Пытанні над ланцугамі або рабства ў ЗША

У розных варыяцыях мне даводзілася чуць такі выпадак. У адзін пакой у інтэрнаце селяць двух студэнтаў рускага і афрыканца. Пры знаёмстве рускі просіць свайго новага суседа: "Заві мяне проста: гаспадар". І чорны хлопец доўга з'яўляецца аб'ектам кпінаў за спіной, і шчыра называе гаспадаром суседа па пакою не разумеючы значэння слова.

У гісторыі рабства ў ЗША вясёлага значна меньш. Але беларуская амерыканістыка не абавязана ісці ў фарватары савецкай школы, якая разглядала гісторыю рабства Паўночнай Амерыкі толькі праз эмоцыі. Ніхто не здолее зразумець як цяжка быць рабом, акрамя таго, хто ім быў. Але асэнсаваць гісторыю амерыканскага рабства можна толькі на "халодную" галаву. Я не быў рабом, таму не магу адэкватна перадаць усю трэгедыю той эпохі, але спадзяюся, што буду здольны "зафарбаваць" некаторыя "белыя плямы" беларускай амерыканістыкі. Работа гісторыка пачынаецца з пытанняў. Разгледзім некалькі недакладнасцяў, што пакінула сучасным беларускім гісторыкам савецкая школа вывучэння гісторыі ЗША, у выглядзе пытанняў і адказаў.

Ці былі ўсе рабы чорнымі?

Не. Асноўная маса рабоў была з Афрыкі, але далёка не ўсе. Першапачаткова рабамі рабілі палонных індзейцаў. Калі ў 1675 г. індзейцы поўдня Новай Англіі паўсталі супраць белых і былі разбіты, некалькі соцень палонных паўстанцаў зрабілі рабамі (1). Але тут былі нюансы. Індзеец мог лёгка збегчы, бо нават для варожых плямёнаў ён быў бліжэй за "бледнатварых братоў" і мясцовасць ён ведаў лепш за белых. Для чорнаскурых рабоў амерыканскі кантынент быў чужым, збегчы было цяжка: мясцовасць не вельмі знаёмая, колер скуры можа выдаць, вакол свабодныя людзі - белыя і індзейцы, -- для якіх чорныя былі чужымі. Таму чорныя рабы сталі асноўным кантынгентам нявольнікаў на плантацыяй.

Былі таксама асобныя жоўтыя рабы і дзеці змешаных шлюбаў (негроідна-мангалоідных, еўрапеідна-індзейскіх і інш.) паміж рабамі. Не сакрэт і, што рабаўладальнікі не толькі куплялі новых рабоў на нявольнічых рынках, але і ўступалі ў палавыя адносіны з рабынямі, у тым ліку і дзеля павялічэння колькасці працоўных рук на плантацыях.

Таксама не ўсе рабы, якіх прывозілі з Афрыкі былі негроіднай расы. Звычайна трафікінг эпохі Новага часу быў такім. Некаторыя плямёны Заходняй Афрыкі захоплівалі ворага ў палон (звычайна цэлыя сем'і), прадавалі еўрпайскім гандлярам оптам, а тыя везлі жывы тавар у амерыканскія калоніі і прадавалі яго на спецыяльных рынках і аўкцыёнах. Таму сярод патрапіўшых у рукі трафікёраў людзей маглі быць таксама арабы, насяляўшыя Паўночную Афрыку, і прадстаўнікі змешаных шлюбаў.

На лекцыях па гісторыі ЗША ў БДПУ ім. М.Танка у пачатку 2000-х мой выкладчык гісторыі Заходняй Еўропы і Амерыкі па прозвішчу Тупік аднойчы ўзгадаў, што акрамя чорных рабоў плантатары мелі таксама і белых. Я зацікавіўся і задаў яму сам-насам некалькі дадатковых пытанняў. Ад яго я даведаўся, што гаворка была не пра літаральных рабоў, а пра людзей, якія адпрацоўвалі пазыку і праз пэўны тэрмін працы ў рабскіх умовах атрымоўвалі свабоду. Паколькі гэты выкладчык быў адзінай крыніцай такой інфармацыі, я пакідаю яе без далейшага абмеркавання як магчымую. У рэшце рэшт у каланіяльны перыяд гісторыі ЗША ў некаторых калоніях існавалі элементы феадалізма.

Ці супярэчыў інстытут рабства Дэкларацыі незалежнасці ЗША?

Дэкларацыя незалежнасці была прынята Другім Кантынентальным Кангрэсам 13 англійскіх калоній Паўночнай Амерыкі для апраўдання рэвалюцыі. Асноўная ідэя – не роўнасць усіх людзей на свеце, а права мяняць дзяржаўную уладу, якая не задавальняе патрэбам народа. Пра парушэнні і злоўжыванні брытанскага караля і адмову прызнаваць яго уладу ў 13 амерыканскіх калоніях і была напісана гэта Дэкларацыя (2). Адна фраза гэтага дакумента выклікала непаразуменні рабаўладальнікаў і барацьбітоў за адмену рабства: "Мы зыходзім з той відавочнай праўды, што ўсе людзі створаны роўнымі, надзелены Тварцом пэўнымі неад’емнымі правамі , да ліку якіх адносяцца жыццё, свабода, імкненне да шчасця."(3). Я думаю, што ў гэтай фразе галоўнымі словамі былі "створаны роўнымі". Многія накірункі хрысціянства і філасофскай думкі той эпохі змяшчалі вучэнне аб першапачатковай роўнасці людзей, роўнасці перад Богам ці першапачатковых роўных магчымасцях для кожнага. А кожны чалавек пры гэтым карыстаецца сваімі магчымасцямі па-рознаму і ў выніку хтосьці робіцца багатым, а хтосьці бедным, адні краіны пераўтвараюцца ў магутныя імперыі, другія робяцца іх калоніямі. Гэта можна параўнаць з прыватызацыяй 1990-х. у Расіі: усе грамадзяне атрымалі ваўчэры, але ў рэшце рэшт найбольш спрытныя сталі алігархамі, а астатнія збяднелі. Тамумагчымы такі ход думак: чорныя людзі і маглі быць створаны роўнымі белым у філасофскім сэнсе Дэкларацыі, але на працягу стагоддзяў гісторыі так няўдала распарадзіліся сваім правам, што белыя, як больш паспяховыя матэрыяльна і навукова-тэхнічна, набылі права распараджацца іх жыццём. А, калі сур'ёзна, то ніхто з рабаўладальнікаў не цікавіўся рэлігіяй і філасофіяй настолькі, каб разважаць аб магчымасці чорных быць роўнымі белым і аб неабходнасці вызвалення рабоў. Гэта было з'явай, якая вайшла ў жыццё Поўдня ЗША з эпохі стварэння калоній разам з англійскай мовай і Англіканскай царквой. Так спрадвеку было і навошта гэта мяняць? - разважалі белыя гаспадары.

Што сабой уяўляў абаліцыянізм?

Абаліцыянізм уяўляў сабой рух за адмену рабства ва ўсіх ЗША. Савецкая гістарычная школа прадстаўляе абаліцыяністаў у выключна пазізтыўным святле. Але трэба памятаць што рух быў разнастайным, ахопліваў многія невялікія арганізацыі з рознымі дакладнымі мэтамі і сродкамі іх дасягнення. Некаторыя абаліцыяністы не лічылі чорных рабоў роўнымі беламу чалавеку па інтэлекту і прытрымліваліся думкі, што іх лепш за усё было б вярнуць у Афрыку, як дзікіх звяроў. Акрамя сапраўды высакародных энтузіястаў (сярод якіх былі і беглыя рабы і прадстаўнікі некаторых накірункаў пратэстантызму, якія лічылі рабства грахом), думаю, былі і тыя, хто зарабляў на гэтым грошы, бо трафікінг рабоў на волю ў паўночныя штаты ЗША патрабаваў некаторай сувязі кантрабандысцкімі каналамі і арганізаванай злачыннасцю. На гэты момант у мяне няма доказаў гэтаму, але сучасная практыка перавозкі нелегалаў з Афрыкі ў Еўропу рэдка абыходзіцца без платных пасрэднікаў. Не думаю, што без такіх прафесіяналаў маглі заўсёды абыйсціся абаліцыяністы.

Абаліцыяністы вялі і інфармацыйную вайну з рабаўладальнікамі. Прыкладам такой вайны можна назваць раман "Хаціна дзядзі Тома", дзе многія здзекі над рабамі былі перабольшаны, каб узбудзіць нянавісць да рабаўладальнікаў. (Дарэчы крыху больш аб'ектыўна адносіны паміж рабамі і іх гаспадарамі апісаны ў рамане "Знесеныя ветрам"). У адказ на "Хаціну" рабаўладальнікі напісалі некалькі кніг з аправяржэннем, але нянавісць да рабства ўжо ахапіла многіх амерыканцаў. Пра здзекі гаворка пойдзе далей, але асноўнай зброяй абаліцыяністаў было накаліць страсці і прымушаць Кангрэс прыймаць тыя ці іншыя рашэнні. У сваю чаргу рабаўладальнікі прыбягалі да самасуду і тэрору супраць абаліцыяністаў, бо законы дазвалялі арыштоўваць толькі тых абаліцыяністаў, якія былі схоплены за спробамі дапамагчы рабам бегчы на волю, прычым толькі на тэрыторыі штатаў, якія дазвалялі рабства.

Дарэчы, дзейнасць абаліцыяністаў была даволі эфектыўнай, бо з аднаго боку, Кангрэс ЗША пад ціскам гэтага руху прыняў шэраг законаў, якія абмяжоўвалі распаўсюджанне рабства і гандаль людзьмі, з другога, з дапамогай абаліцыяністаў дзясяткі тысяч рабоў збеглі на поўнач ЗША і ў Канаду і атрымалі свабоду.

Якімі былі ўмовы жыцця рабоў Поўдня ЗША?

Рабству няма апраўдання. Але ў гістарычных апісаннях побыту рабоў падчас многа перабольшванняў. Самы жорсткі стасунак да нявольнікаў з Афрыкі быў на караблях гандляроў людзьмі. І гэты стасунак не змяніўся за апошнія стагоддзі. Для трафікёраў гэтыя людзі былі не больш чым аптовы тавар. Таму жаншчыны і дзеці рабіліся ахвярамі гвалту ўсёй карабельнай каманды на палубе, а мужчыны тым часам паміралі ў труме з-за недахопу паветра, вады і ежы. Калі ўвоз нявольнікаў з Афрыкі забаранілі і ён стаў нелегальным, нярэдка трафікёры тапілі ўсіх рабоў жывымі ў моры скаваных аднім ланцугом пры набліжэнні патрульнага карабля.

Але жыццё ў гаспадара было крыху іншым. Гаспадар разумеў, што раб - гэта яго інвестыцыя, яго капітал. Таксама ён разумеў, што за празмерна жорсткі стасунак раб можа адрэзаць яму галаву пакуль ён спіць ці падкласці атруту ў ежу, ці падпаліць маёнтак, а то і падняць паўстанне. Таму фізічныя здзекі і забойствы рабоў не маглі носіць масавы характар.

Аматары прыгожай паловы чалавецтва таксама будуць расчараваны. Зразумела, афрыканскія жаншчыны такія ж прыгожыя, як і беларускія і ўвогуле іншыя жаншчыны свету. Але не трэба рабіць з усіх рабаўладальнікаў палавых гігантаў. Па-першае, большасць з іх былі жанатымі мужчынамі хрысціянскага веравызнання. Мужчын, якім жонкі дазвалялі б свабодна забаўляцца з каханкамі, на свеце не шмат. Практычна ўсе варыянты пратэстантызму, якіх трымаліся рабаўладальнікі Поўдня, дазвалялі развод за чужаложства. Таму сэксуальная эксплуатацыя нявольніц не магла быць масавай, хоць і мела некаторую распаўсюджанасць. Акрамя таго, гэта не заўсёды быў гвалт. Жыццё - складаная рэч, і ў кожным народзе бываюць жаншчыны (як і мужчыны) гатовыя гандляваць сваёй прыгажосцю. У цяжкіх умовах іх колькасць узрастае. І ў кожнага буйнога землеўладальніка знаходзілася хоць некалькі жаншчын, якія былі гатовы на ўсё. Тым не меньш, выпадкаў, калі гаспадар прымушаў рабыню да палавой сувязі ці гвалціў яе, хапала.

Найбольш цяжкім у жыцці рабоў была праца на плантацыях. Поўдзень ЗША быў экспацёрам цукру, тытуню і бавоўны. У 1830-х гг. гадоўля бавоўны ў паўднёвых штатах стала такой масавай, што склалася ўзаемазалежная сістэма "бавоўна-рабы" (cotton-slave system). З гатага часу гаспадары сталі ставіць усё больш жорсткія нарматывы па збору бавоўны рабам, і тых, хто не мог "выканаць план", нярэдка білі бізуном ці катавалі.

Яшчэ адно злачынства, якое рабілі белыя гаспадары - рознічны продаж рабоў. Продаж у розніцу заўсёды больш прыбыльны, чым аптовы, а рабоў не лічылі за людзей і прадавалі па-асобку мужа і жонку, маці і дачку, бацьку і сына. Колькі пры гэтым было зламана лёсаў, колькі сямей ніколі не ўз'ядналіся, не можа падлічыць аніводзін гісторык.

Трэба зазначыць, што не ўсе былыя рабы, што збеглі на Поўнач атрымоўвалі належную дапамогу ад абаліцыяністаў для адаптацыі і сацыялізацыі ў свабодным грамадстве. Не ўсе мелі магчымасць уладкавацца на работу, умовы жыцця рабочых на фабрыках і заводах (незалежна ад расы) былі ў той час блізкімі да рабскіх, не ўсе скарысталіся свабодай належным чынам, бо некаторыя апускаліся да злачынстваў. Таксама адносіны да чорных перасяленцаў з боку белага насельніцтва Поўначы было неадназначным, што выявілася падчас Нью-Ёркскага паўстання 1863 г. белых гараджан, калі ў выніку пагромаў былі забіты дзясяткі цёмнаскурых.

Ці вялася Грамадзянская вайна 1861-65 гг. за адмену рабства?

На самой справе гэта вайна вялася за захаванне адзінства краіны. Яна пачалася, калі некалькі рабаўладальніцкіх штатаў аб'явілі аб сваім выхадзе з складу ЗША і аб стварэнні Канфедэратыўных Штатаў Амерыкі. Іншыя рабаўладальніцкія штаты захавалі вернасць прэзідэнту Лінкальну. Цікава, што ў федэральнай акрузе Калумбія, дзе знаходзіцца сталіца ЗША Вашынгтон, таксама існавала рабства. Толькі ў 1850 г., як частка кампраміснага плана сенатара Клэя, у федэральнай акрузе забаранілі куплю-продаж рабоў, але не валоданне імі.

Таму вайна з Поўднем вялася за аднаўленне канстытуцыйнага парадку і вызваленне рабоў не было яе мэтай.

Ці было адменена рабства ў 1863 г.?

Абмежаванне рабства і гандлю рабамі пачалося задоўга да гэтага. Зразумела, былі гаспадары, якія адпускалі рабоў на волю праз пэўны тэрмін працы на плантацыях (свайго роду стымул плённа працаваць) або па іншых прычынах. Але першыя палітычныя спробы вызвалення рабоў мелі месца падчас Амерыканскай рэвалюцыі. Некаторыя брытанскія губернатары абяцалі свабоду чорным рабам за службу ў брытанскай каралеўскай арміі, якая ваявала супраць войска Вашынгтона. І такім чынам рабы рабіліся контр-рэвалюцыянерамі, а іх гаспадары - рэвалюцыянерамі.

Другі моцны ўдар па рабству нанеслі абаліцыяністы, якія прымусілі ўрад ЗША забараніць экспарт афрыканскіх нявольнікаў у 1808 г. Тады рабоў на плантацыі Поўдня сталі прывозіць альбо легальна з Паўднёвай Амерыкі, альбо кантрабандай з Афрыкі (вось тады і пачалі трафікёры тапіць жывы тавар скаваны аднім ланцугом).

Пракламацыя А. Лінкальна аб вызваленні нявольнікаў (The Emancipation Proclamation), прынятая ў 1863 г., мела істотныя абмежаванні. Мае сэнс прывесці цалкам гэты невялікі дакумент ў беларускім перакладзе (4):

"Паколькі ў дваццаць другі дзень верасня, у годзе ад нараджэння нашага Госпада адна тысяча васемсот шесцьдзясят другім Прэзідэнт выдаў пракламацыю, у якой, акрамя іншага, было наступнае, а менавіта:

Што ў першы дзень студзеня у год ад нараджэння нашага Госпада адна тысяча васемсот шэсцьдзясят трэцім усе асобы, якіх утрымліваюць у якасці нявольнікаў у любым Штаце ці пэўнай частцы Штату, дзе насельніцтва будзе знаходзіцца ў стане паўстання супраць Злучаных Штатаў, павінны быць з гэтага часу і назаўжды свабоднымі; а Выканаўчы Ўрад Злучаных Штатаў, у тым ліку кіраўніцтва узброеных сіл і флоту, прызнае і абароніць свабоду такіх асоб і не будзе прадпрымаць аніякіх дзеянняў супраць намаганняў такіх асоб, якія яны могуць рабіць каб тая свабода ажыццявілася.

Што Урад, у першы дзень студзеня вышэй азначанага пракламацыяй году, вызначыць Штаты і часткі Штатаў, ў якіх людзі будуць знаходзіцца ў стане паўстання супраць Злучаных Штатаў, пры факце, што пэўны Штат ці яго жыхары будуць на гэты дзень, сумленным чынам, прадстаўлены ў Кангрэсе Злучаных Штатаў членамі, абранымі большасцю прызначаных выбаршчыкаў такога Штату, і што не будзе прадстаулена грунтовага доказу супраць гэтага Штату, будзе лічыць дастатковым сведчаннем , што гэты Штат і яго насельніцтва ня ўдзельнічаюць у паўстанні супраць Злучаных Штатаў.”

Цяпер, такім чынам я Аўраам Лінкальн, Прэзідэнт Злучаных Штатаў на падставе ускладзенай на мяне улады Галоўнакамандуючага Арміі і Флоту Злучаных Штатаў у час узброенага паўстання супраць улады Злучаных Штатаў і як адпаведную і неабходную меру ваеннага часу для падушэння гэтага паўстання, у першы дзень студзеня у годзе нашага Госпада адна тысяча васемсот шэсцьдзясят трэцім, у згодзе з маей мэтай загадваю абвясціць аб гэтым публічна на працягу ста дзён, пачынаючы з першага вышэйазначанага дню, вызначыць Штаты і часткі Штатаў дзе людзі будуць знаходзіцца ў стане паўстання супраць Злучаных Штатаў, а менавіта:

Арканзас, Тэхас, Луізіана (акрамя акруг Сейнт Бернард, Плэкмаінз, Джеферсан, Сейнт Джон, Сейнт Чарлз, Сейнт Джеймс Эсешн, Эсампшн, Тэрбон, Лафурш, Сейнт Мэры, Сейнт Марцін і Арлеан, у тым ліку Новы Арлеан), Місісіпі, Алабама, Фларыда, Джорджыя, Паўдневая Караліна, Паўночная Караліна і Вірджынія (акрамя сарака дзевяці графств, азначаных як Заходняя Вірджынія, а таксама графств Берклі, Экомэк, Нортхэмптан, Элізабэт Сіці, Ёрк, Прынсэс Энн і Норфалк, у тым ліку гарады Норфалк і Портсмут [)] -- тэрыторыі, на якія пакуль не распаўсюджвалася дзеянне гэтай пракламацыі.

І, на падставе сваей ўлады, а таксама дзеля дасягнення вышэй азначанай мэты, я абвяшчаю ўсіх асоб, якіх утрымліваюць у якасці нявольнікаў на тэрыторыі азначаных Штатаў і частак Штатаў, з гэтага часу вольнымі, а Выканаўчаму Ўраду Злучаных Штатаў, уключая кіраўніцтва Арміі і Флоту загадваю прызнаваць і абараняць свабоду гэтых асоб. (вылучэнне маё - А.Б.)

Пры гэтым я загадваю асобам, якіх я аб’явіў свабоднымі, устрымлівацца ад усіх форм насілля, за выключэннем неабходнай самаабароны; і я рэкамендую ім ва ўсіх абставінах, калі ім дазволяць, сумленна працаваць за дапушчальную аплату.

І яшчэ я аб’яўляю, што тыя з гэтых асоб, якія адпавядаюць неабходным умовам, будуць прыняты да узброенай армейскай службы на карысць Злучаных Штатаў ва ўмацаваных гарнізонах, вайсковых размяшчэннях, на баявых пастах і ў іншых мястах, а таксама на вайсковых водных транспартных сродках.

А на гэты акт, які можна шчыра лічыць актам правасуддзя, які падцвярджаецца Канстытуцыяй і выкліканы неабходнасцю ваеннага становішча, я заклікаю разважлівае меркаванне чалавецтва і літасць Усемагутнага Бога.

Падцвярджаю гэты дакумент уласным подпісам і дзяржаўнай пячаццю Злучаных Штатаў.

Складзена ў горадзе Вашынгтоне, у першы дзень студзеня у годзе ад нараджэння нашага Госпада адна тысяча васемсот шэсцьдзясят трэцім, а ад абвяшчэння Незалежнасці Злучаных Штатаў Амерыкі восемдзесят семым.

Прэзідэнт: АЎРААМ ЛІНКАЛЬН

УІЛЛ’ЯМ Х С’ЮАРД, дзяржаўны сакратар"

Такім чынам вызваленне распаўсюджвалася на рабоў толькі там, дзе яшчэ дзейнічала ўлада Канфедэрацыі і законы Лінкальна не прызнавалі. Рабоў вызвалялі па меры прасоўвання на мяцежны Поўдзень федэральнай арміі. Гэта была рэпрэсіўная мера супраць канфедэратаў, а не акт гуманізму да нявольнікаў. Але там, дзе ўладу Лінкальна прызнавалі, інстытут рабства заставаўся некарнутым. Цяжка сказаць сколькі "бізуноў" атрымалі рабы на вернай ураду ЗША тэрыторыі, сколькі жаншчын і дзяўчат паспелі згвалціць іх белыя гаспадары з 1 студзеня 1863 г. да поўнай адмены рабства. Але думаю, што гаспадары па абедзве лініі фронту ў асноўнай масе сваёй ужо імкнуліся паводзіць сябе як мага больш карэктна да рабоў, бо разумелі, што адмена рабства па ўсёй краіне - гэта пытанне часу і нявольнікі маглі за ўсё адпомсціць і ім самім, і іх нашчадкам.

Поўнасцю рабства ў ЗША адмянілі 6 снежня 1865 г., калі Кангрэс ратыфікаваў 13-ю папраўку да Канстытуцыі краіны. Вось яе тэкст (3):

"Раздзел 1. Рабства і прымусовая праца за выключэннем формы пакарання за злачынства, калі прычаснаць абвінавачанага да яго даказана, павінна быць забаронена як на ўсей тэрыторыі Злучаных Штатаў, так і ў кожным месцы, якое знаходзіцца пад юрысдыкцыяй ЗША.

Раздзел 2. Кангрэс павінен прыняць адпаведныя законы, каб ажыццявіць гэту пастанову."

Якімі былі наступствы ўзнікнення рабства і яго адмены для ЗША?

Адмена рабства з аднаго боку паклала канец несвабодзе перамяшкання і іншым абмежаванням, якія мае раб. Але праз некаторы час пасля завяршэння вайны былыя белыя гаспадары пачалі сістэматычна помсціць сваім былым рабам. Расавая сегрэгацыя, суды Лінча, прадузятае судовае разбіральніцтва калі, напрыклад, белы насільнік чорнай дзяўчыны атрымоўваў меньшы тэрмін турэмнага зняволення, чым чорны насільнік белай дзяўчыны. Усё гэта было рэаліямі наступнай сотні гадоў пасля вызвалення рабоў. Былыя чорныя нявольнікі таксама помсцілі белым як умелі, і Амерыка пацярпела пэўныя страты ў выніку дзейнасці такіх тэрарыстычных груп як "Чорныя пантеры".

Грамадства ЗША не было гатова яшчэ ўспрымаць неадукаваных людзей і людзей нееўрапейскага паходжання як роўных сабе. Таму індзейцаў перасталі ўспрымаць як дзікароў толькі ў другой палове ХХ ст. Таму бедныя амерыканцы доўгі час змагаліся за роўныя правы з багатымі. Па той жа прычыне жаншчыны доўгі час разглядаліся як асобы, якім непатрэбна мець роўныя правы з мужчынамі. На гэтым фоне можна зразумець, што вызваленыя чорныя рабы не былі патрэбны сваім вызваліцелям у якасці суграмадзян.

Калі ў пачатку 1990-х гг. рускія скінхэды праводзілі пікет ля амерыканскага пасольства ў Маскве, яны крычалі: "Расія - для рускіх, Амерыка - для белых, неграў - у джунглі!". Падобная палітыка мелася на ўвазе, калі частку былых цёмнаскурых рабоў перасялілі ў Афрыку ў спецыяльна створаную для іх краіну - Ліберыю. Тым не меньш, выселіць усіх былых нявольнікаў было немагчыма, бо Поўдзень ЗША меў патрэбу ў рабочых руках, а белых імігрантаў не хапала. Таму большасць былых рабоў засталася працаваць на сваіх былых гаспадароў толькі ўжо ў якасці наёмных сельскагаспадарчых рабочых.

Але рабства пакінула не толькі чорны след у гісторыі ЗША. Культура паўдневых штатаў значна ўзбагацілася ўнёскам самых розных народаў Афрыкі, якія апынуліся на адніх і тых жа плантацыях. Таксама афраамерыканцы пашырылі лексікон англійскай мовы сваіх гаспадароў. Існуе напаўанекдатычны выпадак, калі вядучы аднаго тэлешоў назваў брытанскую каралеву брудным словам bitch, якое з'яўляецца вельмі абразлівым для жаншчыны. І, калі на яго падалі ў суд, ён быў апраўданы, бо даказаў, што слэнг цёмнаскурых жыхароў Гарлема даў гэтаму слову супрацьлеглае значэнне - "найлепшая сяброўка".

Зноскі

(1) An Outline on American History. Published by US Information Agency, p.20

(2) Цікавы факт: 5 ліпеня 1776 г. на другі дзень пасля падпісання Дэкларацыі незалежнасці некаторымі дэлегатамі Кангрэса была складзена "Петыцыя аліўкавай галінкі" - прашэнне да караля ад імя Кангрэса аб спыненні вайны з яго амерыканскімі падданымі. 8 ліпеня Кангрэс адаслаў Петыцыю каралю (але кароль з ёй не пагадзіўся і вырашыў пакараць рэвалюцыянераў сілай зброі) і ў гэты ж самы дзень Дэкларацыю незалежнасці пачалі публічна абвяшчаць у некаторых гарадах Амерыкі. Бел. пераклад Петыцыі даступны ў Вікіпедыі. Рэжым доступу: be.wikipedia.org/wiki/Петыцыя_аліўкавай_галінкі Дата доступу: 25.11.2013.

(3) Дэкларацыя незалежнасці ЗША. Бел. пераклад Т. Верашчакі і інш. Апублікавана на сайце Historiapure, рэжым доступу: http://historiapure.narod.ru/index/0-17 Дата доступу: 25.11.2013. Таксама даступна ў благасферы, поўнасцю цытуецца ў артыкуле А Берастоўскага "Барацьба за незалежнасць паўночнаамерыканскіх калоній: першы закон дыялектыкі", рэжым доступу: http://berastouski.blogspot.com/2013/08/blog-post_13.html Дата доступу: 25.11.2013.

(4) Пракламацыя 1863 г. аб вызваленні нявольнікаў А. Лінкальна. Бел. пераклад А. Берастоўскага. Апублікавана на сайце Historiapure, рэжым доступу: http://historiapure.narod.ru/index/0-10 Дата доступу: 20.11.2013.

(5) Папраўкі да Канстытуцыі Злучаных Штатаў Амерыкі. Бел. пераклад Т. Пятровіч і А. Берастоўскага. Апублікавана на сайце Historiapure, рэжым доступу: http://historiapure.narod.ru/index/0-27 Дата доступу: 20.11.2013.

Беларусь пасля перамогі паўстання 1863 г. Гістарычная альтэрнатыва

У юбілейны год паўстання 1863 г., вядомага ў Расіі як Польскае паўстанне, а ў Беларусі, як паўстанне пад кіраўніцтвам Кастуся Каліноўскага, назіраецца ўсплёск навуковых, навукова-папулярных і гісторыка-публіцыстычных выданняў пра гэта паўстанне. Многіх з іх аўтараў можна ўмоўна падзяліць на тых, хто мае больш сімпатый да паўстанцаў, і тых, каму больш да спадобы была Расійская імперыя. Пры гэтым нярэдка такія апаненты лічаць сябе патрыётамі сучаснай сувярэннай Беларусі. Але гісторыкі, як і іншыя людзі, маюць права на ўласныя перакананні, і гаворка пойдзе пра іншае. У некаторых даследаваннях апублікаваных (ці перадрукаваных) з нагоды 150-годдзя паўстання можна было заўважыць спробу ўбачыць гістарычную альтэрнатыву: а што б было калі паўстанцы перамаглі?

Я гісторык з польскім прозвішчам, рускі па нацыянальнасці і пішу на беларускай мове, таму разарвацца і заняць пазіцыю за ці супраць паўстанцаў не магу і трымаю строгі нейтралітэт. Але бяру на сябе смеласць напісаць магчымы альтэрнатыўны ход гісторыі Беларусі ў складзе 2-й Рэчы Паспалітай. Безумоўна, кожны альтэрнатыўны варыянт можна крытыкаваць, асабліва, калі ён не да спадобы каму-небудзь па прычыне палітычных перакананняў. Але кожная спрэчная спроба пяра – гэта магчымасць знайсці гістарычную праўду ў дыскусіях ці напісаць аправяржэнне.

На якіх умовах маглі перамагчы інсургенты.

Падчас вайны з рускімі паўстанцы мелі чатыры асноўныя праблемы, што сталі для іх справы фатальнымі. Першая – адсутнасць арміі роўнай рускай. Партызанскія атрады, якія складаліся пераважна з былых студэнтаў і маладых дваран супрацьстаялі рэкрутам. Пакуль малады дваранін танчыў з дзяўчынамі і вучыўся добрым манерам і замежным мовам, рэкрут ужо не адзін год хадзіў пад кулямі на Каўказе і ў Крыму. Калі студэнт грыз граніт навукі, рэкрут рубіўся з туркамі, персамі, чэчэнцамі, англічанамі і французамі. У такіх умовах партызанская вайна была адзінай магчымасцю як-неяк пратрымацца. У артыкуле «Польское восстание 1863 г.» рускай Вікіпедыі прыводзяцца звесткі аб стратах бакоў 2 тыс. чалавек забілі паўстанцы (зразумела, не толькі рускія вайскоўцы) і 30 тыс. паўстанцаў загінулі ў баях з рускімі. З праўдзівасцю гэтых лічбаў не ўсё зразумела, і безумоўна былі баі, ў якіх рускія неслі большыя страты, чым паўстанцы, але каб забіць аднаго рэкрута нярэдка галаву складалі дзесяць інсургэнтаў ці больш.

Другой праблемай была адсутнасць міжнароднага прызнання легітымнасці паўстання і гатоўнасці еўрапейскіх краін ваяваць з Расіяй за незалежнасць Польшчы.

Трэцай праблемай можна назваць адсутнасць сярод лідараў паўстання фігуры падобнай М. Мураўёву. Генерал-губернатар Мураўёў меў сталінскія розум, рашучасць, логіку і лідарскія здольнасці. Ён ведаў, якога чыноўніка куды паставіць, каб працавала ўся сістэма, як адрэзаць паўстанчыя атрады ад фінансавай падтрымкі; ён быў гатовы ўзяць у саюзнікі сялян (якія ў Расійскай імперыі не былі сацыяльна блізкімі); не спыняўся над тым каб фізічна вынішчаць паўстаўшых дваран (сацыяльна блзкіх) і пры гэтым так паставіць сітуацыю, што іх заступнікі не паспявалі дабіцца іх апраўдання ці адмены смяротнага пакарання, а ў вачах народа яны выглядалі не як высакародныя рэвалюцыянеры, а як бандыты, якія былі не вартымі іншага прысуду. Паўстанцы не знайшлі фігуры, якая б рэальна магла стаць процівагай Мураўёву.

І чацвёртая праблема, якая датычыцца пераважна Беларусі. Большасць насельніцтва было сялянскім, для сялян «паўстанне паноў» не было прывабным. Наадварот, стагоддзі класавага процістаяння садзейнічалі таму што сяляне (ў асноўнай масе сваей) былі гатовы адпомсціць дваранам за паншчыну і чынш, за пакаранне бізуном, за страляніну дробнымі кулямі па ягадзіцам прыгонных сялянак, якія пры гэтым мусілі кукаваць. Пры такім раскладзе паўстанцы рабіліся акупантамі на сваёй зямлі, а рускія на чале з Мураўёвым скарысталіся сітуацыяй і раздавалі сялянам грошы і зброю, жывёлу і землі. І таму да 1940-х гг. сяляне Заходняй Беларусі былі багацейшымі за сваіх усходніх землякоў. Былі сяляне, што ішлі за паўстанцамі, асабліва за маладым таленавітым і харызматычным К. Каліноўскім, але гэта былі асобы з палітычнымі перакананнямі, а не клас.

Вернемся да альтэрнатыўнай гісторыі. Уявім, што замест Мураўёва (якога забілі, ці ён сам памёр, ці яго змясцілі прыдворныя інтрыганы, ці яго ўвогуле не было) царскі ўрад ставіць іншага намесніка, які не можа ваяваць супраць сацыяльна блізкіх на баку сялян, які здольны толькі на паўмеры і не можа супрацьстаяць уплывовым прыдворным абаронцам палонных інсургентаў. Дададзім да гэтага перанос тэрарыстычных актаў на тэрыторыю сучаснай Расіі: то паўстанцы падпаляць маёнтак пад Растовам, то заб'юць якога-небудзь графа ў Маскве, то разрабуюць праваслаўны манастыр у Сергіевым Пасадзе. Пры гэтым паўстанцы знешне не адрозніваюцца ад рускіх і паспрабуй знайдзі іх на абшарах Расіі. А магчымы і іх саюз з рухам радыкальных народавольцаў.

У гісторыі было не меньш за тры выпадка, калі тэрарызм мусіў вялікія дзяржавы адступіць перад слабейшым ворагам. У 1940-я гг. ізраільцяне праз тэрарызм прымусілі Вялікабрытанію даць ім незалежнасць. Алжырская вайна за незалежнасць скончылася перамогай алжырцаў у 1954 г. менавіта пасля таго як алжырскія эмігранты пачалі тэрарыстычную дзейнасць на тэрыторыі Францыі. А ўрад Ельціна падпісаў Хасав'юртаўскі мір з Чэчнёй, як акт аб капітуляцыі Расіі, пасля таго як стала зразумелым, што чэчэнцы будуць ваяваць не толькі на сваёй зямле. Таму тэрарызм паўстанцаў мог стаць прычынай іх перамогі ва ўмовах адсутнасці ворага з розумам і воляй Мураўёва.

Яшчэ адна магчымасць перамагчы – дапамога Еўропы. Безумоўна, гэта была б магчымасць не столькі дапамагчы палякам і іх саюзнікам, сколькі зрабіць Расію слабейшым канкурэнтам у барацьбе за панаванне ў свеце. Калі б існавала пагроза вайны з Вялікабрытаніяй, Францыяй і Прусіяй, Расія палічыла б меньшай стратай дазволіць адраджэнне Рэчы Паспалітай у межах 1772 г. ці крыху меньшых.

І яшчэ адна магчымасць перамагчы была б у выніку паўтарэння ўрадам Аляксандра ІІ памылкі Барыса Гадунова. Калі пачалася вайна з невялікім войскам польска-літоўскіх наймітаў Ілжэдзмітрыя І, войскі Барыса распачалі такую зачыстку мясцовасці там дзе ўжо ўвайшлі варожыя войскі, што мясцовае насельніцтва дружна заняло бок Ілжэдзмітрыя І. Падобным чынам, калі б замест Мураўёва расійскі ўрад накіраваў на Беларусь ман'яка, які б прымушаў рускіх вайскоўцаў рабаваць, рэзаць, гвалціць і паліць жыўцом усіх жыхароў гарадоў і вёсак, дзе з'яўляліся паўстанчыя атрады, то пасля такога сяляне сустракалі бы сваіх класавых ворагаў хлебам-соллю і самі масава пераходзілі ў шляхецкія партызанскія атрады. А рускія рэкруты масава перабягалі б да ворага, і тым самым рабілі б яго армію роўнай рускай.

Такім чынам мэта паўстання 1863 г. -- адраджэнне Рэчы Паспалітай была б дасягнута поўнасцю або часткова.

Пасля перамогі рэвалюцыі

Я адмыслова стаўлю тут слова «рэвалюцыя», бо гэта было б падобна вайне амерыканскіх каланістаў за незалежнасць ад Вялікабрытаніі, якую самі амерыканцы называюць Амерыканскай рэвалюцыяй. Хучэй за ўсё новы ўрад Рэчы Паспалітай праводзіў б такія ж аналогіі і да паўстання 1863 г., калі б яно скончылася перамогай. І там, і там стварэнне незалежнай рэспубліканскай дзяржавы ў выніку барацьбы з імперыяй, і там, і там перамога ліберальных каштоўнасцяў над тыраніяй манарха.

Але перамога над рускімі не значыла б пачатак мірнага жыцця. Урад Расіі працягваў б барацьбу за землі «Малыя і Белыя Русі», якія лічыў сваімі. Для гэтага рускія агенты падбухторвалі б сялян Беларусі і Ўкраіны да ўзброенных выступленняў, засылалі б казацкія атрады для дыверсійнай вайны, перадавалі б паўстаўшым сялянам грошы і зброю, фарміравалі б атрады з валанцёраў, гатовых ваяваць з палякамі на іх тэрыторыі.

Трэба зазначыць, што адсутнасць адзінства сярод кіраўнікоў паўстання магла б прывесці да элементаў грамадзяскай вайны паміж лібераламі і радыкаламі. Зразумела, рускія не шкадавалі б грошай на інтрыгі, змовы, замахі на жыццё каб аслабіць адрадзіўшагася канкурэнта. Але малаверагодна, каб палякі дазволілі ізноў разваліць сваю краіну праз унутраннае бязладдзе. Цяжка казаць ці ўсталявалася б жорская дыктатура адной палітычнай групы або розныя палітычныя партыі фракцыі і рухі неяк дамовіліся паміж сабой і ў Рэчы Паспалітай усталявалася б нейкая версія дэмакратыі, але масштабная грамадзянская вайна за ўладу была б малаверагоднай.

Пры гэтым узброенная барацьба з беларускімі сялянамі была б крывавай і цяжкай. За падтрымку рускіх, за абмен палонных паўстанцаў на жывёлу і грошы сяляне плацілі б крывёю з прцэнтамі. У сваю чаргу Расія б дапамагала распаліць гэта процістаянне, і шляхецкія атрады доўга б адчувалі сябе акупантамі ў сваіх маёнтках. Наўрадці К. Каліноўскі здолеў б штосьці істотна перамяніць у гэтай класавай барацьбе. Ён быў харызматычным прамоўцам і мог павесці за сабой атрады на ворага, але ён не прадстаўляў інтарэсы ўсіх паўстанцаў, якія пераважна былі польскімі ці апалячанымі дваранамі, і для якіх беларускія сяляне былі нечым накшалт Вандэі для французскіх рэвалюцыянераў. Магчыма ў некаторых асобных сітуацыях Каліноўскі здолеў б спрымірыць беларускіх сялян і польскіх дваран, але глабальна ён бы нічога не змяніў (аб гэтым яскрава сведчыць яго «Мужыцкая праўда», дзе многа гаворыцца пра праблемы сялян, пра неабходнасць перамен, але за заклікамі да барацьбы з рускімі няма дакладнай праграмы пераутварэнняў). Таму зорка Каліноўскага закацілася б як раз пасля перамогі рэвалюцыі і ўзышла б ізноў на нейкі юбілей паўстання пасля яго смерці, можа ў 1963 ці 2013 г. Але гэта неабавязкова значыць, што Каліноўскі б скончыў жыццё самагубствам ці пакінуў грамадскую дзейнасць. Магчыма, ён мог працягваць займацца палітыкай і мог нават атрымаць нейкую неістотную пасаду ў новым урадзе Рэчы Паспалітай, накшалт міністра асветы ці культуры. Хутчэй за ўсё яго погляды б мяняліся падчас яго сталення і старэння. Праз нейкі час ён мог б стаць і прэзідэнтам новай Польшчы, але гэта быў бы ўжо не той Каліноўскі, які з'яўляецца для цяперашніх беларускіх камуністаў і нацыяналістаў кумірам падобным Чэ Гевары на Кубе.

Процістаянне сялян і дваран скончылася б праз некалькі гадоў палітыкі бізуна і перніка. Сяляне б атрымалі зямельныя надзелы (безумоўна значна меньшыя чым мураўёўскія), крэдыты на развіццё гаспадаркі. Адначасова на землі тых беларускіх сялян, што збеглі як бежанцы ў Расію ці загінулі падчас баёў з рэвалюцыйнай арміяй, актыўна б перасялялі польскіх асаднікаў. Колькасць асаднікаў паступова павялічвалася б ў сувязі з міграцыяй сялян у польскія гарады і за мяжу ў канцы ХІХ ст.

Канфесіянальная палітыка Рэчы Паспалітай была б такой: дазвол свабоды веравызнання для ўсіх, акрамя Рускай Праваслаўнай царквы. Пераход праваслаўных ва ўніяцтва быў б дабраахвотна-прымусовым з рэпрэсіямі супраць рускіх святароў. Але вопыт 1839 г. паказаў, што насельніцтва Беларусі не выступала супраць рэлігійных пераўтварэнняў, калі яны не закранаюць звонкавую абраднасць, таму ўсе магчымыя хваляванні насілі б пераважна анціпольскі, а не анціўніяцкі характар. Пры гэтым трэба памятаць, што на баку інсургентаў ваявалі і некаторыя рускія афіцэры, сярод якіх былі не толькі кар'ерысты, што перайшлі на бок рэвалюцыі каб прасунуцца вышэй па кар'ернай лёсвіцы, але і шчырыя барацьбіты за незалежнасць Польшчы ад Расіі. І такім рускім хутчэй за ўсё дазволілі мець магчымасць трымацца праваслаўнага веравызнання і мець для гэтага цэрквы і часоўні дзе-небудзь. (Падобным чынам і Расія, і старая Рэч Паспалітая дазваляла мусульманам і іўдэям спавядаць сваю рэлігію пры ўмове яе нераспаўсюджвання на праваслаўных і каталікоў і дазволу пакідаць іслам і іўдаізм асобным вернікам на карысць дзяржаўнай рэлігіі).

Нацыянальная палітыка ішла б у русле памяркоўнай паланізацыі. З аднаго боку падчас рэвалюцыйнага паўстання 1863 г. пытанне беларускай мовы было адной з карт у калодзе і Мураўёва, і інсургентаў. Пры гэтым і ўкраінская, і беларуская мовы тады праходзілі этап фарміравання ад дыялектаў да літаратунай мовы. Гэты працэсс цягнуўся да першай паловы ХХ ст, і пачаткова рускае і польскае дваранства не ўспрымала «мужыцкія» мовы як нешта сурёзнае, вартае літаратурных шэдэўраў узроўня Пушкіна і Шэкспіра. Гэта бачна з таго, што ў ХІХ ст на дыялектах беларускай мовы пісалі лёгкія камедыі накшалт «Пінскай шляхты» (дарэчы яе вывучаюць у школе не на арыгінальным украінска-палешуцкім піджыне, а на сучаснай літаратурнай беларускай мове). Падобным чынам сёння ўспрымаюць гаворку адэсітаў: цікавае, забаўнае, арыгінальнае, але не настолькі сур'ёзнае, каб выкладаць на гэтым сапрамат у вну.

Барацьба за беларускія і ўкраінскія землі прымусіла б новы ўрад, дзе пераважная большасць лічыла б сябе палякамі, прызнаваць права на існаванне і развіццё сваёй мовы беларусаў і ўкраінцаў, разам з іншымі элементамі народнай культуры, бо лепей культурная арыгінальнасць, чым нацыянальны сепаратызм. Пры гэтым магчыма рускія маглі пайсці яшчэ далей і праз свае каналы інфармацыйнай вайны спрабавалі б пераўтварыць такі рух у барацьбу за нацыянальную незалежнасць беларусаў і ўкраінцаў як ўсходнеславянскіх народаў блізкіх мовай і культурай да рускіх, а не палякаў. Пры гэтым урад новай Рэчы Паспалітай рабіў б свае намаганні зрабіць беларускую і ўкраінскую мовы як мага больш падобнымі на польскую. Паланізмы, якімі былі напоўнены адозвы К. Каліноўскага сталі б эталонам, як і лацінка польскай мовы (сучасная беларуская лацінка, якую можна сустрэць у мінскім метро, мае прынцыповыя адрозненні ад лацінкі «Мужыцкай праўды»).

Няма падставы лічыць, што пасля перамогі паўстання 1863 г. ўсіх рускіх чакаў бы генацыд. Хутчэй за ўсё помста напаткала б тых, каго лічылі ворагам рэвалюцыі: былых вайскоўцаў, чыноўнікаў, праваслаўных святароў, але, як ужо было заўважана, былі рускія, якія пераходзілі на бок паўстанцаў, і іх маглі таксама лічыць героямі рэвалюцыі. Хутчэй за ўсё пасля хвалі смяротных пакаранняў ваеннымі трыбуналамі некаторых з ворагаў рэвалюцыі, астатніх маглі б прымусіць да эміграцыі ў Расію ці нават проста абмяняць на палонных паўстанцаў і рускіх народавольцаў (бо адроджаная Рэч Паспалітая стала б апорай усіх леварадыкальных тэрарыстычна-рэвалюцыйных суполак Расіі). Пры гэтым рускіх, якія б згаджаліся прызнаць рэвалюцыйны урад і адмаўляліся ад барацьбы з ім, маглі пакінуць як грамадзян Рэчы Паспалітай.

Да канца ХІХ ст. Рэч Паспалітая і Расія развіваліся б як капіталістычныя краіны-канкурэнты. Хутчэй за ўсё пасля страты значнай тэрыторыі ў 1860-х (Польшча, Беларусь, Украіна, Аляска) Расія б ажыццявіла значную мадэрнізацыю жыцця, што ўключала б і пераход эканомікі на капіталістычныя рэйкі, і апора дзяржавы на бізнес-клас з розначынцаў у большай ступені, чым на дваранства, і лібералізацыю грамадска-палітычнага жыцця, прычым магчыма нават з увядзеннем Канстытуцыі. Наяўнасць канкурэнцыі паміж Польшчай і Расіяй спрыяла б стварэнню даволі прывабнага інвестыцыйнага клімату і там, і там.

Альтэрнатыўная Рэч Паспалітая у барацьбе за перадзел свету і яе далейшы лёс.

У пачатку ХХ ст. буйныя і сярэднія дзяржавы Еўропы вялі актыўную барацьбу за перадзел свету. Адзін лагер узначальвалі «старыя» метраполіі Вялікабрытанія і Францыя, другі «новыя» -- Германская імперыя і Аўстра-Венгрыя. Вайна паміж канкурэнтамі была непазбежнай. Расія ўзяла курс на саюз з Вялікабрытаніяй і Францыяй. Магло быць інакш, але гаворка ідзе не пра расійскую альтэрнатыву.

У гэты час Рэч Паспалітая стаяла б перад выбарам саюзнікаў у барацьбе за свой кавалак каланіяльнага пірага. Тут магчымы абодва варыянты, але не нейтралітэт, бо рэальная Польшча 1920-30-х гг. была дзяржавай з амбіцыямі. Найбольш верагодны саюз з Францыяй, але магчымы і саюз з Германіяй. У абодвух выпадках мелі б месца інтрыгі і кулуарныя перамовы, а таксама спробы падкупіць урад краіны.

Разгледзім «германскі» варыянт. Для Рэчы Паспалітай гэта значыць вайну з Расіяй. Цяпер гэта была б вайна роўных па сіле дзяржаў. Але Першая сусветная вайна была пазіцыйнай (г.зн. «акопнай»). Прабіць абарону ворага было амаль немагчыма. А для Германіі гэта значыла яшчэ і вайну на два фронта. Хутчэй за ўсё Першая сусветная цягнулася б больш за чатыры гады, але перамога Германіі была амаль неверагоднай, бо Усходняя Прусія ўсё роўна трапіла б пад рускі агонь. Хутчэй за ўсё ўмовы мірнага пагаднення не былі б такімі неспрыяльнымі для Германіі і яе саюзнікаў. Але ўсё роўна гэта былі б значныя чалавечыя і матэрыяльныя страты з абодвух бакоў.

Пасля паражэння Германіі і яе саюзнікаў магчыма тэрытарыяльная анексія некаторых украінскіх і беларускіх зямель на карысць Расіі. Таксама магчыма стварэнне незалежных Беларусі і Ўкраіны ў тых ці іншых межах. Незалежнасць не была б поўнай, бо Польшча і Расія працягвалі б свае спробы кантраляваць эканамічнае і грамадска-палітычнае жыццё гэтых краін праз розныя палітычныя механізмы.

Цяпер паспрабуем разгледзіць «французскі» варыянт. Вайна была б пазіцыйнай і крывавай як і ў першым раскладзе, але Рэч Паспалітая была б сярод пераможцаў і атрымала б сваю долю анэксій і катрыбуцый, што ўключала б у сябе і калоніі альбо мандаты.

У сваю чаргу гэта значыла б і мір з Расіяй (падобны спрімірэнству адвечных ворагаў – Англіі і Францыі). Польскія ўступкі ўсходняму суседу маглі ўключаць свабоду веравызнання для Рускай Праваслаўнай царквы і магчымыя элементы самакіравання беларускіх і ўкраінскіх ваяводстваў.

Развіццё Рэчы Паспалітай пасля Першай сусветнай вайны прагназаваць даволі цяжка. Праблема ў тым, што многія фактары, ад якіх залежыла б гэта развіццё, носяць выпадковы характар. Пазбяжаць Другой сусветнай вайны было праблематычна, бо абодва лагера канкурэнтаў па перадзелу свету былі апантаны жаданнем выціснуць адзін аднаго як лімон. А прыгнёт і ганьба, якую перажылі немцы пасля паражэння ў Першай сусветнай вайне, зрабілі амаль непазбежным прыход да ўлады радыкальных нацыяналістаў. Гэта апошняя рэч, пра якую можна было б гаворыць з істотнай ступенню верагоднасці. Але на лёс Рэчы Паспалітай уплывалі б і шматлікія пераменныя фактары: Лютаўская і Кастрычніцкая рэвалюцыі 1917 г. ў Расіі маглі не адбыцца, ў Германіі мог прыйсці да ўлады не Гітлер, а больш памяркоўны ці разважлівы нацыяналіст, прычым магчыма што і ў выніку перамогі ў грамадзянскай вайне, а не праз дэмакратычныя выбары, Расія (ці СССР) магла б мець зусім іншае развіццё без Сталіна, двухпалярная сістэма «камунізм-капіталізм» магла не скласціся і г.д.

Усе гэтыя прычыны робяць альтэрнатыўны лёс Польшчы такім шматварыянтным, што на падрабяжнае апісанне кожнай камбінацыі спатрэбілася б кніга. Зараз можна акрэсліць асноўнае. Польшчы ўжо не пагражала б доўгатэрміновая страта нацыянальнага сувярэнітэту. Яна б наўрадці стала такой эканамічна магутнай, як сучасныя Германія і Францыя, але б да яе голасу ў Еўропе прыслухоўваліся б у большай ступені чым зараз. Насельніцтва Рэчы Паспалітай было б, хутчэй за ўсё, большым за цяперашняе і больш шматнацыянальнае.

Магчымы Мінск 2013 г.

Альтэрнатыўны Мінск 2013 г. мог быць і сталіцай адносна незалежнай Беларусі, і правінцыяльным беларускім, польскім ці рускім горадам. Але хутчэй за ўсё гэта быў бы горад у якім асноўная маса насельніцтва размаўляе па-польску, магчыма некаторыя ці ўсе надпісы ў горадзе напісаны на білінгве – па-польску і па-беларуску лацінкай. Рускую мову вывучалі б як замежную, магчыма факультатыўна вывучалі б і літаратурную беларускую. Жыхарам горада былі б уласцівы больш шляхетныя і галантныя манеры паводзін, чым гэта ёсць сёння. І, безумоўна, юбілей паўстання (ці рэвалюцыі) 1863 г. адзначаўся б шматлікімі ўрачыстымі мерапрыемствамі з адкрыццём новых помнікаў Каліноўскаму і з'яўленнем новых тапанімічных назваў у яго гонар.

Андрэй Берастоўскі

Лістапад 2013 г.

Могілкі "Пятроўшчына": востраў мінулага ў акіяне хай-тэка

Могілкі "Пятроўшчына" - адзін з двух аб'ектаў (акрамя станцыі метро), якія захавалі назву зніклай вёскі, што праглынуў горад Мінск. У адрозненне ад могілак "Уручча" "Пятроўшчына" больш дагледжана і нават мае сваю алею адметных пахаванняў - нешта падобнае ёсць на галоўных могілках горада: Усходніх (Маскоўскіх).

Паколькі заснавалі гэтыя могілкі ў 1876 г., яны павінны захоўваць таямніцы трох стагоддзяў ХІХ, ХХ і ХХІ. І гэта - побач з ультрасучаснымі высоткамі і хайтэкаўскімі забудовамі банкаў і бізнес-центраў. Таму сёння мой лічбавік мусіў спраўна папрацаваць на фатасэсіі мясцовасці.

 Від на могілкі з пр. Дзяржынскага. За могілкамі нябачнымі застаюцца хаты прыватнага сектара - гэта ўсё, што засталося ад вёскі Пятроўшчына.

 Кінутая магіла сярод пахаванняў 1960-70-х гг. Такіх "невядомых" магіл тут дзясяткі. На заднім плане бачны блакітны будынак банкаўскага цэнтра і дзве высоткі.

 Цагляная сцяна пераходзіць у дротавы плот.

 Які мае заўсёды адкрыты праход.

 Магіла вядомага беларускага праграміста і блогера, заснавальніка беларускага дамена Вікіпедыі У. Каткоўскага (падрабязней аб ім гл. тут)

 Эпітафія на яго магіле.
Магіла Каткоўскага знаходзіцца ў ніжняй частцы могілак, там, дзе зараз робяць камерцыйныя пахаванні (у апошні час на гэтых могілках хаваюць толькі да сваякоў альбо за значныя грошы, бо на 2,33 га ўсім месца не хопіць). Старыя пахаванні знаходзяцца на пагорку бліжэй да праспекта Дзяржынскага. На гэты пагорак мне прыйшлося ўзбірацца чапляючыся за расліннасць і магільную агароджу. Не столькі рэльеф, сколькі надвор'е (на брудзе і лісцях лёгка было паслізнуцца). Але там дзе магіла знаходзіцца на магіле можна было ўбачыць як побач стаяць помнікі савецкай эпохі і дарэвалюцыйнага часу, апошніх не шмат і яны амаль зышлі ў зямлю, але яны маўклівыя сведкі гісторыі.

 Гэта помнік 1924 г. Аформлены ў дарэвалюцыйным стылі.

 Надпіс на гэтым помніку зроблена дарэвалюцыйным рускім правапісам, у адрозненні ад папярэдняга.

 Пахаванне 1904 г. (Помнік прыйшлося вызваляць з палону асенніх лісцяў) Зблізу.

 Той жа помнік "у анфас"

 Стары павалены помнік побач з магілай савецкага часу.

Помнік 1915 г. Надпіс лёгка чытаецца. Алфавіт, зразумела, дарэвалюцыйны.

Тут акумулятар майго лічбавіка сеў канчаткова. У сотавых тэлефонах камеры няма. Я яшчэ пахадзіў па пагорку. Заўважыў яшчэ некалькі старых магіл (1923 г., 1940 г.) з чытаемымі гадпісамі на помніках і крыжах. Знайшоў і адзін стары помнік завалены смеццем і лісцем. Спрабаваў адкінуць буйное смецце і лісце ад помніка, але дата пахавання ўжо была ў зямлі. Я пайшоў да бакавога выхаду, якім і прыйшоў з праспекта.

Яшчэ адна думка. Я разумею, што памерлым не цяжка і не лёгка ні ад увагі жывых ні ад яе адсутнасці. На магілу, дзе пахаваны мае цёця і бабуля маю магчымасць парапіць толькі раз у год, таму тым, хто кідае магілы сваіх прадзедаў ці кідае смецце на чужыя магілы я не суддзя. Але ведаю адзін варыянт, які б мог мець сэнс для могілак "Уручча" і "Пятроўшчына". На Захадзе старыя могілкі даўно выкарыстоўваюць як месца экскурсій. Калі прывесці ў нейкі парадак старыя могілкі Мінска, яны таксама стануць прыносіць грошы і прыводзіць у горад замежных турыстаў. Я не за тое, каб ставіць там трэйлер па продажу марожанага ці дзіцячыя атракцыёны. Але не кожнаму гораду шанцуе мець астраўкі некранутай рэстаўратарамі даўніны сярод хайтэкаўскіх будынкаў. Таму, як казаў Астап Бендэр, грошы ляжаць пад нагамі, трэба толькі ўмець іх узяць.

А Вы адчуваеце сябе расістам?

Я ніколі не лічыў, што колер скуры чалавека можа неяк аўтаматычна рабіць яго добрым ці дрэнным. Мушу прызнацца, што ў падлеткавым узросце я быў пад уплывам некаторых дарослых, якія зняважліва ставіліся да яўрэяў. Але зараз я магу шчыра казаць, што ад гэтага ўплыву не засталося анічога ў маім сэрцы.

У апошнія пару гадоў я бачу, як беларусы, якіх увогуле памылкова лічаць талерантным народам, робяцца ўсё больш нецярплівымі да імігрантаў. З аднаго боку гэта зразумела: бо апошнія не заўсёды паводзяць сябе карэктна, шануюць мясцовыя законы і лад жыцця. З другога цікава назіраць як беларусы такім чынам робяцца ўсё больш падобнымі на астатніх еўрапейцаў.

Асабліва цікава, што ростам нецярпімасці да імігрантаў пачынае карыстацца беларуская апазіцыя. Прычым на адной хвалі з каляфутбольнымі хуліганамі. Безумоўна, наўрадці добра апранутая інтэлігенцыя, якая размаўляе па-беларуску ў паўсядзённым жыцці і шчыра верыць, што многія праблемы будуць вырашаны, калі змяніць уладу ў краіне, пойдзе па начным клубам і ўніверсітэцкім гарадкам біць "цёмнаскурых". Але той жа тэлеканал "Белсат" і некаторыя апазіцыйныя сайты кідаюць у масы ідэю, што прэзідэнт Беларусі спецыяльна запрашае кітайцаў і в'етнамцаў пераязжаць сюды на будаўнічыя праекты, каб потым засяліць імі Беларусь. Пакуль гэта толькі жарты, але яны могуць добра падаграваць расісцкія думкі і пачуцці ў сэрцы сучаснага беларуса. І пры змяненні некаторых абставін яго жыцця - могуць прывесці да адпаведных дзеянняў. Яшчэ раз кажу - беларусы не забітыя людзі, асцярожныя, але не забітыя, і папулярызацыя расізму ў той ці іншай форме можа прывесці да сумных вынікаў.

Я не думаў, што ў мяне могуць быць праблемы з расізмам. Асабліва, калі я прайшоў праз адно выпрабаванне. У 2012-13 гг. навучальным годзе я выкладаў англійскую мову на факультэце міжнародных адносін Белдзяржуніверсітэта. У гэты час, як і зараз, беларуская вышэйшая адукацыя спрабуе перадоліць праблему недахопу студэнтаў па прычыне таго, што насельніцтва краіны паступова змяньшаецца. Таму "дзірку" запаўняюць студэнты платнікі з-за мяжы, пераважна з Туркменістана. Плацяць яны больш за беларусаў, і разумеюць, што іх ніхто з вну не адлічыць. У мяне былі групы, дзе туркменаў было шмат. У адной яны складалі пераважную большасць над 3-мя беларускімі дзяўчынамі. Многія з іх не хадзілі на заняткі, бо звычайна ім гэта ніякай небяспекі не несла. Але я прынцыпова не ставіў залік прагульшчыкам, не сдаўшым адпрацоўку і незадавальняючы адказаўшым на пытанні. Ва ўсялякім разе па профільным прадметам. Вось тады я добра адчуў як бывае, калі ад цябе патрабуюць заліка, крычаць на цябе, пагражаюць паскардзіцца начальству (што таксама мела месца, згодна маім разведданым), прапануюць хабар і кажуць, што такую ж суму (50 дол.) давалі дэкану факультэта, калі мелі праблемы. У рэшце рэшт яны штосьці неяк вывучылі і атрымалі залікі, я, у сваю чаргу, не пераходзіў на абразы, працягваў па ўсходняй традыцыі называць іх сваімі братамі, вітацца з імі за руку, і мы разыйшліся амаль сябрамі. Я разумеў, што іх нацыянальнасць тут не пры чым, праблема была ў тым, як іх навучылі вырашаць праблемы дома і тут.

Але некалькі дзён таму я ўбачыў, што дарэмна лічыў сябе "імунізаваным" ад расізму. Я прымаў удзел у распаўсюджанні пэўнай адукацыйнай інфармацыі разам і маім напарнікам быў цёмнаскуры афрыканец. У нас было шмат магчымасцяў падтрымліваць суразмову (паміж сабой мы размаўляем толькі па-англійску) і неяк мы выйшлі на праблему беларускіх мулатаў. Яшчэ з савецкіх часоў цёмнаскурыя студэнты давалі свой унёсак народам СССР у якасці дзяцей ад мяцовых жаншчын, якіх пакідалі тут.
-- А ты ведаеш у чым тут праблема? -- пытаецца ў мяне напарнік.
-- У тым, што яны падонкі, у гэтым выпадку -- цёмнаскурыя падонкі, як маглі б быць і жоўтаскурымі або белымі падонкамі -- адказаў я.
-- Тады слухай. На самой справе праблема ў іншым. Нярэдка чорны студэнт знаёміцца з мясцовай белай дзяўчынай. Калі паміж імі ўзнікае пачуцце, ён кажа ёй "Ты ведаеш, што калі маё навучэнне тут скончыцца, я мушу вярнуцца на Радзіму. Ты будзеш гатова паехаць са мной?". Дзяўчына кажа "так". Яны жэняцца, нараджаецца дзіця і вось ён мусіць паехаць, а яна не гатова ехаць у Афрыку. Што рабіць? Знайсці работу чужынцу цяжка, дазвол на пражыванне яму працягнуць не жадаюць. Плюс па беларускім законам маці мае больш правоў на дзіця, чым бацька. І ён мусіць ехаць, а яна і дзіця застаюцца.
-- Вось яно як, я гэтага не ведаў, браце!
-- Акрамя таго некаторыя дзяўчыны бяруць шлюб і нараджаюць дзяцей, каб вырашыць свае праблемы з жыллём. Дарэчы ведаю такі выпадак, сын аднаго мадагаскарца і беларускі застаўся тут з мамай. Яна заўседы казала яму, што яго бацька загінуў. Але аднойчы, ужо будучы юнаком, той сын апынуўся на нейкім мерапрыемстве ў мадагаскарскім пасольстве і размаўляў з паслом. У размове, ён казаў паслу, што яго бацька такі і такі, загінуў. Пасол перазапытаў "Такі і такі? Я яго ведаю, ён афіцэр мадагаскарскай арміі і зрабіў бліскучую кар'еру". Праз некаторы час гэты пасол арганізаваў сустрэчу бацькі з сынам і апошні выказаў жаданне пераехаць жыць да бацькі. Пры гэтым маці на час прыезда былога мужа знікла з горада, мабыць было сорамна, што маніла сыну. Чым скончылася гэта гісторыя мне невядома.

Я зразумеў, што дарэмна выкарыстаў моцнае слова супраць людзей, абставіны і пачуцці якіх уласна не ведаў. Гэта было па-расісцку. Не ў сэнсе, што я лічыў падонкамі менавіта цёмнаскурых, а што згроб усіх "да кучы", і тых, хто кінуў дзяцей і жанок, і тых каго тыя жонкі кінулі.

А Вы, панове чытачы, адчуваеце сябе расістамі час ад часу? 

Октябрьская революция: обещаного сколько лет ждать?

В Беларуси уже наступило 7 ноября, которое до сих пор отмечается как национальный праздник -- День Великой Октябрьской социалистической революции. Предлагаю в связи с очередной годовщиной этого события прочитать несколько законов и распоряжений, изданных сразу после этой революции (или переворота, если кому-то так больше нравится). Прочитать и сравнить, что из этих обещаний действительно выполнило новое правительство победивших революционеров (ведь у них на это были десятки лет)

Обращение к населению Петрограда

Декрет о мире

Декрет о земле

Не пугайтесь дореволюционного алфавита, он читается легко, а изображения я сканировал тщательно. Но если что плохо читается с блога, изображения можно сохранить на компьютер отдельными файлами или скачать тут (PDF). Думаю, что по ознакомлению с этими документами мои читатели поймут лучше, почему я принципиально не участвую в политике.
Также по теме:
Моральный кодекс строителя коммунизма и Библия: две большие разницы

Пачытаем кніжкі дзецям.

Вось яшчэ некалькі "свежачкоў" каб пачытаць дзецям. Не ўсё з гэтага -- "супер-пупер", але хто шукае кніжкі на беларускай, той знаходзіць. Таму, калі я пераканаў пару чытачоў, што беларуская мова -- гэта не толькі тэлеканал БТ і бел-чырвона-белыя сцягі на акцыях апазіцыі, не толькі цымбалы і сярэднявечныя фэсты, але і "нармальныя" сучасныя кнігі для дзяцей і дарослых, я магу спакойна памерці.
Дарэчы кніжкі гэтыя -- бібліятэчныя і за іх я ні рубля не заплаціў...  І "свежачкамі" яны з'яўляюцца ў тым сэнсе, што надрукаваны ў Беларусі ў 2008-13 гг.