянальнай дзяржаўнасці была яшчэ ў стадыі зараджэння. Рускі селянін з-пад Пскова разумеў мову рускага селяніна з-пад Смаленска, але для абодвух радзімай было месца, дзе яны жылі і працавалі. А шляхта мяняла сваіх манархаў, калі было трэба і пераходзіла да канкурэнтаў, прычым разам з землямі і сялянамі. У такіх умовах два манарха: цар Вялікія, Малыя і Белыя Русі і кароль польскі, вялікі князь Літоўскі, Рускі і Жамойдскі разумелі, што двум рускім манархам на адной зямле няма месца. І рознымі спосабамі спрабавалі знішчыць дзяржаву-канкурэнта. Акрамя войнаў былі дынастычныя шлюбы, інтрыгі, спробы перацягнуць праваслаўнае насельніцтва ВКЛ ва ўніяцтва (праваслаўныя абрады пры падпарадкаванні святарства Рымскаму папе)... Сітуацыя канчаткова пераламілася падчас Лівонскай вайны паміж ВКЛ і Лівонскім ордэнам з аднаго боку і Маскоўскім княствам з другога. Калі ўзнікла пагроза заваявання ВКЛ, гэта дзяржава ўвайшла ў склад федэрацыі з Польшчай. Гэта адбылося ў 1569 г. Пасля гэтага ўсё больш шляхцічаў, якія нараджалася на сучасных беларускіх землях лічылі сябе палякамі і размаўлялі па-польску. Прапаную пралістаць факсімільнае выданне 2-томніка «Библиотека Радзивиллов Несвижской ординации»: фатакопіі польскіх, лацінскіх, французскіх, нямецкіх кніг – і аніводнай на рускай (маю на ўвазе мову Ф.Скарыны, а не А. Пушкіна).

Барацьба за славянскія землі паміж Польшчай і Расіяй працягваліся, і ў канцы ХVІІІ ст ўсе беларускія і ўкраінскія землі ўвайшлі ў склад Расіі. У 1794 г. падчас спробы Тадэўша Касцюшкі адваяваць незалежнасць Польшчы ад намаганняў Расіі, Прусіі і Аўстрыі, рускія войскі на чале з Суворавым штурмавалі Варшаву і некаторыя салдаты неслі паміраючых польскіх немаўлят на штыках. Пасля такога для палякаў рускія проста не маглі не быць акупантамі.

Пасля Напалеонаўскіх войнаў Польшча ўвайшла ў склад Расіі як аўтаномія, а рускі імператар стаў адначасова і польскім царом. Зразумела, што немаўлят на штыках ніхто дараваць не збіраўся. У 1830-31 адбылося паўстанне польскай шляхты ў Польшчы і на Беларусі. Паўстанне было падаўлена. Аднак пасля паражэння ў Крымскай вайне 1853-56 гг., калі супраць Расіі на баку Турцыі выступілі Вялікабрытанія і Францыя, а таксама пасля адмены ў Расіі прыгоннага права на ўмовах, якія не задавальнялі сялян ўзнікла новая магчымасць узяць рэванш.

У 1862 г. пачаліся масавыя хваляванні ў Польшчы: дэманстрацыі пратэсту, рабаўніцтва праваслаўных церкваў і манастыроў, бойкі з рускімі вайскоўцамі. У 1863 г. гэтыя хваляванні перараслі ў арганізаванае паўстанне. Атрады шляхты хутка дабраліся да Беларусі, дзе да іх пачалі далучацца прадстаўнікі мясцовай шляхты, гімназісты, некаторыя рускія афіцэры і некаторыя сяляне.

Калі я вывучаў гэта паўстанне ў школе і вну, мне здавалася, што гэта была вайна роўных сіл, калі паўстанцы адкінулі рускіх на ўсход Беларусі і ўводзілі новыя парадкі на адбітых у рускіх землях, а потым царская армія ізноў адкінула іх у Польшчу. Але насамрэч польскія паўстанцы вялі барацьбу з дужэйшым ворагам: рэгулярнай рускай арміяй. Аб рэкрутах сёння гавораць пераважна ў негатыўным сэнсе. Але, як сын і ўнук армейскіх афіцэраў маю права не згадзіцца. Прызыўнік служыць у арміі 1-3 гады, за гэты час ён не столькі вучыцца ваяваць у рэальных баявых дзеяннях, сколькі выбівае дываны ў афіцэраў, будуе ім дачы, косіць і нават фарбуе ў зялёны колер траву... Нават тое, чаму ён навучыўся за гэты тэрмін ён забывае як страшны сон, бо потым ужо ніколі не вяртаецца ў войска (ёсць вайсковыя зборы, але яны толькі дапамагаюць не забыць як выглядае аўтамат). А рэкрут служыць 15-25 гадоў. За гэты час ён пастаянна ваюе з туркамі, іранцамі, чэчэнцамі, падаўляе паўстанні сялян, праходзіць праз пакаранне палкамі. Таму адзіная магчымасць дасягнуць якога-небудзь поспеху для паўстанцаў была партызанска-тэрарыстычная вайна. Многае ў тым паўстанні нагадвае сучасную барацьбу чэчэнцаў за незалежнасць ад Расіі.

Невялічкія атрады паўстанцаў блукалі па лясах і атакавалі атрады рускай арміі, ці нападалі на сялян. Тым часам тэрарысты забівалі асобных чыноўнікаў, некаторых праваслаўных святароў і рускіх афіцэраў. Мясцовае дваранства і каталіцкае духавенства дапамагала атрадам паўстанцаў грошамі, харчаваннем, зброяй і вопраткай. Большасць рабілі гэта дабраахвотна, але выбар быў даволі тэарэтычны: калі адна памешчыца адмовілася фінансава дапамагчы паўстанцам, яны яе павесілі ў яе ўласным маёнтку (не ведаю толькі ці гвалцілі перад гэтым, ці не).

Маральны воблік адраджэнца Рэчы Паспалітай.

Я ўжо пісаў, што не закідываю брудам салдатскія магілы. Але я даволі далёк ад думкі, што ўсё паўстанцы змагаліся за радзіму, за Рэч Паспалітую ў межах 1772 г. (гэта быў год, калі Польшчу пачалі дзяліць як торт суседнія дзяржавы). Кожная рэвалюцыя – гэта не толькі магчымасць скончыць жыццё на шыбенніцы ці ля сценкі, што і здарылася з 128 паўстанцамі, але і магчымасць зрабіць бліскучую кар'еру ў выніку перамогі.

Калі вы працуеце ў камп'ютарнай фірме 5 гадоў і вам не даюць пасаду загадчыка аддзела, вы можаце перайсці ў маладую фірму канкурэнтаў, дзе як раз месца загадчыка аддзела яшчэ вакантна. Але калі вы будзеце сядзець і чакаць, якая фірма пераможа, на вакантную пасаду прыйдзе хтосьці іншы, а вы будзеце яшчэ 5 гадоў чакаць павышэння.

Так было з некаторымі рускімі афіцэрамі. Пакуль яны стануць маёрамі і палкоўнікамі ў рускай арміі пройдуць гады. А тут рэвалюцыя... Была-не была, і яны паспрабавалі выцягнуць шчаслівы латэрэйны білет. А ў пачатку паўстання яшчэ не было вядома, хто пераможа, бо і чэчэнцы ў 1996 г. прымусілі Расію падпісаць Хасав'юртаўскі мір.

Былі і рамантыкі, якія шукалі прыгод. Асабліва сярод гімназістаў. Іх выкарыстоўвалі як тэрарыстаў у гарадах і як маладых ваяроў у лясных атрадах. Дарэчы іх лёс быў не такі ўжо цяжкі: людзі Мураўёва не каралі смерцю няпоўналетніх. Нярэдка і проста адпраўлялі ў высылку. ( Аб высылке яшчэ скажу нешта далей).

Былі людзі, адданыя справе рэвалюцыі. Яны былі гатовы забіваць і рызыкаваць сваім жыццём дзеля перамогі рэвалюцыі. Яны ішлі на эшафот як героі, гатовыя прыняць пакуты і смерць за сваё разуменне справядлівасці. У адрозненні ад тых, хто адлучыўся да паўстання дзеля бонусаў ці «за кампанію», такія людзі не прасілі следчых дараваць ім жыццё і ні аб чым не шкадавалі. Напэўна такім чалавекам быў К. Каліноўскі.

Таксама падчас кожнай рэвалюцыі, як мухі на мёд, злятаюцца ўсе магчымыя крымінальныя элементы. Яны могуць далучацца да «палітычных» партызанскіх атрадаў ці фарміраваць свае. Ім няма справы да рэвалюцыі і Рэчы Паспалітай. Але яны бачаць магчымасць рабаваць. Потым вайна ўсё спіша.

Дарэчы і сярод ахвяр паўстання, думаю, што не памылюся, былі спробы штосьці спісаць на вайну. Ёсць цікавае апісанне, як у 1862 г. палякі разрабавалі праваслаўны манастыр пад Брэстам. Забралі грошы некалькі соцень рублёў (грошы нямалыя ў ХІХ ст). Але... аб рабаўніцтве вядома з пераказаў манаха гэтага манастыра. (2) Не думаю, што палякаў зусім не было, але наконт колькасці грошаў у мяне застаюцца пытанні. Да таго ж згодна гэтай самай інфармацыі, палякі нікога не забілі, нават не пабілі – забралі грошы прымусам, спыніўшы набажэнства, і пакінулі манастыр. Ці пайшлі гэтыя грошы на рэвалюцыю, ці на віно і жаншчын – невядома. Але многія сяляне і чыноўнікі заплацілі рэвалюцыянерам жыццём ці здароўем, якія падчас не вернеш.

Яшчэ адзін значны пласт удзельнікаў. Значная колькасць польскіх і апалячаных дваран, як кажуць англічане «сядзелі на плоце» (were sitting on the fence) альбо чакалі, хто пераможа. Іх пазіцыя нагадвае фразу персанажа з «Залатога цяля» Ільфа і Пятрова «а 200 рублёў могуць выратаваць гіганта думкі?». Яны былі гатовы плаціць паўстанцам грошамі, харчаваннем, магчымасцю хаваць зброю ў маёнтку, але ў атрады не ішлі. Давалі магчымасць заначаваць у сваіх палацах і дамах, але ў лесе не начавалі. Не ведаю, ці знаходзіліся паненкі, якія былі гатовы задаволіць усе натуральныя патрэбы паўстанцаў, але на вайне, як і ў мірных умовах, такіх заўсёды хапае. Калі людзі Мураўёва каралі смерцю паўстанцаў і высылалі недабранадзейных асоб у Сібір, на Каўказ і ў Сярэднюю Азію, мясцовае дваранства практычна нічога не рабіла, каб іх ратаваць. Калі была аб'яўлена частковая амністыя, такія дваране, як і падчас папярэдніх польскіх паўстанняў, былі гатовы сведчыць аб свай адданасці польскаму цару і расійскаму імператару Аляксандру ІІ.

Асобы стасунак у Расіі да дваран.

Каб зразумець як ставіліся ў Расіі да паўстаўшых дваран і чаму трэба ведаць адно слова: «блат». Расійская імперыя была класавай дзяржавай, галоўным класам у ёй былі дваране. Таму сяляніна ці небагатага гараджаніна можна было секчы паліцейскім, салдаты маглі быць забіты палкамі да смерці, а дзекабрыстам і паўстаўшым палякам многае сыходзіла з рук. Напрыклад, кіраўніка паўстання 1794 г. Т. Касцюшку расійскі імператар Павел І вызваліў з турмы, польскіе дваране, якія ваявалі за Напалеона, пісалі цару Аляксандру І пакаянныя адрасы («прызнаю сваю памылку, ляжачага не б'юць»).

Высылка ў Сібір для двараніна азначала наступнае:

а) ён едзе з усёй сваёй сям'ёй і світай на новае месца: Сібір, Урал, Каўказ;

б) ён едзе адзін, але жыве як дамашні настаўнік у сям'і мясцовага заможнага двараніна;

в) ён служыць афіцэрам рускай арміі на Каўказе ці ў Сярэдняй Азіі, хоць і «гарачая кропка», але пра жыццё рускага афіцэра гл. Лермантава «Герой нашага часу»;

г) ён працуе пісарам, настаўнікам ці дробным чыноўнікам у Сібіры ці на Ўрале;

д) ён вядзе бізнес па здабычы золата ў Сібіры;

е) у асобных выпадках дваранін служыць салдатам у войску ці ў арыштантцкіх ротах разам з крымінальнымі (вось у такіх выпадках ён мог сапраўды капаць руду ці рубіць лес, але і тады, як і больш позні сталінскі час, была магчымасць адкупіцца ад работ грошамі, якія свабодна слалі сваякі з Польшчы ці Беларусі ці сваім інтэлектам). (3)

Да 1863 г. паўстаўшых дваран чакала пятля шыбенніцы (для самых актыўных), высылка ў Сібір (з ГУЛАГам не блытаць) ці нічога, калі яны сваечасова каяліся і прасілі прабачэння ў цара. М. Мураўёў, як і кожны іншы чалавек справы, не разумеў блата і змагаўся з ім. 128 рэвалюцыянераў – камандзіры партызанскіх атрадаў, арганізатары і выканаўцы тэрактаў, асобы, віна якіх у забойствах мірнага насельніцтва была даказана падчас расследавання – былі пакараны смерцю, сярод іх нават каталіцкія святары, што было на мяжы блюзнерства для каталікоў. Некаторыя з асуджаных на смерць былі ўпэўненыя, што іх «адмажуць» іх да таго моманту, калі ўзышлі на эшафот. Хітры Мураўёў не ішоў на канфлікт з заступнікамі паўстанцаў і распараджаўся хутчэй пакараць асуджаных, а потым адпісаць, што прашэнне аб памілаванні прыйшло позна (а на самой справе праляжала на стале генерал-губернатара)

Тым, хто не быў забіты ў баю ці пакараны смерцю дасталася няпрывабная доля: іх землі аддавалі сялянам, а іх саміх адпраўлялі ў высылку. Сяляне не былі «сацыяльна блізкімі» расійскага ўрада, дваране ўвогуле лічылі іх быдлам. Слова «мужык» было абразлівым. Нават і ў сучасным беларускім грамадстве: чалавека, які працуе сваімі рукамі і якога цікавяць пераважна фізічныя патрэбы, а не вабяць кнігі, жывапіс і тэатр лічаць няпаўнацэнным у параўнанні з інтэлектуалам. І пры гэтым некаторыя інтэлектуалы лічаць, што лепш за такога «мужыка» разумеюць яго патрэбы і турботы і што маюць права вырашаць яго лёс... Але гэта ўжо іншая тэма. Зямля сялянам у царскай Расіі – гэта як палітычныя зняволенныя, якім дазволілі біць і забіваць крымінальных у савецкім ГУЛАГе; гэта як армейскія «духі», якіх паставілі вышэй за «дзядоў»; гэта як вучні, якім дырэктар школы дазволіў пляваць у твар непакорнай настаўніцы.

Гэта быў пачатак самазнішчэння сістэмы самадзяржаўя. Менавіта ў гэты час, падчас кіравання Аляксандра ІІ, Расія магла паступова стаць дэмакратычнай дзяржавай, накшалт Швецыі ці Даніі. Рэформы, якія ён праводзіў вялі да гэтага. Але яго спыніла смерць

Менавіта ламаючы стэрэятыпы, якія ляжалі ў аснове расійскага абсалютызму, генерал-губернатар Мураўёў выканаў сваю задачу: пасля яго русіфікацыя і дэпаланізацыя Беларусі пайшла поўным ходам, а палякі здолелі адрадзіць незалежную дзяржаву толькі пасля распаду Расійскай імперыі. Праўда высланныя на катаргу палякі паднялі яшчэ адно паўстанне ў 1866 г., але Мураўёва там ужо не было.

М. Мураўёў не зламаў сістэму дваранскага «блата»; каб не ламаць яе зусім, а зламаць - значыць паставіць ідэалогію Імперыі да гары нагамі) і  каб хутчэй скочыць барацьбу з паўстаннем ён нават правёў частковую амністыю ўдзельнікам партызанскіх атрадаў, якія склалі зброю дабраахвотна (як у Чэчне!). Не мог ён і зрабіць горкім жыццё тых, каго адправіў у высылку.

Яшчэ раз пра апошніх: для дваран высылка не была раем, але жылі яны лепш за высланых сялян (у матэрыяльным сэнсе). І свабоды ў іх было дастаткова. Хіба толькі клімат не заўсёды быў спрыяльны і на радзіму паехаць не маглі. Некаторыя пакутавалі ад разлукі з роднымі, але для кагосьці гэта было... Не лезу ў чужую брудную бялізну і пра эротыку прынцыпова не пішу. Проста думаю, што як сярод дзекабрыстаў, так і сярод высланых паўстанцаў хапала мужчын, якім не хапала жаночых пяшчот і яны вырашалі гэтую праблему рознымі шляхамі. Пра гэта спасылаючыся на крыніцы пісаў Аляксандр Бушкоў («Кровь и миражи гвардейского столетия»). Але Бог ім суддзя...

***

У 2006 г. мне даводзілася пабываць у Польшчы. Гасціннасць палякаў, сярод якіх хапае бедных пенсіянераў, мяне ўрадзіла. Калі я і мая жонка з мноствам падарункаў садзіліся ў аўтобус, каб вяртацца ў Белпрусь, сям'я палякаў, у якой мы жылі, плакала ад смуты. Я шчаслівы, што ёсць рэчы, якія могуць рабіць блізкімі сябрамі простага паляка і простага рускага. І хай палітыкі рознага кшалту і каляфутбольныя хуліганы грызуцца паміж сабой і далей, мне, рускаму, не забыць шчырай гасціннасці простых палякаў.

Крыніцы:

1. Князь Николай Имеретинский. Воспоминания о графе Муравьеве.
2. Л. Омельянский. Нападение повстанцев на Яблочинский православный монастырь в 1862 г.
3. Виктория Сливовская. Польская Сибирь – Мифы и действительность// Новая Польша

Большасць крыніц (у тым ліку іншых, але за выключэннем 3-й) даступны ў бібліяграфіі артыкула рускай Вікіпедыі «Польское восстание 1863 г.»

Кастусь Каліноўскі, як беларускі Чэ Гевара

"Как твои дела?

Веришь ли мечтам?

Носишь майку с Че?"

Из популярной песни

Два розных чалавека і два розных лёса... Аднак Чэ Гевара і Кастусь Каліноўскі маюць столькі агульнага. Я паспрабую з дапамогай параўнальнай табліцы паказаць вам гэта.

Кастусь Каліноўскі

Эрнэста Чэ Гевара

Кастусь Каліноўскі	Чэ Гевара
Рэвалюцыянер, удзельнік польскага паўстання 1863 г.	Рэвалюцыянер, удзельнік рэвалюцыі 1959 г. на Кубе
Фактычна ўдзельнічаў у экспарце рэвалюцыі з польскіх зямель на беларускія. Мясцовае насельніцтва ня падтрымала яго, і ён быў затрыманы рускімі карнымі войскамі, асужданы і павешаны.	Удзельнічаў у экспарце рэвалюцыі з Кубы ўкраіны Афрыкі і Балівію. Мясцовае насельніцтва ня падтрымала яго, і ён быў затрыманы карнымі войскамі і расстраляны.
Быў рамантыкам-ідэалістам; у сваім падпольным выданні, "Мужыцкая праўда" (аб гэтым выданні і іншай яго творчасці я ўжо пісаў асобны пост) шмат гаворыў аб роўнасці людзей дваранскага і сялянскага паходжання аднак нічога дакладнага ня прапанаваў. Лічыцца, што перад смерцю, калі яму чыталі прысуд і назвалі яго дваранінам, крыкнуў "У нас няма даваран, у нас усе роўныя".	Таксама быў рамантыкам-ідэалістам. Нягледзячы на сваю пасаду міністра Гевара займаўся ня кіраўніцтвам і арганізацыяй справы іншых, а ездзіў па розным аб'ектам вытворчасці і працаваў там як рабочы, што сведчыць аб адсутнасці ў яго характары арганізатарскіх здольнасцяў. Спроба падняць рэвалюцыю ў Балівіі таксама была яго ілюзіяй.
Меў пэўную харызму, некаторыя беларускія сяляне ішлі за ім, як лідарам, нягледзячы на тое, што большасць сялян падтрымлівала рускія карныя войскі і абменівала палонных польскіх паўстанцаў на хатнюю жывёлу і грошы.	Быў харызматычным лідарам.
Памёр халастым, нічога дакладна ня вядома пра яго адносіны з дзяўчынамі. У "Лісце з-пад шыбеніцы", яго апошнім публіцыстычным творы, ўзгадваецца нейкая "Марыська, чарнабровая галубка", але гэта быў адкрыты зварот да грамадства, а не пісьмо каханай дзяўчыне, і нічога пра каханне там ня было. Магчыма яго больш цікавіла палітыка, чым жаншчыны.	Меў сям'ю, але палітыка цікавіла яго больш, чым жаншчыны.
Пасля яго смерці, яго імя стала брэндам для савецкай улады ў Беларусі (культ змагара з царызмам і праваслаўем) і сучасных беларускіх нацыяналістаў (культ змагара з рускімі). Аб ім напісаны кнігі, у тым ліку і мастацкі твор "Каласы пад сярпом тваім" Уладзіміра Караткевіча, у яго гонар называюць вуліцы. Яго любяць і наменклатурныя чыноўнікі і тыя, хто змагаецца з наменклатурай.	Імя Чэ Гевары стала брэндам для камуністычнай улады на Кубе і розных нефармальных маладзёжных напрамкаў. Майкі з Чэ ў якасці сувеніра можна набыць практычна ва ўсіх краінах свету. Яго любяць і наменклатурныя чыноўнікі і тыя, хто змагаецца з наменклатурай, і бізнесмены.

Падабенства лёсаў двух рэвалюцыянераў можа служыць падставай для такіх вывадаў:

1. Каліноўскі мог стаць міністрам польскага ўрада ў выніку перамогі паўстання ў Польшчы і Беларусі. Тады ён бы хутка пакінуў свае ідэалістычныя погляды на ўрад, які паслугуе народу, на саюз паноў і сялян і альбо пакінуў бы палітыку, альбо стаў бы такім жа хітрым, як і большасць яго патэнцыяльных калег. Магчыма б Каліноўскі караў смерцю ворагаў рэвалюцыі, у тым ліку палонных рускіх вайскоўцаў, праваслаўных святароў і беларускіх сялян, без суда і следства як Гевара.
2. Такіх людзей як Чэ Гевара і Кастусь Каліноўскі ад забыцця ратуе толькі смерць, бо яны здольны заклікаць да барацьбы, але ня могуць арганізаваць "будоўлю" мірнага жыцця. Калі рэвалюцыя перамагае, як на Кубе, ці церпіць паражэнне, як у Беларусі, патрэба ў палымяных прамовах з заклікамі да барацьбы знікае, і ўзнікае патрэба ў таленавітых арганізатарах мірнага жыцця. Тады і героі рэвалюцыі знікаюць з памяці тых, хто за імі пайшоў. А забітых герояў лёгка рабіць іконамі на якія б маліліся людзі рознай веры. І ўзнікае ілюзія: калі б забіты герой быў жывым, ня было б высокіх цэнаў на планшэтныя камп'ютары, вучні лепш б вучыліся ў школе, хлопцы былі б больш галантнымі з дзяўчатамі і пахнулі б туалетнай вадой, а ня потам, усе б мелі грошы на ўсё, што хочацца, а замест вады з крана цёк б шатландскі віскі.
3. Магчыма ў Беларусі імя Каліноўскага стане маечным брэндам. Пакуль што спробы выкарыстоўваць вобраз Чэхава ў камерцыйнай рэкламе паліграфіі на адзенні сустрэлі моцнае супрацьдзеянне пэўнай часткі грамадства, якую падтрымалі ўлады. Але пры пэўных умовах сітуацыя можа змяніцца, і ў продажы з'явяцца майкі з беларускім Чэ.