Самыя-самыя войны ЗША

Тэма знешніх войн ЗША варта асобнай кнігі. За стагоддзі свайго існавання Злучаныя Штаты паўдзельнічалі ў дзясятках войн і канфліктаў. Таму тут паспрабую зрабіць нататкі па самым-самым войнам, да якіх мелі дачыненне Штаты.
Для пачатку паўтаруся, што Вайна за незалежнасць 1775-83 гг. і Вайна з Вялікабрытаніяй за Канаду (Другая вайна за незалежнасць, Вайна містэра Мэдзісана) (1812-15 гг.) адносяцца да катэгорыі грамадзянскіх, бо ў ёй удзельнічалі жыхары Амерыкі -- індзейцы, белыя і чорныя, якія займалі альбо бок Брытанскай Кароны, альбо ўрада Злучаных Штатаў. Да гэтай катэгорыі можна аднесці і дапамогу канадскім паўстанцам у 1834 г. І, зразумела, Грамадзянская вайна 1861-65 гг. ніяк не пасуе да знешніх войн, бо практычна ніякага ўдзелу ў гэтай вайне замежныя дзяржавы не прыймалі (будоўлю караблёў для Поўдня ў Вялікабрытаніі і два рускіх ваенных карабля, што прастаялі падчас вайны ў партах Поўначы, да ўзброеннага ўзделу Брытаніі і Расіі ў гэтай вайне не аднясеш).
Самая малавядомая вайна: квазівайна з Францыяй 1797-1800 гг.
Пасля таго як французскі 60-тысячны корпус дапамог амерыканскім рэвалюцыянерам разбіць брытанскую армію, Францыя разглядала Злучаныя Штаты як свайго сатэліта. Адносіны да ЗША не змяніліся і пасля Вялікай французскай рэвалюцыі (1789 г.). У канцы 1790-х гг. Францыя завязла ў доўгім канфлікце з Вялікабрытаніяй і заклікала свайго саюзніка Амерыку дапамагчы ў барацьбе з брытанскім флотам. Трэба зазначыць, што і Брытанія не асабліва сур'ёзна ставілася да незалежнасці аддзяліўшыхся калоній і захоп амерыканскіх грамадзян для прымусовай службы ў флоце Брытаніі быў распаўсюджаны. Таксама нярэдкай была практыка спынення амерыканскіх караблёў для пошуку брытанскіх дэзертыраў, якія нярэдка такім чынам спрабавалі знайсці прытулак у ЗША. Але Штаты адмовіліся распачаць вайну з Брытаніяй (пазней падчас Другой вайны за незалежнасць, Амерыка прымусіла Брытанію шанаваць свой сувярэнітэт), а таксама выплаціць доўг Францыі з тлумачэннем: займалі ў Каралеўства Францыі, а не ў Французскай рэспублікі, таму плаціць не будзем.
У адказ ад 500 да 2000 амерыканскіх судоў былі захоплены французскімі каперамі ў Атлантыцы за некалькі год вайны. Гэта прымусліа Амерыку адрадзіць ваенны флот, які захапіў некалькі каперскіх і вызваліў некалькі сваіх гандлёвых караблёў. Адначасова брытанскі флот працягваў марскую вайну з французскім, і атрымалася, што былыя ворагі -- Брытанія і ЗША -- аб'ядналіся супраць Францыі, як супраць агульнага ворага. За што французы бароліся, на  тое і напароліся... Канфлікт скончыўся тым, што Французская рэспубліка плюнула на былога саюзніка і перастала з ім ваяваць (1).
У некаторай ступені квазівайну можна ўмоўна назваць  "вайной за незалежнасць ЗША 1.2", бо тэрмін "Другая вайна за незалежнасць" адносіцца да зусім іншай вайны, а гэты канфлікт прывёў да фактычнага прызнання незалежнасці Злучаных Штатаў Францыяй.
Самая карысная вайна: вайна з Мексікай 1845-48 гг.
Тэхаская рэвалюцыя прывяла да аддзялення Тэхаса ад Мескікі ў якасці незалежнай рэспублікі, але лакальны канфлікт з тэхаскімі сепаратыстамі перарос ў вайну паміж Злучанымі Штатамі і Мексікай. У гэтай вайне мексіканская армія не толькі не здолела адваяваць землі Тэхаса, але і згубіла каля 2/3 сваёй тэрыторыі. Для Мексікі выбар прызнаць ці не прызнаць анэксію быў чыста тэарэтычны: сталіца краіны Мехіка была занята амерыканскай арміяй, і нязгода з пераможцам магла б каштаваць мексіканцам незалежнасці. Іншымі словамі мір з ЗША для Мексікі быў тым жа, што і Брэсцкі мір 1918 г. для Савецкай Расіі з розніцай у тым, што пасля гэтага Мексіка назаўжды засталася палітычна залежнай ад ЗША дзяржавай і да гэтага часу пытанне аб вяртанні Тэхаса, Каліфорніі, Нью-Мексіка нават не паднімаецца на сур'езным узроўні.
А вось ЗША засталіся "ў шакаладзе" ад гэтай анэксіі, бо хутка пачалося развіццё і засваенне новых зямель. Спачатку гэтаму спрыяла каліфарнійская "залатая ліхаманка" 1848-49 гг. Гэта праўда, што пасля "залатой ліхаманкі" некаторыя паселішчы пераўтварыліся ў гарады-прывіды, але многія перасяленцы заснавалі больш стабільныя пасяленні, а падчас Рэканструкцыі Поўдня 1860-70-х гг. у рэгіён сталі актыўна ўкладаць грошы прамысловыя і фінансавыя варацілы Поўначы, што прывяло да развіцця інфраструктуры і бізнеса новых зямель. У выніку такія штаты як Тэхас і Каліфорнія адносяцца да адных з найбагацейшых тэрыторый ЗША. Без гэтай перамогі ЗША наўрадці сталі б моцнай каланіяльнай дзяржавай у канцы ХІХ ст і адным з сусветных лідараў у другой палове ХХ ст.
Самая працяглая вайна для ЗША: Карэйская вайна.
Той факт, што карэйская вайна скончылася ў 1953 г. і фактычна ішла тры гады, не ставіць пад пытанне тое, што я пішу. Карэйская вайна афіцыйна не скончылася, бо ў 1953 г. варагуючыя бакі падпісалі толькі перамір'е. Пасля гэтага час ад часу адбываліся сутычкі паміж арміямі КНДР і Рэспублікі Карэя, ў кожнай з якіх гінулі ад некалькіх да некалькіх дзясяткаў вайскоўцаў з абодвух бакоў. Гэта закранула і амерыканскі кантынгент. Так у  1968 г. ў сутычках з паўночнымі карэйцамі загінулі і былі паранены каля 100 амерыканскіх ваенных згодна артыкула выдання Look (2).
Няма сэнсу зараз апавядаць тут падрабязнасці той вайны, бо гэта патрабуе асобнай кнігі, але некалькі цікавых фактаў варта зазначыць. Амерыканцы ваявалі ў Карэі не самі па сабе, як хаўруснікі пааўднёвых карэйцаў, а пад эгідай ААН. Пра ўдзел вайскоўцаў з іншых краін-членаў ААН гаворыцца рэдка па дзвюм прычынам: страты амерыканскага кантынгента стаяць наступнымі пасля страт карэйскага народа і кітайцаў, ваяваўшых за Поўнач, а другая прычына ў тым, што войскі ААН выкарыстоўвалі супраць паўночных карэйцаў зброю масавага знішчэння, што не вельмі пасуе да іміджу "блакітных касак". Цікавым з'яўляецца і факт удзелу ў вайне супраць "блакітных касак" пілотаў з СССР і кітайскай сухапутнай арміі, а гэтыя дзве краіны былі членамі ААН і сярод заснавальнікаў гэтай міжнароднай суполкі.
Таксама гэта вайна, згодна шэрагу звестак, спарадзіла фразу "прамыванне мазгоў" (brainwashing). Справа была ў тым, што з некаторымі амерыканскімі ваеннапалоннымі паўночныя карэйцы праводзілі доўгія палітгутаркі і здолелі зрабіць з іх перакананых камуністаў. Калі гэтых вайскоўцаў потым адпусцілі з палону, яны так і засталіся з камуністычнымі перакананнямі. І для апісання метадаў паўночных карэйцаў (якімі дарэчы і кітайскія камуністы апрацоўвалі замежных палітвязняў) у англійскай мове з'явіўся тэрмін brainwashing. Каб захаваць аб'ектыўнасць трэба дадаць, што такімі метадамі карэйскія камуністы карысталіся пераважна з тымі асобамі, якіх планавалі адпусціць зваротна на капіталістычны Захад; многіх іншых чужаземцаў, пераважна мірных жыхароў, паўночнакарэйскія салдаты або расстрэльвалі на месцы, або трымалі ў цяжкіх умовах у канцлагерах. Паўднёвакарэйскія салдаты таксама праводзілі масавыя расстрэлы падазроных і катаванні палонных, але гэта сумныя рэаліі грамадзянскай вайны такой жа як і іспанская 1936-39 гг., фінская 1918-22 гг., біяфрская вайна канца 1960-х гг. у Нігерыі ці цяперашняя вайна на Данбасе...
Самая ганебная для ЗША вайна: В'етнамская вайна 1960-1975 гг.
У гісторыі ЗША вайна ў Індакітаі нанесла адбітак, які можна параўнаць толькі з удзелам ЗША ў карэйскай, Першай і Другой сусветных войнах. Перш за ўсё па колькасці амерыканцаў, якія загінулі ў Індакітаі, хоць трэба адзначыць, што Карэйская вайна вялася больш інтэнсіўна: яна забрала за тры гады прыкладна столькі ж жыццяў, што і в'етнамская за няпоўныя 15. Другі адбітак у тым, што В'етнам раскалоў амерыканскае грамадства і зрабіў ЗША імідж агрэсара ў вачах міжнароднай суполкі. Як і ў Карэі, ЗША ваявалі не самі па сабе, а разам з сваімі натаўскімі і далёкаазіяцкімі хаўруснікамі. Таксама як і ў Карэі амерыканцы масава выкарыстовалі зброю масавага знішчэння супраць партызан руху В'ет-Конг. Напрыклад, палівалі з самалётаў джунглі дэфаліянтамі (каб ападала лісце), а потым бамбілі месцы знаходжання партызан. Актыўна бамбілі і камуністычны Паўночны В'етнам, супрацьпаветраныя сілы якога збівалі амерыканскую авіяцыю савецкімі ракетамі.
Амерыка праводзіла агрэсіўныя войны і пасля В'етнама, але менавіта в'етнамская вайна стала самай ганебнай. На мой погляд тут можна вылучыць тры прычыны. 1. Доўгая працягласць вайны. Акупацыя Грэнады, 2 бамбардзіроўкі Лівіі,  Другая іракская вайна не цягнуліся так доўга і таму не выклікалі столь працяглы рэзананс у ЗША і за іх межамі. (Падобным чынам агрэсія СССР у Венгрыі 1956 г. і Чэхаславакіі 1968 г. не выклікалі столькі абурэння міжнароднай супольнасці, як Афганская вайна 1979-89 гг.) 2. Вайна прынесла ЗША цяжкія страты чалавечых і матэрыяльных рэсурсаў і скончылася поўным паражэннем: увесь В'етнам, а таксама Лаос і Кампучыя сталі камуністычнымі дзяржавамі, прычым у 1979 г. В'етнам, які быў саюзнікам СССР, выбіў з Кампучыі прыхільнікаў Пол Пота, які быў бліжэй па арыентацыі да Кітая -- канкурэнта СССР за кантроль над сацыялістычнымі краінамі, і такім чынам увесь Індакітай, калі не лічыць Тайланд, увайшоў у сферу савецкага ўплыву. 3. Амерыка перажывала ўнутраны крызіс усе 1960-я гг., і в'етнамская вайна толькі дадала да спякоты незадаволеннасці амерыканскага грамадства.
Каб захаваць аб'ектыўнасць, трэба сказаць некалькі слоў пра парушэнні правоў чалавека амерыканцамі падчас в'етнамскай вайны. Шырока вядома пра спаленне вёсак з мірнымі жыхарамі ў Паўднёвым В'етнаме, накшалт Сонгмі. Але за жорсткасцю да мірных жыхароў з боку амерыканцаў стаяць рэаліі партызанскай вайны. Аналагічныя метады зачысткі мясцовасці выкарыстоўваліся савецкай арміяй у Афганістане, расійскай у Чэчне, іспанскімі рэспубліканцамі падчас Грамадзянскай вайны ў Іспаніі і, зразумела, калабарацыяністамі гітлераўцаў у Беларусі. Амерыканцы бераглі сваіх салдат і наносілі шмат прэвентыўных  удараў па магчымым месцам знаходжання "гукаў" (так яны зняважліва называлі в'етнамскіх партызан). Калі я вучыўся ў вну, спецыяліст па гісторыі ўсходніх цывілізацый, прозвішча якога я не памятаю, распавядаў на лекцыі, што падчас Другой сусветнай амерыканцы доўга вялі артпадрыхтоўку перад высадкай на нейкі японскі востраў. Японцы асцярожна пакінулі востраў пад ударамі штатаўскай артылерыі, а амерыканскія гарматы яшчэ тры дні білі па востраву да таго як туды ступіла нага першага марпеха. У такіх умовах страты мірнага насельніцтва бываюць велічэзнымі. І справа тут не столькі ў гуманнасці да амерыканскага салдата, дзеля жыцця якога можна было спаліць в'етнамскую вёску разам з жыхарамі, сколькі ў тым, што армія ЗША была дарагая, і смерць за кожнага забітага салдата абыходзілася дзяржбюджэту ў добры грошык. І не трэба забываць, што кожная труна, пакрытая зорнапаласатым сцягам, што прыбывала ў ЗША -- гэта новы вугалёк у полымя незадаволеннасці ўрадам (бо дэмакратыю адмяніць было цяжка і паціху пахаваць забітага хлопца ў безыменнай магіле дзе-небудзь на задворках алабамскай вёскі было праблематычна).
Таксама савецкая публіцыстыка (напрыклад Юрый Дзеругін "Кантракт з смерцю") рабіла пэўны акцэнт на расавых разборках унутры амерыканскага кантынгента ў В'етнаме. Хочацца тут дадаць аб'ектыўнасці. Дзедаўшчына прысутнічае ў рознай ступені амаль у кожнай арміі свету. Напрыклад у Рускай імператарскай арміі малодшыя кадэты маглі вымяраць плошчу казармы запалкамі пад ціскам старэйшых таварышчаў. Таму у арміі ЗША хапала боек паміж "дзядамі" і "духамі". Падчас бою з гэтак званымі "гукамі" мог мець месца "фрэгінг": калі найбольш лютага афіцэра забіваў ручной асколачнай гранатай (frag, скарочана ад fragmentation grenade) салдат, якога той дапёк здзекамі. І расізм у ЗША як "белы" так і "чорны" абвастрыўся менавіта ў 1960-х гг. -- падчас в'етнамскай вайны, таму не дзіва, што белыя афіцэры не лічылі благім паставіць чорнага радавога ў першы рад патрульнага атрада, што давала афраамерыканцу "перавагу" быць забітым сярод першых. І ўрэшце армія ЗША таго часу складалася пераважна з хлопцаў з бедных класаў, якія ўчора былі шпаной, а сёння былі апрануты ў ваенную форму. Зразумела такія хутка знаходзілі нагоду зачапіцца да салдаціка, які адрозніваўся ад іх колерам скуры ці таўшчынёй біцэпсаў. А калі ў такога салдаціка знаходзіліся сябрукі, пачыналася бойка "сценка на сценку". Ці мае сэнс казаць, што падобнага дзіва хапае ў сучаснай беларускай арміі ці, напрыклад, армянскай або турэцкай?
І нарэшце адбітак В'етнам зрабіў не толькі на палітычнае жыццё ў ЗША, але і на культуру: маса кніг, фільмаў, сярод якіх "Апакаліпсіс сёння", які ўнёс у гаворку амерыканцаў кінацытату "люблю пах напалма раніцай" (нешта накшалт распаўсюджаных савецкіх кінацытат "альбо я вяду яе ў ЗАГС, альбо яна вядзе мяне да пракурора" ці "танчаць усе!"). Цікава, што в'етнамскія матывы знайшлі сваё адлюстраванне ў сэрыяле "Санта-Барбара", дыснееўскім мульціку "Аладзін", і не меньш чым адным з дэтэктываў Чэйза. Таксама вайна ў В'етнаме дала новае значэнне слову "гук": раней так зняважліва называлі карэйцаў, і ветэраны карэйскай вайны, што апынуліся ў В'етнаме, прыляпілі яго да "в'етконгаўцаў". Цікава, што аналагічны момант быў з трансфармацыяй слова "дух" у былым СССР: "душман" (цюркскае "вораг") -- "дух", як афганскі партызан, -- "дух", як чэчэнскі сепаратыст.
Самая незразумелая вайна: Другая іракская 2013 г.
У былым СССР распаўсюджана думка, што ЗША заваявалі Ірак, каб хлябнуць таннай нафты альбо зрабіць нейкі хаос у сусветнай эканоміцы. Але я знайшоў больш аргументаў супраць гэтага, чым за.
Эканамічнай карысці ад захопу іракскай нафты было мала. У мяне аднойчы была доўгая ан-лайн дыскусія з апалагетамі ідэі "вайны за іракскую нафту", але ніхто мне не адказаў на пытанне, які быў сэнс пачынаць дарагую вайну, губіць 3 тыс. амерыканскіх салдат, сем'ям якіх трэба было таксама плаціць, псаваць імідж звышдзяржавы, калі з Хусейнам можна было дамовіцца. Ва ўсялякім разе можна было дапамагчы заняць месца крутога дыктатара свайму чалавеку, можна было забіць толькі Садама... і нафта разам з інфраструктурай, моцнай арміяй, парадкам на вуліцах ужо пераходзіць у праамерыканскі лагер.
Распаўсюджаная ідэя дэстабілізацыі сусветнай эканомікі праз вайну з Іракам таксама не ўлічвае некаторыя дэталі. Дэстабілізацыя сусветнай эканомікі перш за ўсё шкодна для саміх ЗША. Бо ад гэтага ўзбагацяцца толькі некаторыя кампаніі, напрыклад тыя што працуюць на мінабароны і некаторыя інжынерныя арганізацыі, што аднаўлялі інфраструктуру Ірака пасля вайны. Але калі б ад кіраванага хаосу пацярпелі такія эканамічныя гіганты як Расія, ЕС ці нават Турцыя, якая прэтэндуе на ролю рэгіянальнай дзяржавы, то наступствы былі б шкодныя для бльшасці іншых суб'ектаў гаспадаркі Амерыкі ды і для існавання саміх ЗША. Уявіце сабе, што ў Расіі ў выніку абвала эканомікі і палітычных хваляванняў і рэвалюцый да ўлады прыходзяць радыкалы, якія праводзяць у жыццё лозунг "Расія для рускіх". Што будзе, калі ў іх узнікне жаданне скінуць атамную бомбу на мужчынскі туалет у Белым доме? Гэта праўда, што моцныя дзяржавы не могуць не быць канкурэнтамі, але на ўрад ЗША працуе дастаткова экспертаў, якія здольны падлічыць і патлумачыць гарачым галовам у Кангрэсе ці Мінабароны, што будзе, калі кагосьці бамбіць без вострай неабходнасці.
Што да ідэі насаджэння амерыканскай мадэлі, то амерыканскі ўрад не вельмі цікавяць правы чалавека, калі яны парушаюцца краінай-саюзніцай ЗША. Таму жыццё іракскіх курдаў альбо становішча палітзняволеных не было б галаўным болем Злучаных Штатаў, калі б Хусейн ці яшчэ які-небудзь лаяльны Амерыцы дыктатар слухаўся дзядзю Сэма ў больш прынцыповых пытаннях. І калі б ЗША жадалі бамбіць Ірак за правы іракцаў, то чаму не пачалі з Саудаўскай Аравіі, дзе правы чалавека парушаюцца ў значна больш жорсткай ступені?
У сваёй прамове да нацыі аб аб'яўленні вайны Іраку Джордж Буш мал. заявіў: "Наша краіна ідзе на гэтую вайну неахвотна, але нашы мэты зразумелыя. Народ Злучаных Штатаў, а таксама і нашы сябры і хаўруснікі не будуць чакаць літасці ад злачыннага рэжыма, які пагражае выкарыстаннем зброі масавага знішчэння. Мы сустрэнем гэту пагрозу зараз з арміяй, авіяцыяй, флотам, берагавой аховай і марской пяхотай, каб потым не прыйшлося сустракаць яе з арміяй пажарных, паліцыі і медыкаў на вуліцах нашых гарадоў." У гэтым я бачу некаторае тлумачэнне прычын амерыканскай агрэсіі: Амерыка баялася паўтарэння тэрактаў 11 верасня 2001 г.
Я не ведаю дакладна, ці мелі дачыненне спецслужбы ЗША да тэрактаў у Вашынгтоне і Нью-Ёрку 11 верасня 2001 г. Магу толькі сказаць, што ў сусветнай гісторыі былі  прыклады такіх сітуацый. Адзін толькі Гітлер двойчы карыстаўся такім метадам, каб апраўдаць сваю агрэсію да Польшы і краін Бенілюкса. Але версіі аб выкарыстанні выбуховых рэчываў у самалётах, што пратаранілі вежы Гандлёвага цэнтра ці ў саміх вежах, як і версіі аб выбары месца і часу для тэракта з мэтай забіць як мага меньш карэнных амерыканцаў, не вытрымліваюць сур'ёзнай крытыткі. Усё такія маніпуляцыі выдаюць спецслужбы, бо патрабуюць удзелу надта вялікай колькасці людзей, кожны з якіх можа патэнцыяльна стаць здраднікам. Таму магчымы ўдзел нейкіх спецслужб ЗША мог быць у "вядзенні" рэальных тэрарыстаў з наступным дазволам ажыццявіць сваю справу, але "пад каўпаком" а-ля Мюлер. Альбо тэракт маглі зрабіць двайныя агенты, якія праводзілі лінію амерыканскіх спецслужб у Аль-Каідзе (Памятаеце, як у фільме "Месца сустрэчы змяніць нельга" следчы Шарапаў заманіў банду ў міліцэйскую пастку?)
Калі мае гіпотэзы (на якіх я не настойваю) верны, мы наўрадці дачакаемся адкрыцця нейкіх архіваў, што іх падцвердзяць: як я ўжо пісаў, у такіх выпадках ніякай дакументацыі не вядзецца і ўдзельнічае мінімум людзей (4). Таму можна засяродзіцца на тым, што няважна, хто накіраваў самалёты ў вежы-блізняты, важна, што гэта дало ЗША карт-бланш для агрэсіўных прэвентыўных дзеянняў. Спачатку быў Афганістан. Потым і Ірак.
На Факультэце міжнародных адносін БДУ у сярэдзіне 2000-х гг. выкладаў адзін амерыканскі прафесар, імя і прозвішча якога я забыў. Як раз у той час у Беларусі паказвалі фільм "911 па Фарэнгейту" і некаторыя з студэнтаў распачалі з прафесарам дыскусію пасля пары пра гэты фільм. Памятаю, што ён назваў прэзідэнта Буша ідэалістам. Прафесар лічыў, што Буш шчыра распачаў вайну з Іракам, каб вызваліць іракскі народ ад тыраніі Хусейна.
Магчыма Буш і сапраўды шчыра верыў у місію амерыканцаў насаджаць дэмакратыю, але ўлада прэзідэнта ЗША абмежавана Кангрэсам, які можна было пераканаць толькі аргументамі аб магчымасці нанясення Хусейнам удараў па ЗША. Ці верыў Дж. Буш, што Хусейн сапраўды можа закідаць ЗША зброяй масавага знішчэння, ці толькі прыкрываўся гэтай ідэяй перад Кангрэсам і народам Амерыкі -- не ведаю. Але такая прычына напасці на краіну, армію якой снабжалі амерыканскай зброяй яшчэ падчас ірана-іракскай вайны ў 1980-х гг., мае больш сэнсу, чым прымітыўная спроба захапіць нафту сілай зброі.
Другая іракская вайна наклала свой адбітак на ваенную справу ЗША. Па-першае, яна выкрыла праблематычнасць выкарыстання некаторых высокіх тэхналогій у пустыні. Па-другое, пасля яе амерыканцы пачалі выкарыстоўваць прынцып No foot on the ground ("На зямлю ні нагой") у падобных аперацыяй у Лівіі і Сірыі: наносіць авіяўдары з завоблачных вышынь, нядасягальных для ворага, а наземныя аперацыі весці сіламі мясцовых партызан ці паўстанцаў. Таксама гэта была першая вайна пасля 1945 г., ў якой удзельнічалі японскія сілы самаабароны (зразумела на баку ЗША).
Спасылкі:
(1) С.В. Иванов. Американские фрегаты 1794-1826 гг. Доступ: http://coollib.com/b/269222
(2) The New War in Korea // Look, October 15, 1968 цыт па: Nations "Pulling Apart" // Awake! January 22, 1969 Vol. L, No 2, p. 6
(3) Дж. У. Буш: “Мы ідзем у Ірак з павагай да яго грамадзян, да іх вялікай цывілізацыі і да іх рэлігійных перакананняў” пер. А. Берастоўскага // Сайт "Историческая правда". Доступ: http://www.istpravda.ru/bel/research/5820/
(4) А. Берастоўскі. Тэракт у мінскім метро 11 красавіка 2011 г. // Сайт "Минск старый и новый". Доступ: http://minsk-old-new.com/minsk-3482-be.htm

Яшчэ адзін прыклад нацыяналістычнай прапаганды ў ЗША 1950-х

Я не падтрымліваю ні камуністаў, ні анцікамуністаў і ўвогуле палітычна нейтрален. Але да свайго даследавання барацьбы з "чырвонымі" ў ЗША ХХ ст ў рамках маёй кнігі па гісторыі ЗША лічу мэтазгодным прывесці тэкст аднаго анцікамунстычнага буклета, які  распаўсюджвалі ў часы "палявання на ведзьм" 1950-х гг. Пераклад з англійскай Андрэя Берастоўскага. Фармат тэкста максімальна прыбліжаны да арыгінала.

***

АМЕРЫКАНЦЫ.....

НЕ АБАРАНЯЙЦЕ ЧЫРВОНЫХ!

____________________

ВЫ можаце прагнаць чырвоных з тэлебачання, радыё і Галівуда...

У ГЭТЫМ ТРАКТАЦЕ ВЫ ДАВЕДАЕЦЕСЯ ЯК.

ЧАМУ МЫ ПАВІННЫ ІХ ПРАГНАЦЬ:

1) ЧЫРВОНЫЯ зрабілі наша кіно, радыё і тэлебачанне самай эфектыўнай Пятай калонай Масквы ў Амерыцы... 2) ЧЫРВОНЫЯ Галівуда і Брадвея заўсёды былі галоўным аб'ектам фінансавай падтрымкі камуністычнай прапаганды ў Амерыцы... 3) НАШЫ ЎЛАСНЫЯ ФІЛЬМЫ, знятыя ЧЫРВОНЫМІ прадзюсарамі, рэжысёрамі, сцэнарыстамі і ЗОРКАМІ, выкарыстоўваюцца Масквой у Азіі, Афрыцы, на Балканах і па ўсёй Еўропе, каб спарадзіць нянавісць да Амерыкі... 4) ЗАРАЗ робяцца фільмы, каб па-майстэрску славіць МАРКСІЗМ, ЮНЕСКА і ІДЭЮ АДНАПАЛЯРНАГА СВЕТУ... і праз тэлебачанне яны цякуць у Вашу залу – і атручваюць розум Вашых дзяцей прама на Вашых вачах!!!

Таму ПАМЯТАЙЦЕ – калі Вы абараняеце фільм, зняты ЧЫРВОНЫМІ прадзюсарамі, сцэнарыстамі, зоркамі і СТУДЫЯМІ, Вы дапамагаеце і садзейнічаеце КАМУНІЗМУ... кожны раз, калі Вы дазваляеце ЧЫРВОНЫМ заходзіць у Вашу залу ПРАЗ ТЭЛЕВІЗАР, Вы дапамагаеце МАСКВЕ і ІНТЭРНАЦЫЯНАЛІСТАМ зруйнаваць Амерыку!!!

Гл. таксама: Чырвоная спякота

Закрыццё магазінаў

Пасля таго як змены курсаў валют у снежні 2014 г. прывялі да чарговага масавага "хапуна", калі па старым цэнам не размялі, напэўна, толькі прадметы рытуальных паслуг, узнікла новая праблема: закрыццё магазінаў. "Хапуны", малыя і вялікія, здараюцца час ад часу і з'яўляюцца рэаліяй беларускага жыцця яшчэ з савецкіх дэфіцытных гадоў. Проста беларусы з аднаго боку кансерватыўны і інертны ў тым, каб развіваць новыя віды бізнесу, але хутка разумеюць, дзе можна танней купіць і не аддаць свае грошы інфляцыі.
А вось закрыццё многіх магазінаў у пачатку 2015 г. -- гэта нешта новае. Дарэчы, не зусім. Я добра памятаю, як на тым баку станцыі метро "Усход", дзе зараз знаходзіцца толькі пара кавярань, будоўля "Маяк Мінска" і доўгі аўтобусна тралейбусны прыпынак напрамку на Ўручча і Зялёны Луг, у пачатку 1990-х быў нейкі міні-рынак з мноствам кіёскаў, дзе, здаецца, прадавалі ўсё, акрамя зброі. Усё гэта хутка знікла. Магу згадаць як у пачатку 2000-х на вул. Леніградскай забралі будынак у Макдональдса і вакол яго забудавалі новы корпус Факультэта Міжнародных адносін БДУ, ўрачыста адкрыты ў верасні 2012 г. Але гэта ўсё не было такой тэндэнцыяй, як закрыццё магазінаў у студзені 2015 г.
Каб быць аб'ектыўным, не буду пераказчыкам таго, што ўжо апублікавана ў Інтэрнеце, бо сродкі масавай інфармацыі рэдка бываюць аб'ектыўнымі ды і мала сэнсу паўтараць, што ўжо напісалі іншыя аўтары. Таму апішу толькі два выпадка, да якіх я мёў некае дачыненне.
Адзін з маіх студэнтаў-завочнікаў падчас заліку па англійскай мове распавёў (на англійскай, зразумела), што працуе менеджерам у адной міжнароднай гандлёвай кампаніі. У студзені іх гандлёвы цэнтр на вул. Ванеева быў закрыты на тыдзень пасля дзяржаўнай праверкі па прычыне таго, што яны паднялі цэны адпаведна росту курсу долара, што было забаронена. Кампанія згубіла частку прыбылі, але гэта не наклала адбітак на зарплату студэнта-менеджера.
Другая сітуацыя адбылася ў маім мікрараёне "Усход-1". Некаторы час таму закрыўся без тлумачэння прычын магазін, вядомы пад мянушкай "Падвальчык" (бо знаходзіцца ў падвальным памяшканні салона "Шчасце"). Згодна аб'явы на яго ўваходзе, 26 студзеня ён ўжо пачне працаваць ізноў.

Падчас крызісу 2011 г. падобным чынам спыніў сваё існаванне магазін "Закрама" на вул. Каліноўскага і замест яго з'явілася крама "Багатая хата".  Таму сцвярджаць, што магазін быў закрыты праверкай не бяруся. Магчыма, што ідзе пераход да новага гаспадара.
Зачынены "Падвальчык" зрабіў мне некаторыя цяжкасці, бо пасля работы, каб купіць некаторыя дробязі, мусіў шыбаваць у "Багатую хату" ці "Суседзі". Але калі ў нас на раёне спыняць працу яшчэ 1-2 магазіна, катастрофы не будзе, бо ўсяго тут дзейчае больш за 10 гандлёвых кропак, і сярод іх два супермаркета -- "Суседзі" і "Гіпа". Таксама ўсё больш жыхароў майго мікрараёна замаўляюць пакупкі праз Інтэрнет у "Еўраопце". (Іх кур'ерскую машыну можна бачыць то тут, то там).
Пажывем і ўбачым ці будзе ў Мінску сапраўды меньш магазінаў, чым ёсць, і ці будзе ад гэтага лепш мінчанам.

Алесь Іваневіч альбо Іншы шлях

Гэта апавяданне -- яшчэ адно з даследаванняў па альтэрнатыўнай гісторыі Беларусі. Сюжэтам служыць гіпатэтычны захоп дзяржаўнай улады беларускімі нацыяналістамі ў 1990-х гг. Магчымае супадзенне імён і абставін ў апавяданні выпадковае. Аўтар не займае ніякай палітычнай пазіцыі і піша выключна з пункту гледжання гістарычнага аб'ектывізму.

 – Жыве Беларусь, спадар Алесь! -- дырэктар падняўся і працягнуў руку інспектару.

-- Жыве Беларусь, спадар Мікалай! -- адказаў інспектар і паціснуў руку дырэктара.

-- Сядайце, калі ласка за стол. Вось дакументы, глядзіце. Я пайду загадаю, каб спадарыня Ганна заварыла Вам каву. Вы, спадар Алесь, не спрабавалі такой: сапраўдная арабіка!

Алесь Іванавіч Іваневіч сеў за стол і стаў разбіраць паперы. Здавалася, яшчэ нядаўна ён вучыўся ў інстытуце, а цяпер яго, 27-гадовага хлопца, імкнуцца ўлагодзіць начальнікі ўдвая старэйшыя за яго. Як гэты 55-гадовы дырэктар гімназіі імя Канстанціна Асторжскага.

Алесь Іваневіч ведаў, што яму пашанцавала дзякуючы таму, што падчас Рэвалюцыі ён хутка зразумеў перавагі магчымасці застацца ў Беларусі. Многія яго аднагрупнікі зараз шукаюць першае стабільнае месца работы ў Расіі з непрызнанымі беларускімі дыпломамі. А хто вінаваты? Беларускую трэба было вучыць. У групе ён да канца вучобы размаўляў па-руску з таварышамі, але з выкладчыкамі – толькі на беларускай. Не, ён рабіў гэта не таму, што за гэта павышалі адзнаку, проста ён зразумеў адразу: новы рэвалюцыйны ўрад патрабуе новыя беларускамоўныя кадры паўсюль. Калі ён, Алесь Іваневіч, будзе добра валодаць беларускай, у яго кар'еры гэта будзе добры старт.

Яго беларуская давала яму бонусы яшчэ і ў тым плане, што ў яго спісвала палова патока, калі пісьмовыя кантрольныя павінны былі быць толькі на нацыянальнай мове. Яго шанавалі і аднакурснікі, і выкладчыкі. У вну ён не стаў сябрам Лігі маладых беларусаў таму, што аднакурснікі смяяліся б з яго, а калі пайшоў уладкоўвацца на першую працу, ён спачатку змяніў сваё рускае прозвішча – Іваноў, на беларускі варыянт Іваневіч і далучыўся да Лігі, а потым аднес дакументы ў аддзел кадраў. У выніку адразу прызначылі школьным інспектарам. Недахоп кадраў стаў прычынай таго, што школьны інспектар быў абавязаны правяраць самыя розныя моманты школьнага жыцця: ад асвятлення ў спартыўнай зале да правільнага афармлення вучэбнай дакументацыі. Спецыялістам па ўсіх пытаннях быць немагчыма, але галоўнае было праверыць ці праводзяцца ўсе заняткі (акрамя заняткаў па рускай, як замежнай) на беларускай мове, ці з'яўляецца больш паловы вучняў сябрамі Лігі, ці гучыць перад першым заняткам нацыянальны гімн. Праўда з гадамі ўсё меньш было патрабаванняў наконт патрыятызму і больш практычных: пажарная бяспека, харчаванне, санітарна-гігіенічныя нормы ў класе, але Алесь хутка вучыўся і добра ведаў свае абавязкі.

Зайшла спадарыня Ганна, сакратарка дырэктара, прыгожая 19-гадовая дзяўчына ў міні-спадніцы і кофтачцы з шырокім дэкальтэ.

-- Кава, спадар Алесь!

Спадар Алесь падзякаваў, паназіраў, як дзяўчына пакідае кабінет быццам ідзе па подыуму і ізноў пагрузіўся ў паперы.

У Алеся была каханая дзяўчына, калі ён вучыўся ў інстытуце, але яе бацькі цвёрда вырашылі ехаць у Расію і яна паехала з імі праз тыдзень пасля атрымання дыплома. Спачатку яны пісалі адзін аднаму імейлы (бо праз сацыяльныя сеткі гэта было небяспечна для яго кар'еры). Потым неяк ужо не аб чым было пісаць. Шэрыя будні афіцыянткі ў маскоўскім рэстаране і школьнага інспектара.

Больш дзяўчын у Алеся не было. Алесь Іваневіч адналюбам не быў, але ён добра ведаў, што завесці інтрыжку з той жа спадарыняй Ганнай – сабе даражэй. Адзін яго калега, што правяраў вясковыя школы, спаў з сакратаркамі і маладымі настаўніцамі ды піў самагонку, а потым паліцэйскі стукач запісаў, як настаўнік гісторыі Беларусі ў адной школе правёў тры занятка на рускай мове і, калі пачаўся разбор сітуацыі, калегу выгналі з работы і выключылі з Партыі (бо тыя, каму было за 30 мусілі далучыцца да Партыі беларускага адзінства). Здаецца, цяпер ён працуе дворнікам і больш не размаўляе па-беларуску. Ды і часу з такой працай на дзяўчын не было.

Алесь ўважліва разбіраў паперы, але ён не быў надта патрабавальным да адміністрацыі школ. Звычайна ён рабіў заўвагі вусна ці рабіў нататкі ў блакнот, а потым нечакана вяртаўся праз месяц-другі і правяраў ці ліквідавана праблема, ці не. Калі пару школ напаткалі штрафы за парушэнні, да Алеся пачалі ставіцца сур'ёзна і звычайна ў яго школах буйных праблем не было.

Сёрбаючы каву Алесь заўважыў, што сярод папер няма даведак па ўсегаульнаму навучанню. Ён выйшаў у прыймальню і перапытаў у спадарыні Ганны пра тыя даведкі.

-- Прабачце, спадар Алесь, але мы здаецца здалі іх у раён і не захавалі копіі. -- засаромлена адказала сакратарка.

-- Спадарыня Ганна, так быць не павінна, -- строга, але спакойна сказаў інспектар.

-- Можна, я зараз патэлефаную ім і папрашу даслаць на імейл сканы гэтых даведак? -- спадарыня Ганна ўзяла тэлефон:

-- Жыве Беларусь! Гэта сакратар гімназіі Астрожскага. Мы вам перадавалі даведкі па ўсенавучу, так? А копіі зрабіць забылі, і тут у нас праверка. Дашліце нам іхсканы на імейл, калі ласка. Калі ў вас атрымаецца? Праз гадзіну? А хутчэй не магчыма?

-- Нічога, я яшчэ прыкладна дзве гадзіны буду тут – умяшаўся Алесь.

-- Ну ўсё, шчыра дзякуем. Жыве Беларусь! -- сакратарка паклала трубку.

Алесь удзячна ўсміхнуся і вярнуўся ў кабінет дырэктара да папер.

Праз дзве гадзіны ён сапраўды ўжо сеў за руль сваёй машыны і накіраваўся ў офіс. Але стары савецкі аўтамабіль даваў яму зразумець, што па разбітых мінскіх дарогах ён доўга не працягне. Машына магла зламацца дзе-небудзь па-за горадам, і лепш было заехаць у нейкі аўтасервіс. А з аўтасервісам праблема: ў яго на пярэднім шкле была наклейка з сімавалам Лігі, а ў аўтамайстэрнях працуе шмат несвядомых – тых, хто не жадаў ні вучыць беларускую, ні ехаць у Расію. Аднойчы, ў такой майстэрні яму паклалі фекаліі кудысці ў раёне матора, і калі ён награваўся, ў машыне стаяў невыносны пах. Усе яго спробы штосьці даказаць не мелі сэнсу, бо ў «нашкодзіўшай» майстэрні намякнулі на даплату ў 100 талераў, а ў двух іншых майстэрнях яго проста адмовіліся абслуговаць. Толькі адзін сусед за бутэльку згадзіўся вычысціць яго машыну. Ізноў бачыць гэтых лайдакоў, якія проста зайсдросцяць тым, каго не разумеюць, жадання не было.

Тут Алесь згадаў, што ў Малінаўцы ёсць аўтасервіс, які адкрыў год таму былы выкладчык беларускай мовы, нейкі спадар Генадзь. Гэты спадар Генадзь мог стаць завучам ці дырэктарам, бо свабодна размаўляў на чыстай беларускай, а не на трасянцы, як большасць настаўнікаў. Але ён быў упарты чалавек, з нейкімі нетрадыцыйнымі рэлігійнымі перакананнямі і адмовіўся далучыцца да Партыі, калі ад яго гэта патрабавалі, а потым і ўвогуле кінуў школу і стаў аўтамеханікам. Алесь памятаў яго падчас нейкай праверкі, калі далучацца да Партыі ці Лігі было яшчэ толькі пажаданым і даведаўся аб яго змене прафесіі, калі праводзіў чарговую праверку.

Гэты спадар Генадзь быў сапраўдны беларускі інтэлігент, і ён ужо не будзе крыўдзіць чалавека за то, што ён чыноўнік, а не слесар. І Алесь накіраваўся шукаць аўтасервіс Генадзя.

Пошукі занялі гадзіну, але ў офісе яго ніхто не чакаў, таму Алеся гэта не турбавала. Калі машына зламаецца дзе-небудзь у Мінскім раёне, ён згубіць не адну гадзіну. І вось ён той гараж, дзе спадар Генадзь рамантаваў машыны.

-- Прывітанне, Алесь Іванавіч, -- першым працягнуў руку спадар Генадзь, высокі сівеючы саракагадовы мужчына, моцнага целаскладу.

-- Вітаю, спадар Генадзь. А чаму Вы не кажаце «Жыве Беларусь!», як усе?

-- А хіба яна памрэ, ад таго, што я гэтага не кажу? -- усміхнуўся Генадзь.

Генадзь працаваў адзін, таму рамонт заняў у яго гадзіны дзве. Калі ўсё было скончана, Алесь расплаціўся і паглядзеў на гадзіннік: пакуль даедзе будзе роўна пяць і ў офіс ехаць ужо не мае сэнсу. Генадзь быццам зразумеў яго думкі:

-- Можа спадар Алесь вып'е кубачак гарбаты?

-- Можа вып'е, калі бясплатна, -- усміхнуўся Алесь.

-- Фірма частуе.

Да гарбаты Генадзь падаў печыва і мужчыны пачалі размову за жыццё.

-- Вы, Генадзь, сколькі зарабляеце ў гаражы?

-- Каля 600 талераў у месяц.

-- Я зарабляю 600 чыстымі. Зразумела, калі б Вы сталі дырэктарам, зараблялі магчыма б 500, але магчымасці былі б зусім іншыя, можна было б праз год-другі нават у Раду балатавацца і атрымоўваць дзве тысячы ў месяц, ці пайсці працаваць у раён альбо зрабіць кар'еру ў Партыі. Не разумею, чаму Вы з Вашай беларускай пайшлі машыны рамантаваць як, нейкі несвядаміт.

-- Спадар Алесь, а сколькі Вам трэба грошай для шчасця?

-- Я плачу за кватэру 120, на машыну ўходзіць каля 80 ў месяц, а на астатнія мушу жыць. Але я разумею, што ў перспектыве, я буду зарабляць больш. А грошай шмат не бывае. Мне, напрыклад, трэба яшчэ сваю кватэру атрымаць. Абяцалі даць ільготны крэдыт ад Лігі. Вось чакаю сваёй чаргі.

-- Спадару, я пачаў працаваць настаўнікам яшчэ пры савецкай уладзе. Потым перажыў распад СССР, аб'яўленне незалежнасці і Рэвалюцыю. Савецкі лад здаваўся вечным, але калі ён рухнуў, мае калегі хуценька забылі пра тое як прысягалі быць адданымі ленінцамі. Калі адбылася Рэвалюцыя, многія з іх з былых камуністаў пераўтварыліся ў беларускіх нацыяналістаў. Як Вы лічыце, яны спараўды вераць у новыя ідэалы?

-- Спадар Генадзь, партыі і ідэалы могуць мяняцца. Але які сэнс ставіцца да іх так сур'ёзна?

-- Спадар Алесь, Вы селі на «Тытанік», які здаецца непатапляльным зараз. Але ў яго ёсць адзін сур'ёзны дэфект канструкцыі.

-- Які?

-- Усе ідэалы, якія абвяшчаюць Партыя і Ліга, павінны быць выкананы людзьмі. А людзі проста не маюць здольнасці кантраляваць нават сабе, не тое, што іншых. Таму гэты карабель пад назвай «беларускі нацыяналізм» патоне, як патанулі савецкі камунізм і дэмакратычная Беларусь. І можа здацца, што для Вас не будзе месца ў ратавальнай шлюпцы.

-- Вы думаеце, што, калі ізноў будзе мяняцца ўлада, яна пакарае ўсіх, хто мае партыйныя білеты? Кім тады гэта ўлада будзе кіраваць?

-- Ведаеце, калі памяняецца дзяржаўная ўлада, яна ўсіх караць не будзе, хутчэй за ўсё толькі найбольш вядомых нацыяналістаў. Але я гавору не пра тое, што Вы можаце стаць ахвярай палітычнай барацьбы, хоць і не выключаю гэта?

-- Дык хто ж тады патопіць «Тытанік», на якім я спрабую заняць каюту першага класа?

-- Напэўна, Вы ведаеце малітву «Ойча наш»?

-- Ведаеце, я не цікаўлюся рэлігіяй...

-- Я толькі адну думку жадаю Вам данесці. У той малітве гаворыцца пра прыход Царства Бога. У мяне ёсць падставы меркаваць, што гэта Царства аднойчы знішчыць цяперашні парадак разам з усімі палітычнымі партыямі і ўсімі, хто жыве толькі для сябе.

-- Нешта Вы такое гаворыце... Разумны чалавек, а верыце ў фантастыку. У Вас сям'я ёсць?

-- Дзве дачкі. Сем і адзінаццаць.

-- А жонка?

-- Памёрла.

-- Вам варта больш працаваць і меньш думаць пра розныя фантастычныя тэорыі.

У адказ, Генадзь дастаў нейкую маленькую кніжку і сунуў у рукі Алесю, які ўжо накіраваўся да машыны:

-- А Вы, Алесь, параўнайце факты, якія Вы ведаеце, з фактамі, пра якія напісана тут.

-- Спадар Генадзь, па харошаму, я мусіў б данесці на Вас у паліцыю, за тое, што Вы мне тут казалі. І часу чытаць кнігі амаль не маю. Але я бяру Вашу кнігу таму, што шаную Вас, як мужнага чалавека. Не кожны адмовіцца ад кар'еры дзеля таго, у што верыць. Жыве... Бывайце!

Калі Алесь ужо сеў за руль. Генадзь падыйшоў і сказаў:

-- Я Вам адрамантаваў усё, што патрабуе тэрміновай замены, але я планую ехаць у Маскву за некаторымі дэталямі, якія маглі б працягнуць жыццё Вашай машыны. Раю заехаць да мяне праз месяц. Дорага браць не буду. Па знаёмству.

-- Дамовіліся. Толькі спадар Генадзь больш пра рэлігію ці філасофію – ані слова. Мне не патрэбны праблемы на рабоце, і Вам таксама. Калі ў мяне будуць да Вас пытанні наконт Вашай кнігі ці Вашай веры, я сам іх задам.

-- Добра. Бывайце.

Алесь паехаў дадому і думаў, што рабіць з кнігай. Чытаць ён не любіў, гэта для яго была работа, а не баўленне часу. Плюс ён ведаў, што з кніжкай трэба будзе штосьці рабіць. З аднаго боку, чытаць літаратуру такога кшалту не забаранялася, з другога, калі хтосьці ўбачыць у яго падобную кнігу, могуць пайсці чуткі, што ён верыць у тое ж, што і Генадзь, і яго кар'ерны рост будзе ісці марудна.

***

Наступнай раніцай, Алесь прачнуся позна. На гадзінніку на сцяне было 9:05, а на працу трэба было ў 9.00. Мабільнік сеў і не зазваніў у 7:40. Алесь хутка падхапіўся і праз 5 хвілін ужо ляцеў па крутых прыступках уніз. На апошнім пралёце паляцеў тварам уніз на прыступкі. Рэзкі боль.

-- Ну, дзякуй Богу, пералом, -- падумаў Алесь, -- Значыць, маю алібі для работы.

Падняцца ён не здолеў. На яго крыкі аб дапамозе ніхто не выйшаў. Праз некаторы час у пад'езд зайшоў яго сусед зверху і выклікаў хуткую дапамогу.

Пералом нагі і рукі зажываў доўга. За месяц, калі Алесь быў у бальніцы адбыліся некаторыя змены. Перш за ўсё нейкі анархіст застрэліў прэзідэнта Меркуліча. Замест прэзідэнта стаў кіраваць кааліцыйны сімпозіум, які аб'яднаў сілы радыкальных нацыяналістаў, прадстаўленных забітым прэзідэнтам, і памяркоўных, якія былі ў сістэмнай апазіцыі. На першы погляд змена курсу з радыкальнага нацыяналізма на памяркоўны павінна была аслабіць варожасць паміж рускамоўнымі і беларускамоўнымі беларусамі. Але калі Алесь прыкульгаў з метро да дому, ён убачыў чорны абгабгарэлы каркас машыны суседа па дому, які быў лідарам партыйнай групы завода імя Казіміра Семяновіча. Яго ўласная машына, якая стаяла амаль побач з абгарэлай, засталася некранутай, але на ёй не было наклейкі з сімвалам Лігі. Дома яго сустрэла Марыя Сцяпанаўна, гаспадыня кватэры.

-- Жыве Беларусь, Марыя Сцяпанаўна! -- павітаў яе Алесь.

-- Да шел бы ты со своей Беларусью! – адказала гаспадыня.

-- Што здарылася?

-- Мужики в окрестных домах, говорят, что всех вас, бульбашей, будут скоро вешать. Одному вчера машину сожгли. Твою не тронули, потому что я содрала наклейку, как только услышала их разговоры возле магазина. Так что месяц ты еще у меня побудешь, но чтоб дома ни слова на твоей «мове», а потом вали куда хочешь. Мне не резон, из-за тебя повешенной быть.

Раней яна размаўляла з квартырантам то па-руску, то на трасянцы, але заўсёды была ветлівай.

Наступным ранкам Алесь Іваневіч паехаў на метро на работу. Машыну вырашыў не браць Неабходнасці не было, бо яго непрацаздольны цягнуўся яшчэ тыдзень. Але хацелася ўбачыць што адбываецца ў тым беларускамоўным свеце, у якім ён праводзіў большую частку жыцця. У адным будынку з яго дэпартаментам, знаходзіўся дэпартамент сацыяльнай дапамогі. Праходзячы міма кабінета начальніка гэтага дэпартамента, Алесь пачуў размову, ад якой нават спыніўся на некалькі секунд.

-- Жэншчына, вы акупантка! -- лаяўся начальнік дэпартамента, -- Вы размаўляеце на расейскай мове і жадаеце, каб мы вам плацілі сацыяльную дапамогу, калі ў нас не хапае грошай на сірот?!

-- Ну что я сделаю, я почти не учила белорусский в школе. Я не могу на нем разговаривать. Я ведь ничего плохого для страны не сделала...

У гэты час Алеся ўбачыў спадар Дзяніс, яго ўласны начальнік, 45-гадовы нізкі і поўны мужчына з абсалютна лысай галавой.

-- Жыве Беларусь! -- Ён абняў падначаленнага і жэстам запрасіў у свой кабінет.

-- Справы ў нас, спадар Алесь, кепскія. Работы робіцца шмат, а людзей ужо не хапае. З нашага дэпартамента звольніліся 7 чалавек, пакуль Вы хварэлі. Дакладней: двух мы звольнілі за скаргі на хабарніцтва, 2 ўехалі ў Расію, 2 змянілі прафесію, пашйлі гандляваць на рынку і адзін збег, бо кажа «Баюся, што хутка ўсіх партыйных вешаць пачнут». Але заяву на выхад з Партыі так і не падаў...

***

Алесь вырашыў заехаць у майстэрню Генадзя даведацца наконт дэталяў і рамонта, пакуль яшчэ дзейнічаў яго непрацаздольны ліст. Але вакол майстэрні стаяў натоўп людзей. Ля дзвярэй у гараж стаяў Генадзь з слядамі біцця на твары і ў парванай на грудзях кашулі. Насупраць яго стаяў афіцэр паліцыі і два паліцэйскіх з аўтаматамі. Побач з афіцэрам стаяў мужчына ў цывільным з разгорнутым нацыянальным сцягам.

-- Я даю табе апошні шанец, несвядаміт! -- закрычаў афіцэр. -- Або ты становішся на адно калена і цалуеш сцяг, або мы цябе расстраляем!

-- Я ўжо ўсё вам сказаў. Больш мне няма чаго дадаць, -- адказаў Генадзь.

-- На расстрэл!!

У натоўпе многія ахнулі. Паліцэйскія павялі Генадзя за гаражы і праз кароткі час адчуліся дзве кароткія чэргі. Алесь хутка сеў за руль і паехаў дадому. Ён быў узрушаны тым, што ні за што забілі чалавека, які меў смеласць быць іншым. Але такая смеласць была яму не зразумелай.

Наступным ранкам ён праходзіў міма кабінета начальніка дэпартамента сацыяльнай дапамогі, а там за сталом сядзеў новы чалавек.

-- Жыве Беларусь! А дзе спадар Рыгор Мухляеў?

-- Жыве! Я цяпер за яго. Зволілі Мухляева за тое, што нейкай рускамоўнай жаншчыне адмовіў у сацыяльнай дапамозе, а яна запісала яго размову на тэлефон і выклала ў сацыяльныя сеткі.

-- А Вы – новы начальнік?

-- Пакуль толькі выконваю абавязкі.

Алесь развітаўся і як выйшаў сустрэў спадара Дзяніса, які ішоў у свой кабінет.

-- Спадар Алесь, як раз добра, што Вы прыйшлі. Нага і рука не баляць?

-- Дзякуй. Не баляць.

-- Цудоўна. Бо камандзіроўка па школах раёнаў Вашых зволеных калег павінна пачацца заўтра?

-- Вы ж казалі, што праз тыдзень. Мне яшчэ трэба кватэру шукаць. А камандзіроўка мусіць заняць амаль месяц!

-- Спадар Алесь, Вы ведаеце, што, як член Лігі, Вы маеце права на ільготны крэдыт на жыллё. Вось я хачу, каб Вы атрымалі яго як самы працавіты і эфектыўны інспектар. Калі Вы здолееце разабраць завалы, што нарабілі Вашы калегі, ад якіх акрамя беларускай мовы ніякай карысці, я пастаўлю сітуацыю перад кіраўніцтвам Лігі так, што Вам яны проста не павінны будуць адмовіць. Плюс камандзіровачныя будуць вельмі неблагія. Зараз загадаю выдаць Вам 300 талераў, а потым па Вашых справаздачах аб расходах атрымаеце яшчэ.

Камандзіроўка зацягнулася больш чым на месяц, бо завалаў сапраўды хапала, асабліва з папяровай работай. За гэты час Алесь жыў альбо ў гасцініцах, альбо на кватэрах. Працаваў амаль увесь час. Урэшце надыйшоў час вяртацца шукаць новую кватэру і атрымоўваць свае бонусы на рабоце. Марыя Сцяпанаўна дазволіла, каб яго рэчы яшчэ заставаліся ў яе да таго як ён вернецца. Вось урэшце ён забраў іх у машыну, пакінуў ключ гаспадыне і паехаў у офіс.

Усю справаздачу Алесь ужо загадзя адправіў па імейлу, заставалася толькі аднесці некаторыя паперкі ў бухгалтэрыю. Калі ён паркаваўся ля работы, спадар Дзяніс даслаў яму смс: «Як прыедзеце, адраўу зайдзіце да мяне. Сур'ёзная размова»

З трывожным сэрцам Алесь пастукаў у дзверы кабінета начальніка:

-- Можна?

-- Заходите, господин Александр Иванов.

Ніколі раней Дзяніс не размаўляў з ім па-руску.

-- Што гэта значыць?

-- Александр Иванович, мы серьезное государственное учреждение и вот получаем на Вас сигнал. Оказывается Алесь Иванович во время учебы в вузе в Лигу вступать не собирался и был Александром Ивановым, а как пришло время работать, подсуетился и перековался в националиста.

– Какое это имеет отношение к моей работе? -- перайшоў на рускую Алесь, -- Я действительно сменил фамилию, но не имя. А в Лигу я вступил, когда дозрел до этого. Но какое это отношение имеет к тем годам, когда я работал здесь как вол? Я хоть раз скомпрометировал Ваше серьезное учреждение пьянками или бабами?

-- Калі б у Вас былі бабы, Вас было б лягчэй звольніць. -- уздыхнуў шэф, -- Але ёсць разнарадка, што ўсіх падазроных у радыкальным нацыяналізме трэба паціху звальняць з дзяжслужбы. Я проста выконваю загад. Разумею, што Вы можаце паскардзіцца на мяне ў суд і дабіцца аднаўлення на гэтай пасадзе, але мяне ніхто за гэта не звольніць, бо мяне ёсць каму абараніць у міністэрстве. І Вам ізноў прыйдзецца працаваць пад маім кіраўніцтвам. Вы ж разумны чалавек, і ведаеце, што калі я пастаўлю сабе мэтай знайсці за што зачапіцца, то знайду абавязкова. Напрыклад, пакуль Вы будзеце звольнены, я патэлефаную ў службу прызыва рэзервістаў, і скажу, што Вы больш у нас не працуеце і свабодны выканаць свой абавязак перад Бацькаўшчынай...

-- А ў чым праявіўся мой радыкальны нацыяналізм? Я – памяркоўны патрыёт, ніякіх заўваг пра несвядамітаў не рабіў, нічога не пісаў...

-- Вы ўдзельнічалі ў шэсці на дзень БНР ад нашага калектыву, год таму і ішлі ў адной калоне з аднім з чатырох радыкалаў, якіх тыдзень таму знялі з урадавых пастоў і аддалі пад суд за заявы пра рускамоўных беларусаў. Ёсць фота, дзе Вы трымаеце транспарант і стаіце недалёк ад аднаго з гэтых радыкалаў. Ёсць новая лінія «адзінства нацыі праз адзінства рускамоўных і беларускамоўных беларусаў». Праз год-другі нацыяналізм увогуле спусцяць на тармазах. Трэба было ўзяць непрацаздольны, як я і не мітусіцца перад камерамі.

Спадар Дзяніс падняўся:

– Так что, уважаемый, пишите лучше заявление по собственному желанию и «чемодан, вокзал, Россия». И по собственному желанию – выход из Лиги. Кстати деньгами мы Вас не обидим, на пару месяцев хватит, а там и работу найдете.

***

Праз 4 гады Алесь, які жыў з жонкай і сынам у сваіх бацькоў у Гомелі і працаваў на адну расійскую кампанію, заехаў у Мінск. Новы, набыты ў крэдыт аўтамабіль, таксама патрабаваў пэўнага абслугоўвання як і стары, які ўжо даўно быў праданы на запчасткі. Вось і заехаў Алесь ў той малінаўскі аўтасэрвіс. Хоць і не верыў ён у прывідаў, але як убачыў, што ў дзвярах гаража стаіць Генадзь, твар былога інспектара выдаў нейкі жах.

-- Геннадий?!

-- Можаце размаўляць са мной па-беларуску, -- з усмешкай адказаў Генадзь. -- Так, гэта я.

Ім абодвум было што сказаць. Так адбылося, што тады паліцэйскія вырашылі не выканаць загад афіцэра, якога прывёў нейкі даносчык, што ведаў аб тым, што Генадзь не будзе станавіцца на калені перад сцягам. Паліцэйскія вырашылі стрэліць у паветра, а Генадзю загадалі бегчы праз хмызняк далей ад гэтага месца і вярнуцца дадому толькі ноччу, што ён і зрабіў. На афіцэра падалі скаргу некалькі відавочцаў, ён быў зволены з паліцыі і сёў у турму. На судзе ён прасіў прабачэння ў Генадзя.

-- Генадзь, я адно не разумею: Вас ледзь не забілі беларускія нацыяналісты, Вы згубілі пасаду настаўніка з-за таго, што не падтрымалі нацыяналістаў. Што Вас прымушае цяпер размаўляць па-беларуску, калі для кагосьці ў буйных беларускіх гарадах чалавек, што размаўляе на «мове» або чыноўнік, або нацыяналіст?

-- А Вы думаеце, Алесь, што мова і радзіма – гэта ўласнасць палітыкаў? Для мяне беларуская заўсёды была роднай мовай. Мовай, на якой я размаўляю з дзецьмі, на якой малюся Богу, чытаю Пісанне. А радзіма для мяне – гэта Слонім, дзе я нарадзіўся, рака Шчара, дзе падлеткам я лавіў рыбу, Мінск, дзе прайшла большая частка майго жыцця. Гэту радзіму ў мяне ніхто не адбярэ. А палітычныя лідары толькі карыстаюцца ёй, як Вы арэндавалі кватэру ў Марыі Сцяпанаўны.

Алесь ехаў дадому ўздоўж бясконцых узгоркаў і палей Міншчыны. Тую кнігу, што яму даўно даў Генадзь ён так і згубіў, але Алесь даў сабе слова знайсці такую ж пры магчымасці, каб зразумець што ж магло быць натхненнем мужнасці заставацца сабой для чалавека, які перажыў столькі змен рэжымаў і не згубіў унутранага стрыжня. «Генадзь здаваўся мне ідэалістам, а я сябе я лічыў рэалістам», падумаў Алесь, «але ён аказаўся большым рэалістам, чым я». А сонца ўжо заходзіла. Алесь уключыў далёкае святло і настроіў радыё на адзіную хвалю, якая яшчэ вяшчала толькі па-беларуску.

А суддзі хто?

Кожная дэмакратычная краіна дэмакратычна настолькі, насколькі можа сабе дазволіць. Кожная аўтарытарная ці таталітарная краіна таксама абмежавана ў сваіх магчымасцях кантраляваць жыццё сваіх грамадзян.
Так склалася, што Заходнюю Еўропу і ЗША разглядаюць як эталон дэмакратыі. Але звычайна моцная вайна і ці іншы выклік цывілізацыі можа прымусіць дзяржаву адмовіцца ад прынцыпаў дэмакратыі дзеля выжывання нацыі, а то і дзеля захавання пастаянных інтарэсаў.
Падчас Другой сусветнай вайны Трэці рэйх і СССР масава парушалі правы чалавека: захоп закладнікаў, знішчэнне ваеннапалонных, катаванні, масавыя растрэлы, канцлагеры, дэпартацыі па нацыянальнаму прызнаку. Пра ўсё гэта дастаткова добра напісана. Таму было б неаб'ектыўна пакінуць без увагі злоўжыванні ваеннага часу з боку краін, якія лічаць дэмакратычнымі. Паспрабуем зрабіць агульныя нататкі.
Францыя
У 1940 г. Францыя капітулявала перад Вермахтам і італьянскімі войскамі, але амбіцыёзным фюрэрам-дучэ не хапала не толькі жыццёвай прасторы, але і войскаў каб яе кантраляваць. Таму Францыя працягнула свае існаванне ў якасці дзяржавы-саюзніцы Гітлера з сталіцай у г. Вішы, з стратай некаторых тэрыторый на карысць захопнікаў (Германіі і  Італіі), але з захаваннем калоній. Большая частка насельніцтва краіны займалася сваім жыццём. Паліцыя "новай" Францыі дапамагала знішчаць яўрэяў і іншых недабранадзейных элементаў. Некаторыя паліцейскія нават зрабілі кар'еру пры нацыстах (за што потым заплацілі жыццём) Бізнесмены гандлялвалі з новым урадам і захопнікамі. Жрыцы кахання задавальналі патрэбы эсэсаўцаў. Толькі некаторыя французы далучыліся да руху Супраціўлення. Прычым з іх толькі частка -- ў форме ўзброенай партызанска-падпольнай барацьбы. Францыя таго часу добра нагадвала Ўкраіну пад акупацыяй нацыстаў у рамане "Бабій яр" А. Кузняцова.
Калі войскі анцігітлераўскай кааліцыі разам з арміяй дэ Голя адкрылі ў Францыі другі фронт летам 1944 г., а таксама разбілі немцаў, італьянцаў і алжырскіх французаў "вішысцкай" арміі калабарацыяністаў (апошнія, дарэчы, не асабліва і ваявалі з анцігітлераўскай кааліцыяй) ў Афрыцы. І пачалася помста.
Адна справа, калі смяротны прысуд выносілі людзям, якія мелі непасрэднае дачыненне да злачынстваў супраць зняволеных у лагерах ці супраць мірнага насельніцтва: паліцейскім з карных атрадаў, віна якіх была даказана, лагерным капо (крымінальным зняволеным, якіх ставілі адміністратарамі над палітычнымі вязнямі і вязнямі сумлення з правам катаваць і забіваць падначаленых), і іншым падобным асобам. Так быў растраляны былы паліцэйскі камісар Бютэ, які ўзначальваў службу бяспекі (Sùreté) падчас акупацыі, але ўвайшоў у гісторыю дзякуючы таму, што яшчэ да вайны ён прымусіў прызнацца ў забойстве старой гандляркі селяніна Фарынгуля, які ледзь пазбег гільяціны і толькі пасля вайны быў апраўданы. (1) (Як бачым, прызнанне як галоўны аргумент для абвінавачвання ў 1934 г. -- гэта рэалія не толькі СССР але і Францыі).
Але 1944 год стаў часам калі французы пачалі зводзіць рахункі з многімі, каго можна было абвінаваціць у калабарацыянізме з немцамі. Вешалі прастытутак, якія абслугоўвалі акупантаў, адпраўлялі ў турму бізнесменаў, якія прадавалі нацыстам свае тавары і паслугі. Адзін бізнесмен з Францыі, з якім я працаваў разам некаторы час таму, распавядаў мне выпадак, калі ўдзельнікі Супраціўлення выразалі ўсю сям'ю аднаго калабарацыяніста: яго самога, яго жонку, старую маці і яго сабаку. Яго дзецям пашанцавала, бо яны ў тую ноч гасцілі ў нейкага сваяка. А паліцейскаму , які вартаваў тую вёску, загадалі маўчаць.
У 2000 г. ў Мінскім БДПУ на лекцыі з курсу гісторыі Еўропы і Амерыкі Наўноўшага часу, прысвечанай пасляваеннай Францыі гісторык Іван Варывончык паведаміў, што 2 тысячы французаў былі пакараны смерцю за супрацоўніцтва з немцамі па суду і прыкладна ўдвая больш самасудам. Больш дакладных лічбаў не маю.
Увесь трагізм той эпохі, калі барацьба з захопнікамі добра адлюстраваны ў адным заходнім фільме пра каханне паміж францужанкай і афіцэрам СС. У апошняй сцэне гэтай кінастужкі на фоне паўстання ў Парыжы пры набліжэнні саюзнікаў да гераіні з нажом падыходзіць баец Супраціўлення і кажа:
-- Мая сястра памерла ў засценках закатаваная. У адрозненні ад яе ты памрэш хутка.
Акупацыя прынесла Францыі тое ж, што і Беларусі. Былі спаленыя сёлы і гарады (Арадур), былі людзі, якія спрабавалі зрабіць кар'еру на крыві, была настаўніца, якая прасіла непакорную вучаніцу, што адна адмаўлялася казаць "Хайль Гітлер" ва ўсім класе адной з эльзаскіх школ:
-- Ты не кажы "Хайль Гітлер", калі не можаш, а проста ўскінь руку разам з усімі і варушы губамі.
Адным словам быў вялікі пласт людзей, якія спрабавалі выжыць падчас вайны. Як справядліва заўважыў Март Нут, "асуджаць ці апраўдваць калабарацыянізм -- гэта значыць вучыць, як паміраць... Разглядаючы яго выключна з ацэначных пазіцый мы рызыкуем ужываць яго як абразлівы ярлык." (2).
Супраціўленцы былі ў меньшасці, і ў іх былі свае прычыны помсціць. Але адна справа -- забіць салдата варожай арміі ў баю, другая -- суседа, які напаіў гэтага салдата малаком. Адна справа -- растрэл камісара паліцыі, які адпраўляў яўрэйскія сем'і ў крэматорый, прычым пасля судовага разбіральніцтва, другая -- самасуд над яго жонкай, дзецьмі і дамашнімі жывёламі.
Вялікабрытанія
Падчас Другой сустветнай вайны на Брытанскіх астравах панавала жорсткія абмежаванні свабоды слова, сходу і сумлення. Правяралася асабістая перапіска жыхароў, якія выклікалі падазрэнні паліцыі ці ўлады. Было не заўсёды легка атрымаць дазвол на правядзенне мірных сходаў і справа была не толькі ў гітлераўскіх бомбах, якія сыпаліся на гарады туманнага Альбіёна. Проста краіну ахапіў патрыятызм. У той форме, калі той, хто не падтрымлівае агульную лінію, разглядаецца як патэнцыяльны вораг.
Брытанскія мужчыны, якім розныя прычыны не дазвалялі ісці ў армію нярэдка мелі адзін шлях -- у турму. Зразумела не на многія гады, звычайна на некалькі месяцаў, але часам гэта значыла здзекі над імі з боку турэмнай адміністрацыі. Згодна некаторым звесткам усяго 5800 вязняў сумлення правялі ў брытанскіх турмах ад некалькіх месяцаў да года (3). У той жа крыніцы робіцца такое параўнанне безпадстаўных арыштаў мірных грамадзян, якія мела месца ў розных гарадах краіны: "З дапамогай вайны брытанскі ўрад зрабіў амаль тое ж, што германскі ўрад зрабіў без вайны" (4).
У 1940 г. быў забаронены Брытанскі саюз фашыстаў, шэраг яго ўдзельнікаў быў затрыманы, а сам яго лідар сэр Освальд Мослі і яго жонка Дыяна разам з 11-месячным сынам былі адпраўлены ў турму, дзе іх вызвалілі толькі ў 1943 г. калі здароўе О. Мослі значна пагоршылася. Нельга сказаць, што Мослі не было за што саджаць, калі згадаць не зусім мірныя акцыі брытанскіх фашыстаў у 1930-х гг. Нельга казаць і што адносіны да яго дзейнасці з боку брытанскай улады былі адназначна негатыўныя: яго арганізацыя была забаронена толькі ў ліпені 1940 г. (Другая сусветная пачалася ў верасні 1939 г.), яму праз некаторы час дазволілі жыць у турме разам з жонкай і маленькім сынам, гатаваць ежу і прымаць сяброў. Але ліквідацыя партыі Мослі была толькі аднім з прыкладаў прэвентыўных акцый супраць тых, хто мог быць патэнцыяльна небяспечным для краіны падчас вайны з ворагам. Я не бяруся судзіць гэта з пункту гледжання маралі, бо палітыка, як і буйны бізнес, маралі не церпіць. Але калі камуністычны СССР, фашысцкая Італія, нацысцкая Германія і франкісцкая Іспанія не без падставы лічацца таталітарнымі дзяржавамі, то Вялікабрытанію 1939-1945 гг. было б сумленным назваць краінай мягкага аўтарытарызму, бо ўсё вышэй згаданае да дэмакратыі дачынення не мае.
Асобнымі тэмамі для непрадузятага даследавання можа стаць праблема рабаўніцтва ў Германіі войскамі саюзнікаў -- французамі, брытанцамі і амерыканцамі, а таксама перадача шэрагу ваеннапалонных і бежанцаў з тэрыторыі Заходняй Еўропы пад юрысдыкцыю СССР і Югаславіі. А пра ізаляцыю немцаў, італьянцаў, японцаў і карэйцаў, як патэнцыяльна небяспечных імігрантаў у 1942-45 гг. на тэрыторыі ЗША і Канады варта напісаць асобную кнігу.
Зноскі:
(1) Гісторыя сфабрыкаванай справы камісара Бютэ супраць селяніна Фарынгуля апісана ў зборніку апавяданняў на падставе дасье крымінальных спраў: Jacaues Antoine. Les nouveaux dossiers extraordinqires de Pierre Bellemare. Выданне: Librarie Arthème Fayard, год выдання: 1977. Назва апавядання: Le mauvais temps, le bon suspect et le vilain commissaire старонкі: 305-317 з 733.
(2) Март Нут. Калабарацыянізм. // Спадчына №4, 1996 г., сс.210-218 (пераклад А. Крукоўскага), с. 218.
(3) Jehovah's Witnesses Yearbook. 1973, p. 124
(4) Jehovah's Witnesses Yearbook. 1973, p. 126

Парачка трэндаў

Заўважыў у апошні час пару напрамкаў у беларускай камерцыйнай рэкламе.

1. Сям'я на якую арыентуюцца камерсанты -- гэта тата+мама+адно дзіця. Сярэдні клас. І тэндэнцыя мець толькі адно дзіця ў сям'і. У гэтага ёсць свае плюсы і мінусы. Каб насельніцтва Беларусі перастала скарачацца -- а гэта ўжо балюча б'е па рынку працы -- трэба каб у сям'і было па 3-4 дзіцяці, як мінімум. Але ў такім выпадку кожная сям'я будзе жыць вельмі сціпла. Мая з двумя сынамі жыла б пры сённяшнім фінансавым раскладзе або ў жабрацтве, або мне б прыйшлось працаваць значна больш. А рэклама заахвочвае сем'і быць сярэднім класам з аднім дзіцём. Рубім галінку, на якой сядзім...

Рэклама маянэза "Камака" здымак ў метро 26.12.2014.

Цікава, што сацыяльная рэклама часцэй ужывае вобраз шматдзетнай сям'і. Магчыма па прычыне палітыкі заахвочвання нараджаемасці. А магчыма таму, што ў шматдзетных сем'ях бывае насілле і алкаголь. (Я кажу і "бывае", бо ведаю як мінімум дзве нармальныя шматдзетныя сям'і (больш за 3 дзетак) і прыкладна дзве сацыяльна-небяспечныя, таму дакладнай інфармацыі не маю і толькі пішу меркаванні)...

2. Мода на барадатых мужчын усё больш запаланае свет камерцыйнай рэкламы. Значная частка маіх студэнтаў-мужчын носяць бараду, як у Еўропе ХІХ ст. Наколькі далей будзе распаўсюджвацца гэта мода -- не ведаю...

Рэклама вопраткі "Саваж" Здымак ў метро 26.12.2014.

Чырвоная спякота

Амерыка ніколі не была абсалютна дэмакратычнай дзяржавай. Але адносіны Злучаных Штатаў з камуністычным рухам нясуць у сабе і элементы дэмакратыі і адыходу ад яе.
У другой палове ХІХ ст на хвалі барацьбы рабочых за свае правы зараджаюцца сацыялістычны і прафсаюзны рухі Амерыкі. У гэты час у ЗША фактычна адсутнічалі сацыяльная страхаванне рабочых, пенсіі па ўзросту і інваліднасці, абмежаванні працоўных гадзін, аплачаны водпуск, рэгуляванне жаночай і дзіцячай працы, лісты непрацаздольнасці. І гэта лічылася дэмакратыяй: ніхто не прымушаў рабочага наймацца на фабрыку ці завод.
Паколькі ў другой палове ХІХ ст (пасля пераразмяркавання багаццяў Поўдня ЗША падчас палітыкі Рэканструкцыі Поўдня) і у першыя два дзясяцігоддзі ХХ ст эканоміка краіны ў асноўным ішла ўгару, а насельніцтва папаўнялася эмігрантамі з Еўропы і Азіі -- патэнцыяльнымі рабочымі заводаў, згоднымі на нізкую аплату працы -- рабочы рух і сацыялістычныя ідэі не так адчуваліся ў ЗША.
Трэба адзначыць, у канцы ХІХ -- пачатку ХХ ст у гісторыі ЗША былі некалькі крывавых падзеяў звязаных з рабочымі пратэстамі. Так нацыянальнае свята працы сучаснай Рэспублікі Беларусь -- Першамай -- мае амерыканскія карані. 1 мая 1886 г. анархісты ЗША і Канады правялі свае мітынгі ў шэрагу гарадоў. Мітынгі разагнала паліцыя. У Чыкага гэта перарасло ў хваляванні на некалькі дзён і скончылася крывавым сутыкненнем  рабочых з паліцыяй 4 мая. Былі забітыя як сярод пратэстуючых, так і сярод паліцэйскіх. Яшчэ некалькіх анархістаў з удзельнікаў чыкагскіх хваляванняў пакаралі смерцю. Пасля гэтага ў ліпені 1889 г. парыжскі кангрэс ІІ Інтэрнацыянала (міжнароднага сацыялістычнага руху) аб'явіў 1 мая 1890 г. (дзень, на які планаваліся чарговыя забастоўкі) днём салідарнасці рабочых свету. Былі і іншыя рабочыя пратэсты, што не абыйшліся без крыві.  Усе такія эксцэсы не былі нацыянальнай пагрозай для ЗША, але існавала пагроза ад анархістаў і некаторых іншых леварадыкальных рэвалюцыянераў.  Анархісты былі, зразумела, рознымі, але сярод іх хапала прыхільнікаў тэрору.
Куды цягнуліся карані.
У 1901 г. адзін імігрант забіў прэзідэнта ЗША МакКінлі. За гэтым забойствам стаялі амерыканскія анархісты, некаторыя з якіх былі арыштаваны. Пасля гэтага ЗША імкнуліся недапусціць эміграцыі еўрапейскіх анархістаў і іншых сацыялістычных радыкалаў на сваю тэрыторыю. У 1903 г. быў прыняты закон які дазваляў недапускаць іміграцыю анархістаў у ЗША. У 1917 г. быў прыняты новы варыянт закона аб іміграцыі. (Да рэвалюцыйных хваляванняў у Расіі гэта дачынення не мела аніякага. Закон аб імігрантах быў прыняты 5 лютага 1917 г. -- калі рэвалюцыяй у Расійскай Імперыі яшчэ не пахла). Варта звярнуць увагу на кантэкст -- каму яшчэ забаранілі іміграцыю ў Штаты, акрамя анархістаў:
"Пункт 3. Таксама наступныя катэгорыі імігрантаў пазбаўлены права прыехаць у Злучаныя Штаты: усе ідыёты і іншыя псіхічна недзеяздольныя асобы і эпілептыкі;  асобы, якія аднойчы ці некалькі разоў у мінулым мелі прыступ вар'яцтва; людзі з хранічнай псіхічнай непаўнацэннасцю; хранічныя алкаголікі; паўперы; прафесіянальныя жабракі; брадзягі; асобы хворыя на якую-небудзь форму туберкулёза... палігамісты ці асобы, што жывуць палігамным шлюбам або падтрымліваюць палігамізм; анархісты альбо асобы, якія падтрымліваюць ідэі гвалтоўнага змяшчэння ўрада Злучаных Штатаў ці знішчэння ўсіх законаў, альбо асобы, якія не падпарадкоўваюцца якому-небудзь арганізаванаму ўраду, альбо асобы, якія падтрымліваюць ідэю забойства дзяржаўных служачых ці падтрымліваюць або распаўсюджваюць ідэю знішчення маёмасці; людзі, якія з'яўляюцца членамі арганізацый ці нейкім чынам звязаныя з арганізацыямі, якія падтрымліваюць ці распаўсюджваюць ідэі непадпарадкавання ці супраціўлення ўраду, якія падтрымліваюць ці распаўсюджваюць ідэю магчымасці ці неабходнасці насілля супраць дзяржаўных служачых ці іх забойства, пры гэтым гаворка можа быць і пра пэўных дзяжслужачых і пра дзяржслужачых увогуле, як тых што служаць ураду Злучаных Штатаў, так і якога-небудзь іншага ўрада..." Таксама гэты ж пункт, як і іншыя палажэнні Закона аб іміграцыі, забараняў іміграцыю прастытутак і суценёраў, злачынцаў, непісьменных і непаўналетніх да 16 гадоў без суправаджэння дарослых (1). Пра камуністаў у гэтым дакуменце -- ані слова. Гаворка ідзе пра анархістаў і іншых прыхільнікаў гвалтоўнага змяшчэння дзяржаўнай улады, якіх дадзены дакумент ставіць на адну дошку з псіхічна нездаровымі, заразнымі людзьмі і злачынцамі. Варта заўважыць, што прэзідэнт Вудра Вільсан наклаў на гэты законапраект вета, якое было пераадолена Кангрэсам.
16 кастрычніка 1918 г. быў прыняты закон які быў прысвечаны выключна анархістам і прыраўноўваным да іх асобам. Калі закон аб імігрантах 1917 г. датычыўся пераважна працы мытных і іміграцыйных органаў, то закон 1918 г.  дапаўняў яго: накладаў абавязак на дэпартацыю тых, каго дапусцілі ў ЗША, а потым знайшлі звязанным з анархістамі ці іншымі радыкаламі (2). Былі прыняты і іншыя законы супраць радыкалаў.
"Чырвоны 17-ы год".
Можна спрачацца наконт таго, ці было больш станоўчага ці, наадварот, адмоўнага для народаў былой Расійскай імперыі ў Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 г. Але нельга не прызнаць, што перамога бальшавікоў у Расіі не змяніла адносін урада ЗША да мясцовых "чырвоных". Адна з прычын у ідэалогіі бальшавікоў: нацыяналізацыя ўсёй гаспадаркі з канфіскацыяй багаццяў у заможных грамадзян. А трэба адзначыць, што "містэры-Твістэры", ўладары заводаў, газет параходаў, Форды, Ракфелеры і Карнегі, былі абсалютнай меньшасцю у Злучаных Штатах, хоць мелі некаторы істотны ўплыў на эканоміку краіны. Большасцю быў сярэдні клас -- у тым ліку сярэдні бізнес, юрысты, медыкі, інжынеры, заможныя фермеры, якім не было цікава шарыкаўскае "ўсё сабраць і падзяліць". Гэты шырокі слой грамадства не жадаў у асноўнай масе паўтарэння расійскага варыянта сацыялістычнай рэвалюцыі ў Штатах.
Другая прычына ў тым, што бальшавікі адразу паставілі сябе як і талібы ў пачатку ХХІ ст. Іх марай быў не камунізм у асобна ўзятай краіне, а сусветная рэвалюцыя. І нельга забываць, што акрамя Расіі сацыялістычныя рэспублікі былі абвешчаны на тэрыторыі Баварыі, Венгрыі і Славакіі ў 1919 г., праўда пратрымаліся яны нядоўга. Грамадзянская вайна 1918-22 гг. ахапіла не толькі будучы СССР, але і Фінляндыю (толькі ў апошняй перамогу "чырвоныя" фіны не атрымалі). Пад уплывам Савецкай Расіі апынуліся і фармальна незалежныя Манголія і Тува (першую савецкія войскі пакінулі толькі ў 1966 г., а другая ўвайшла ў склад СССР у 1944 г.) Таксама Савецкая Расія падтрымлівала паўночна-іранскіх сепаратыстаў, якія абвяшчалі свае савецкія рэспублікі, часам з якім-небудзь мясцовым ханам на чале (Поўнасцю паўночны Іран выйшаў з-пад кантролю СССР толькі пасля Другой сусветнай вайны, калі з яго тэрыторыі былі выведзены войскі Чырвонай Арміі). Таксама савецкія пілоты ўдзельнічалі ў спецаперацыі ў Афганістане ў  1926 г. ў патрымку мясцовага караля, які быў сябрам Саветаў і якому пагражалі мяцежныя плямёны.
А якая да гэтага справа ЗША? Савецкая Расія не мела сіл напасці на ЗША ў 1920-х гг., а на тагачасную сферу ўплыву Злучаных Штатаў: Лацінскую Амерыку, частку Акеаніі і Філіпіны -- ніякага істотнага ўздзеяння савецкія камуністы яшчэ не мелі. А справа была не ў тым, што ў Савецкай Расіі бачылі бучучую звышдзяржаву, якая будзе дзяліць з ЗША сусветнае панаванне, а ў тым, што бальшавікі выглядалі як патэнцыяльныя саюзнікі ўсіх левых радыкалаў, асабліва анархістаў, як аплот міжнароднага тэрарызму. ЗША зусім не былі зацікаўлены ў пакарэнні прастораў былой Расійскай Імперыі альбо ў крыжовым паходзе супраць камуністычнай дзяржавы -- аб гэтым сведчыць іх вельмі сціплае ўдзельнічанне ў Грамадзянскай вайне 1918-22 гг. на Далёкім Усходзе. Але ўрад Злучаных Штатаў імкнуўся выкараніць усіх патэнцыяльных прыхільнікаў рэвалюцыі па-савецку на тэрыторыі сваёй краіны.
Чырвоная пагроза 1919 г.
Калі сумленна разабрацца ў крывавых падзеях і хваляваннях 1919 - пач. 1920 гг., то ніякай "чырвонай пагрозы" з Савецкай Расіі ў ЗША практычна не было. Былі разборкі з анархістамі, якія пачаліся яшчэ ў канцы ХІХ ст. і не толькі ў Штатах. І былі іншыя хваляванні, якія проста мелі месца ў той жа час і ў той жа краіне, але не мелі дачынення ні да анархістаў, ні тым больш да камуністаў.
Так у рамках "чырвонай пагрозы" асобнай тэмай з'яўляецца разгром забастоўкі бостанскіх паліцэйскіх, якая выклікала хвалю марадзёрства ў горадзе.  Але тут няма сэнсу казаць пра гэта падрабязней, бо да "чырвоных" тыя паліцэйскія дачынення не мелі.
У канцы красавіка 1919 г. анархісты ЗША разаслалі поштай бомбы дзясяткам амерыканскіх чыноўнікаў (пошта ў ЗША -- гэта магчымасць даслаць што хочаш куды хочаш: ад дохлай рыбы на экспертызу да вадзіцельскага пасведчання новаму аўтамабілісту). З гэтага фактычна і пачынаецца першая хваля "чырвонай пагрозы" (Red Scare - літаральна "Чырвоны жах"). У адказ на бомбы ФБР на чале з Эдгарам Гуверам і генеральная пракуратура на чале з Аляксандрам Мітчэлам Палмерам пачынаюць масавы пошук актыўных і патэнцыяльных тэрарыстаў. Некаторыя штаты забаранілі чырвоны сцяг на сваёй тэрыторыі альбо прынялі свае законы супраць радыкалаў ці прафсаюзаў. Боязь "чырвоных", да якіх адносілі не толькі і не столькі камуністаў, сколькі анархістаў, прафсаюзных актывістаў і сацыялістаў увогуле, прывела да такіх перагібаў, як звальненне некаторых памяркоўных сацыялістаў з дзяржаўнай службы. Таксама падчас "рэйдаў Палмера" арыштоўвалі і тых, на каго былі сур'ёзныя доказы ўдзелу ў радыкальных арганізацыях, і тых, каго проста падазравалі ў іх. Пры гэтым прэзумпцыя невінаватасці і іншыя правы затрыманых, напрыклад, права на недатыкальнасць жылля, якое гарантавалася 4-й Папраўкай да Канстытуцыі ЗША, неаднаразова зняважаліся (3). Часцей за ўсё арыштаваных па "чырвоным" абвінавачванням чакала дэпартацыя з ЗША.
Напружданасць і пошук патэнцыяльных тэрарыстаў ахапіў не толькі дзяржаву, але і грамадства. Да эмігрантаў падчас ставіліся як да патэнцыяльных тэрарыстаў. Былі выпадкі нападаў натоўпу на тых каго падазравалі ў спачуванні да "чырвоных". Нярэдка такі натоўп маглі арганізаваць рэлігійныя актывісты і правыя патрыёты, напрыклад арганізацыя "Амерыканскі легіён", заснаваная ветэранамі Першай сусветнай вайны. Апошнія нярэдка ўдзельнічалі ў расправах з прапаведнікамі рэлігійных меньшасцяў і іншымі "падазронымі" асобамі пад маскай барацьбы з камуністамі і анархістамі.
Але асабліва гэта выразілася ў пагромах негрыцянскіх кварталаў розных гарадоў ЗША. Білі не толькі цёмнаскурых з трушчоб, але і ганаровых ветэранаў Першай сусветнай вайны. Для справядлівасці дадам, што чорныя ўзброенным чынам абараняліся ад белых расістаў і часам ажыццяўлялі свае пагромы. Дадзеныя аб расавых хваляваннях розныя, але ў іх выніку загінулі сотні жыхароў Амерыкі.
Чырвоная пагроза скончылася пасля таго як Гувер аб'явіў, што "чырвоныя" плануюць масавыя гвалтоўныя акцыі на 1 мая 1920 г., а нічога такога не адбылося. Пасля гэтага фэбээраўскія рэпрэсіі былі раскрытыкаваны прэсай і палітыка пошуку "чырвоных" "ворагаў народа" была згорнута.
Самае цікавае, што менавіта ў гэтым годзе ўзнікла камуністычная партыя ЗША: 31 жніўня 1919 г. Да гэтага былі 2 невялікія камуністычныя групы якія ў гэты дзень аб'ядналіся ў адну партыю. Да 1930-х гг. гэта партыя не была пад савецкім спонсарствам, таму варта яшчэ раз падкрэсліць: чырвоная пагроза 1919 г. не мела істотнага дачынення ні да камуністаў, ні да Савецкай Расіі.
"Савецкі каўчэг" -- "філасофскі параход" анархістаў.
Вядомым гістарычным фактам з'яўляецца высылка першых дысідэнтаў з СССР у пачатку 1920-х гг. у Еўропу. Паколькі некаторых іншадумцаў адпраўлялі на караблях, гэта дэпартацыя ўвайшла ў гісторыю як "філасофскі параход".
Але ў гісторыі ЗША быў таксама свой "філасофскі параход". У 1920 г. ўлады Злучаных Штатаў вырашылі выслаць больш за сто анархістаў у СССР.
Трэба шчыра прызнаць, што ўлады ЗША крыху "лапухнуліся" з такой высылкай. Анархісты былі такімі ж тэрарыстамі для савецкай улады, што і для ЗША, іх ніхто ў Расіі не чакаў як сяброў і саюзнікаў. З цягам часу вывучэнне савецкага ладу жыцця і ідэй ленінізму ў ЗША значна палепшылася, але высылка анархістаў у камуністычную дзяржаву сведчыла аб тым, што улады Штатаў не бачылі паміж імі прынцыповай розніцы (прыкладна як сённяшні сярэднестатыстычны чыноўнік у Расіі ці Беларусі не бачыць розніцы паміж вахабітамі і талібамі).
На гэты момант мне вядомы імёны толькі двух дэпартаваных анархістаў: Эмма Голдман, якая праславілася ў ЗША публічнымі лекцыямі пра фемінізм і свабоду сэксу і надаказаным удзелам у пакушэнні на МакКінлі ў 1901 г. і Аляксандр Беркман, які вёў пераважна выдавецкую і публіцыстычную дзейнасць на карысць анархізму. Абодва спачатку падтрымалі савецкую ўладу, а потым расчараваліся ў ёй і пакінулі Саветы пры першай магчымасці. Што было з астатнімі анархістамі, якіх пераправілі "Савецкім каўчэгам" -- пакуль не ведаю.
Паляванне на ведзьм 1940 - х гг. або новая хваля "чырвонай спякоты"
У 1920-х да Вялікай дэпрэсіі 1929 г. праблема "чырвонай пагрозы" не ставілася так востра. У эпоху Ф. Д. Рузвельта (1933-45 гг) кампартыя ЗША дасягнула максімальнай колькасці членаў (па розных звестках ад 25 да 100 тыс.), але была ў памяркоўнай апазіцыі: яе ўжо добра кантралявалі з Масквы і гэта праявілася ў тым, што партыя не падтрымлівала рабочыя забастоўкі ў ЗША падчас Другой сусветнай вайны (пры гэтым іншыя сацыялісты, напрыклад трацкісты, падтрымлівалі такія акцыі) і сам Рузвельт быў аднім з першых прэзідэнтаў, якія прымусілі капіталістаў дзяліцца з рабочым класам -- а значыць нагод для процістаяння з такім урадам было меньш. За гэты час анархісты пераўтварыліся ў маргінальную апазіцыю, на якую меньш сталі звяртаць увагі. (Тэрорам працягвала займацца да пачатку 1930-х гг. адна невялікая група прыхільнікаў вучэнняў анархіі.) Трэба зазначыць, што анархісты як рух захаваліся і ў ХХІ ст. У Беларусі прыхільнікі такіх ідэй час ад часу распаўсюджваюць лістоўкі. Быў па меньшай меры адзін выпадак, калі юнак, які ставіў сябе як анархіст кінуў "кактэйль Молатава" ў будынак КДБ у аднім з правінцыяльных гарадоў Беларусі. Але ў 1920-30-х гг. калі каго-небудзь на Захадзе хацелі ачарніць, яго абвінавачвалі ў сувязі з камуністамі, бо міжнародны камуністычны рух быў звязаны з СССР -- краінай, якая паступова пераўтваралася ў магутную дзяржаву з міжнародным уплывам.
Кампартыя ЗША сапраўды была на піке сваей папулярнасці менавіта ў эпоху Рузвельта, але ніколі на прэзідэнцкіх выбарах кандыдат ад КПЗША не набіраў больш за 0,2% галасоў. У краіне камуністы сталі новай "чырвонай пагрозай" заняўшы месца анархістаў. Да "чырвоных" традыцыйна адносілі і больш памяркоўных сацыялістаў, а таксама прафсаюзных актывістаў. У грамадстве па-ранейшаму былі праблемы расавай няроўнасці і сацыяльнай несправядлівасці, якія выявіў 1919 г, было лінчаванне натоўпам тых, каго падазравалі ў падрыўной дзейнасці і паліцыя нярэдка глядзела на такі самасуд скрозь пальцы, як у Грузіі эпохі Шэварнадзе ці ва Ўкраіне часоў позняга Януковіча. Часам праварадыкальныя актывісты з "Амераканскага легіёна" ці адроджанага руху Ку-клукс-клан, якія маглі спаліць дом рабочага прафсаюзнага актывіста ці застрэліць альбо кастрыраваць прапаведніка пэўнай рэлігійнай меньшасці заставаліся непакаранымі, а то і падтрыманымі мясцовай паліцыяй. Аднойчы жонка прэзідэнта Рузвельта Элеанора нават выступіла з прамовамі асуджэння такіх актаў варварства і заклікам да нацыі спыніць хвалю насілля (4). Але памяркоўная сацыяльная палітыка эпохі Рузвельта стрымлівала напруджанне ў ЗША і яны пазбеглі рэвалюцыі па варыянту постсавецкіх рэспублік.
Калі памёр Рузвельт сітуацыя змянілася. ЗША выйшлі на ўзровень сусветнага лідара з атамнай бомбай. З другога боку падняўся іх канкурэнт -- Савецкі саюз, які таксама неўзабаве авалодаў атамнай зброяй. Калі барацьба за сусветную гегемонію паміж Вялікабрытаніяй і Францыяй эпохі Новага часу не мела ідэйнага афарбавання, то барацьба паміж СССР і ЗША была яшчэ і барацьбой капіталістычных і камуністычных каштоўнасцяў. Як я ўжо неаданаразова пісаў, сацыялістычным лад у СССР і яго саюзніках быў толькі фармальна: па факту там будавалі жорсткі дзяржаўны капіталізм. Але сітуацыю на Захадзе гэта не мяняла: камуністычныя партыі многіх краін свету сталі падкантрольнымі СССР. А наяўнасць ядзернай зброі паставіла сітуацыю ў даволі жорсткія рамкі. СССР і ЗША пачалі барацьбу за выжыванне, і камуністы ЗША, а таксама ўсе, каго традыцыйна адносілі да "чырвоных", апынуліся паміж савецкім молатам і амерыканскай накавальняй.
У 1947 г. пачалася новая хваля "чырвонай пагрозы" ў якой месца анархістаў занялі камуністы і якая цягнулася прыкладна 10 год. 20 кастрычніка 1947 г. Камісія Палаты прадстаўнікоў па расследаванню анціамерыканскай дзейнасці (House Un-American Activities Committee) (далей для зручнасці -КППРАД), створаная яшчэ ў 1934 г., правяла допыт 43 кінематаграфістаў Галівуда. "Кіношнікам" задавалі даволі простыя пытанні накшалт, ці былі вы калі-небудзь членам КПЗША. 11 акцёраў і рэжысёраў заявілі аб недапушчальнасці прымусу даваць адказы на такія пытанні, бо такім чынам парушалася 1-я Папраўка да Канстытуцыі краіны. Потым адзін з іх згадзіўся адказаць на такое пытанне (адмоўны адказ: не меў сувязі з камуністамі), а 10 так і не адказалі. Іх абвінавацілі ў знявазе да Кангрэса ЗША, яны надоўга згубілі магчымасць працаваць па спецыяльнасці, была інфармацыя аб тым што ім потым далі год турмы, але праверыць яе ў мяне не артымалася. Галоўнае ў тым, што іх імёны склалі Чорны спіс Галівуда, які пазней павялічыўся ў разы, і ў тым, што паляванне на ведзьм у ЗША з гэтага толькі пачалося. Многія іх калегі па Галівуду, у тым ліку вядомы мульціплікатар Уолт Дысней, падтрымалі праследванне патэнцыяльных камуністаў. Зразумела, тут былі і спробы звесці асабістыя рахункі і банальна змесці канкурэнтаў, як было і ў 1930-х гг. у СССР... Тым не меньш, Труман, які змяніў Рузвельта на пасадзе прэзідэнта, калі апошні памёр, не даваў паляванню на ведзьм набраць абароты.
Макарцізм: ўзлёт і падзенне апошняй "чырвонай пагрозы".
9 лютага 1950 г. сенатар Джозеф Макарці выступіў у горадзе Ўілінг (Заходняя Вірджынія) з публічнай заявай аб тым, што Дзяржаўны дэпартамент ЗША запоўнен камуністамі.  Фігура Макарці з'яўляецца адной з самых неадназначных у гісторыі Амерыкі. На першы погляд яго можна параўнаць з Валерыяй Навадворскай, калі праводзіць паралелі з постсавецкім жыццём. Але з апошняй яго аб'ядноўваюць толькі глыбокія анцікамуністычныя погляды. Больш падабенства ў Макарці з вядомым расійскім прафесарам-сектаборцам Аляксандрам Дворкіным. Звычайна такія людзі свята вераць у даволі спрэчныя ідэі (ў выпадку сенатара Маккарці -- перакананне, што камуністы праніклі ва ўсе сферы амерыканскага жыцця, асабліва ў структуру ўлады, і рыхтуюцца знішчыць ЗША). Калі такія людзі атрымоўваюць пэўную ўладу і доступ да СМІ, яны з усім энтузіязмам ірвуцца крышыць і выкрываць. Як правіла, у пэўны час такіх людзей адхіляюць ад улады і папулярнасці, калі іх дзейнасць задавальнае патрэбы пэўных больш прагматычных ігракоў ці калі яны пачынаюць прыносіць больш шкоды чым карысці. Цяжка сказаць хто атрымаў дывідэнды ад макарцізму і якія яны былі, але ўзлёт і падзенне Макарці быў адначасова ўзлётам і падзеннем апошняй хвалі "чырвонай пагрозы".
І яшчэ адна дэталь: Маккарці быў алкаголік. Паколькі ў мяне няма ніякіх фактаў таго як гэта хвароба ўплывала на яго палітычную дзейнасць і спецыфічныя ідэі, я ўстрымліваюсь ад адназначных трактовак па гэтаму пытанню.
У тым жа 1950 г. быў апублікаваны яшчэ адзін спіс амерыканскіх дзеячоў культуры і мастацтва "Чырвоныя каналы". У яго ўвайшлі 151 чалавек, якіх падазравалі ў сімпатыях да камуністаў. Пасля такіх "голых" абвінавачванняў многія з іх згубілі работу і сталі аб'ектам праследаванняў у СМІ.
У 1952 г. прэзідэнтам ЗША быў абраны Дуайт Эйзенхаўэр. Яго нельга назваць такім ідэалістам, як, напрыклад, Джордж Буш малодшы, які мог распачаць вайну каб вызваліць Ірак ад дыктатуры Хусейна, але да больш прагматычных Рузвельта і Трумана яму было далёка. Ён быў глыбока веруючым чалавекам і аднім з самых веруючых прэзідэнтаў ЗША. Вядомы факт, што ён прысягаў на вернасць краіне на Бібліі, якую яму падарыла яго маці, калі ён скончыў Акадэмію Ўэст Пойнта ў 1915 г. (5). І яму як верніку былі вельмі не да спадобы камуністы, рэлігіяй якіх быў атэізм. Зразумела, гэты фактар на фоне пагрозы атамнай вайны не быў прынцыповым, але ён часткова тлумачыць як ён мог дазволіць сенатару Макарці мець такі значны ўплыў на ўнутраную палітыку Штатаў 1952-54 гг. Яшчэ раз паўтару, што пісаў вышэй: прэзідэнт мог быць сярод тых хто карыстаўся Макарці як марыянеткай і мог сам выкарыстоваць сенатара ў нейкай сваёй палітычнай камбінацыі, але больш фактаў сведчыць аб тым, што Эйзенхаўэр верыў Маккарці пэўны час, а потым расчараваўся вынікамі яго дзейнасці і дазволіў знішчыць сенатара палітычна.
У гэты кароткі час 1952-55 гг. Амерыку ахапіла істэрыя пошуку камуністаў і іншых "чырвоных". Трэба зазначыць, што ў гэты час кожны трэці жыхар планеты жыў у камуністычнай дзяржаве (6). Вораг па-за межамі ЗША быў моцным і боязь ворага ўнутранага не была зусім безгрунтоўнай. ФБР усталявала моцны кантроль над КПЗША. У 1954 г. быў прыняты федэральны закон аб кантроле над камуністамі, пасля чаго апошнія мелі праблемы з атрыманнем загранпашпартоў і іх маглі беспадстаўна звальняць з работы. З універсітэцкіх бібліятэк прыхільнікі Маккарці збіралі і публічна палілі кнігі, якія маглі змяшчаць крамольныя ідэі. Моцна праследавалі прафсаюзны рух, так што нават эканамічныя стачкі маглі разглядацца як падрыўная дзейнасць. Больш за тысячу чалавек па ўсіх ЗША згубілі рабочае месца па прычыне абвінавачванняў у сімпатыях да камуністаў ці адмове адказаць на пытанне "Ці былі вы калі-небудзь членам камуністычнай партыі?" альбо самі пакінулі работу па з-за прэсінгу, выкліканым такімі абвінавачваннямі. Сярод вядомых асоб, якія пацярпелі ад маккарцізму былі культавы акцёр Чарлі Чаплін (які быў вымушаны пакінуць ЗША), фізік Альберт Эйнштэйн, бацька амерыканскай атамнай бомбы Роберт Апенгеймер. Акцёр Філіп Лоеб пасля доўгага цкавання з боку СМІ і немагчымасці далей здымацца ў кіно скончыў жыццё самагубствам 1 верасня 1955 г. Адсутнасць перадсмяротнай запіскі засцерагае ад адназначных трактовак такога трагічнага рашэння, але нельга сказаць, што амерыканскае грамадства не мае дачынення да смерці Лоеба.
У 1954 г. ў СМІ пачалася кампанія крытыкі перагібаў Маккарці. Сапраўдных камуністаў ніхто шкадаваць не збіраўся, але сенатар кідаў спрэчныя абвінавачванні ў адрас многіх вядомых амерыканцаў і яго метады выклікалі абурэннне знявагай да правоў чалавека. Па тэлебачанню таксама паказалі як КППРАД праводзіць допыты (зразумела ніякіх фізічных катаванняў, толькі эмацыянальны прэсінг), і папулярнасць сенатара і яго прыхільнікаў пачала падаць. На Маккарці падалі ў суд адны з ахвяр яго абвінавачванняў і ён канчаткова згубіў палітычны аўтарытэт, а таксама доступ да вядучых СМІ. На фоне палітычнай апалы Маккарці пачаў моцна злоўжываць алкаголем і памёр ад хваробы печані ў 1957 г.
Пасля яго смерці палітыка ваеннага анцікамунізму была паступова згорнута. Амерыку ўжо ліхаманілі чорныя пратэсты супраць расавай сегрэгацыі. Былі свае цяжкасці на знешнепалітычным фронце. На даляглядзе былі патрасенні 1960-х гг... І паляванне на ведзьм паступова "спусцілі на тармазах". Ніякай актыўнай рэабілітацыі а-ля Хрушчоў, проста фільмы апальных рэжысёраў пачалі выходзіць у пракат, КППРАД  перастала ліхаманіць грамадства, потым яе пераназвалі ў Камісію па ўнутранай бяспецы ў 1969 г. і распусцілі ў 1975 г.
"Чырвоная спякота" адыходзіць у мінулае

Папулярны лозунг часоў Халоднай вайны "Лепш памерці, чым стаць чырвоным". Крыніца: http://unrealfacts.com/better-dead-than-red-was-first-used-by-the-nazis/
Боязь камуністаў  у ЗША заставалася да падзення міжнароднай камуністычнай сістэмы ў 1989 г. Цікавы факт распавёў на адной з сваіх лекцый прафесар Рычард Канья (Універсітэт Пэмброўк, Паўднёвая Караліна), які чытаў курс пра амерыканскі лад  жыцця на факультэце міжнародных адносін БДУ ў асеннім семестры 2004-2005 гг. З яго слоў, аднойчы ён запрасіў аднаго свайго рускага госця ў кавярню. Калі яны рабілі заказ, афіцыянтка заўважыла:
-- Yu're not from 'ere? (Вы не тутэйшы?)
-- I'm Russian (Я рускі), -- адказаў госць прафесара.
-- And a Communist? (І камуніст?) -- стрывожана запытала яна.
-- I was (Былы). -- адказаў рускі, чым зусім перапалохаў афіцыянтку.
Сам факт што камуніст ён быў былы, сведчыць аб тым, што, хутчэй за ўсё, гэта адбывалася пасля падзення СССР ці незадоўга да таго. Амерыканская прапаганда дзясяцігоддямі пужала камуністамі і рускімі краіну, таму не дзіва і зараз сустрэць тых, хто іх баіцца.
Кампартыя ЗША парвала сувязі з КПСС падчас Перабудовы і да цяперашняга часу трымаецца ідэй ленінізму. Камуністы ЗША былі сярод партый падтрымаўшых рух "Акупіруй Уол Стрыт". Таксама сучасныя амерыканскія камуністы змагаюцца супраць дыскрымінацыі геяў, а таксама расавай дыскрымінацыі. На сайце КПЗША можна знайсці больш інфармацыі аб акцыях і праектах, у якіх удзельнічалі амерыканскія камуністы (7).
Цікавы факт. У 2013 г. штат Невада падчас перагляду законаў, згубіўшых сваю актуальнасць, адмяніў закон які дазваляў працадаўцам звальняць камуністаў на падставе іх палітычнай пазіцыі (8). "Чырвоная пагроза" адыходзіць у гісторыю...
Спасылкі:
(1) Bill (H. R. 10384) "To Regulate the Immigration of Aliens to, and the Residence of Aliens in the United States". Sixty-fourth Congress. Session II. Charpter 29, pp. 874-898. Доступ: http://library.uwb.edu/guides/USimmigration/39%20stat%20874.pdf Section 3 (pp. 875-876), section 12 (p. 882), section 28 (p. 894). Пераклад цытаты на бел. А. Берастоўскага
(2) Act "To Exclude and Expel from the United States Aliens Who are Members of the Anarchistic and Similar Classes". Sixty-fifth Congress. Session II. Charpter 186, pp. 1012-1013. Доступ: http://legisworks.org/sal/40/stats/STATUTE-40-Pg1012.pdf
(3) Папраўкі да Канстытуцыі Злучаных Штатаў Амерыкі // Гісторыя ЗША ў дакументах: Пераклады на беларускую. Мінск, 2014, с. 40. Доступ: https://yadi.sk/i/FPmPfjyCYxVCR
(4) Jehovah's Witnesses -- Proclaimers of God's Kingdom. Russian Edition: 2005, p. 671
(5) Conspiracy Against Jehovah's Name // The Watchtower June 1, 1957, Vol. LXXVIII, No 11, p. 323
(6) Exposing the Red Paradise. // The Watchtower April 15, 1957, Vol. LXXVIII, No 8, p. 245
(7) Сайт КПЗША: http://cpusa.org
(8) Татьяна Васильева. В Америке успокоились: «красная угроза» устарела? // Сайт "Коммунисты столицы". Доступ: http://comstol.info/2013/06/obshhestvo/6777