Еще немного книг 1930-1950-х гг.

 

Этот пост в какой-то мере продолжает предыдущий.  Но там речь шла о библиотеке умершей поэтессы. А здесь пойдет по подборке трех старых книг, которые в разное время выбрасывали неизвестные мне люди, а я их подбирал. Каждую из этих трех книг отделяет друг от друга примерно 10 лет. Две первые написаны в сталинскую эпоху, а последняя — сразу после ее завершения.

А.И. Герцен. Художественные произведения. Ленинград 1937

Герцен в раннем СССР был больше известен как публицист, чем как автор художественной литературы. Однако его художественные произведения тоже читали и изучали, и, кажется, даже активнее, чем в СССР 80-х гг., который я застал.

Год издания — 1937 — у многих ассоциируется с культом личности Сталина и пиком репрессий, но в действительности культ еще был в процессе формирования, а привязка репрессий к году больше связана с тем, что именно в этом году пострадало большое количество реабилитированных впоследствии коммунистов. Репрессии против кулаков, национальных культурных деятелей и целых народов, преследования верующих, расправы с инакомыслящими внутри партии — всё это было и до и после 37-го года. И на книгу, посвященную трудам Герцена, никак не повлиял дух времени.

В подтверждение вышесказанного: о духе времени свидетельствует скромная цитата из сочинений В.И. Ленина на с 13. О Сталине в этом издании — ни слова, во всяком случае, я не нашел. Впрочем, я уже отмечал, что в книгах сталинской эпохи не всегда много писали про Иосифа Виссарионовича, порой совсем ничего не писали. А еще с. 13 говорит, что с книгой работал внимательный читатель, выделявший мысли карандашом и делавший пометки на полях. Но был ли это школьник либо учитель, готовившийся к уроку, или докладчик, или просто думающий читатель, остается для нас  загадкой :)

Предисловие к изданию еще интересно тем, что Герцена ругали за поддержку польско-белорусского восстания 1863 г. современники в России, в том числе борцы с самодержавием, но за это же его хвалили советские литературоведы.

А сама книга интересна особенностями языка писателя, аналогиями с другими произведениями русской литературы 1-й половины XIX в., да и просто возможностью познакомиться с художественным творчеством человека, который многим известен только как издатель "Колокола" и критик царского режима.

П.А. Павленко. Счастье. 1947

Роман "Счастье" Петр Андреевич Павленко написал в 1947 г. Мне в руки попало издание 1950 г. Причем на фото можно увидеть остатки штампа библиотеки воинской части НКВД СССР, откуда книга очевидно попала в руки частному лицу. Этим частным лицом мог оказаться читатель, укравший книгу с полки, или библиотекарь, списавший ее в утиль, но спасший ее от превращения в макулатуру. Также интересно, что штамп очевидно не меняли еще до марта 1946 г., когда НКВД преобразовали в МВД и МГБ (позднее КГБ). Интересно и то, что он стоит не только на титульной и 17 страницах, но и на странице 33.

Книга интересна обилием упоминаний о Сталине. Всего я насчитал (вручную, перелистывая страницы) 61 упоминание имени "Сталин" или "Иосиф Виссарионович", включая 2 эпизода с участием Сталина (6 и 27 упоминаний фамилии), 2 выражения "да здравствует Сталин!". Еще о Сталине напоминают его должностные титулы, выражения "Сталинская премия" (2 раза) "Сталинград" (5 раз) и "сталинградец" (2 раза). Для сравнения: Ленин в романе упоминается только 4 раза.

На страницах 58-60 есть интересный эпизод, в котором главный герой произведения отставной полковник Воропаев, участвовавший в восстановлении хозяйства в Крыму, полемизирует со старшим лейтенантом Боярышниковым, который живет обособленной жизнью и не стремится к подвигам. Боярышников охранял "врагов отчизны", "не воевал" и выглядит отрицательным героем этого романа. Кому-то может оказаться в диковинку то, что отставной "экаведэшник", охранявший врагов, может стать отрицательным персонажем, но здесь нет ничего особенного: в соцреалистических романах того времени всегда доставалось лентяям и честолюбцам, независимо от занимаемой должности. Да и разве НКВД был зоной вне критики?

Также интересна формулирова "всем своим обликом не советского" — дух времени. Интересно и то, что этот сюжет (как и некоторые другие) кто-то прорабатывал с карандашом. Вероятнее всего, произведение изучалось в воинской части МВД, и личный состав на примере Боярышникова учился понимать как делать не надо.

Есть мнение, что главный герой романа Воропаев был прообразом Л.И. Брежнева, но я не считаю, что автор так глубоко копал и мог предвидеть, что спустя несколько десятков лет к власт прийдет Брежнев. "Дорогой Леонид Ильич" не был столь значимой политической фигурой во второй половине 1940-х гг., что Павленко писал бы с него свои произведения.

Последняя деталь, на которую хотел обратить внимание, в романе славянские народы представлены в положительном ключе, а австрийцы, англичане и американцы в отрицательном. Где-то в этот период зародились те нотки, благодаря которым советские люди времен "развитого социализма" были ближе к идеям современного "русского мира", чем к изначальной философии ленинизма, которая означала равное уважение достоинства любых народов.

Юрий Черный-Диденко. Сказание о первом взводе. Львов 1955 г.

Это произведение интересно тем, что написано в 1953-54 гг. сразу по завершении сталинской эпохи. Если предыдущие 2 книги метили карандашом исследователи творчества, то в последней можно встретить детские "каляки-маляки".

В отличие от двух других, в этой книге больше украинской речи, даже чаще русско-украинского суржика. И это неудивительно: часть главных героев были украинцы, а события происходили в Украине. 

В основу лёг реальный эпизод войны, где взвод из 25 человек оборонял участок фронта от контрнаступления немцев, удержал противника, хотя был практически польностью уничтожен, и все 25 получили звание Героев Советского союза. Соотношение художественного вымысла и реальных событий в "Сказании" могло бы стать предметом отдельного исследования, поэтому не буду рассуждать насколько всё в рассказе правдоподобно и мог бы тот или иной герой сказать или поступить так, как он нем писал Черный-Диденко... Однако в произведении есть детали, которые могут быть интересным свидетельством прошлого.

На странице 103 (глава XIII) упоминается важная деталь того времени: сбор отстрелянных снарядных гильз. Не каждый знает, что сдача отстрелянных гильз была необходимой для получения подразделением новых снарядов, и этот процесс был хорошо налажен.

Контрастом с романом "Счастье", где имя Сталина встречалось десятки раз, в произведении, изданном в 1955 г. оно отсутствует в принципе. Только один раз он появляется как Верховный Главнокомандующий на стр. 144 (глава XVIII). Ну, и о Сталинграде говорится периодически. Десталинизация уже шла своим темпом.

На с. 233 (глава XXXIII) присвоение звания героев 25 солдатам первого взвода производится указом Верховного Совета СССР. Конечно, официально Союзом правил именно Верховный Совет, а не структуры компартии, но очевидно, что здесь было бы имя Сталина, будь книга написана годом-двумя раньше.

А на самой последней странице "Сказания" (с. 238) упоминается, существовавший весной 1953 г. пионерский отряд имени Петра Широнина, командира 1-го взвода, хотя сам Широнин прожил до 1968 г. Это подтверждает факт, что традиция называть объекты в честь живых людей, распространенная в сталинскую эпоху, частично сохранилась и после нее. Кстати, в современной Беларуси было минимум 2 таких случая: дворец имени А. Медведя (2012) и школа имени Талая (2022) (оба объекта в Минске).

Наконец, последнее, на что я обратил внимание и в романе "Счастье" и в "Сказании о первом взводе": в 1940-е годы было в некоторой мере распространено приветствие поцелуем среди близких друзей-мужчин, которые давно не виделись. Это встречается в обоих произведениях как нечто обыденное. Однако в XXI веке этот обычай практически исчез и стал ассоциироваться с нетрадиционной сексуальной ориентацией. Например, есть плакат 1939 г. "Наша армия есть армия освобождения трудящихся" Виктора Карецкого, который в Беларуси могут вывешивать в День народного единства, но поцелуй на нем разные молодые белорусы вопринимают по-разному, и поэтому плакат решаются вывешивать далеко не все ведомства (по моим наблюдениям).

См. также: Пиянзины

Радыё Беларусі новае і вельмі старое

 У 2015 г. я накідаў свае крыху сумбурныя ўспаміны пра правадное і бесправадное радыё, якія вырашыў праз 10 год дашліфаваць. Праз пэўны час мне стала зразумела, што дадатковыя матэрыялы патрабуюць новы асобны пост, які аб'яднае зусім новыя тэндэнцыі і даўно забытае мінулае.

Радыё мабільных прыкладанняў

Большасць сучасных беларускіх радыёстанцый актыўна працуе з мабільнымі прыкладаннямі, але я вылучыў некалькі такіх "нішавых", якія практычна ці поўнасцю прывязаны да прыкладанняў для смартфона. Іх не заўсёды магчыма паслухаць на FM-хвалях, але няцяжка знайсці ў інтэрнэце.

3 варыянты лагатыпу "Міжнароднага радыё Беларусь", даступныя ў інтэрнэце

Міжнароднае радыё "Беларусь" вяшчае праз 2 мабільныя прыкладанне і анлайн (radiobelarus.by). Прычым анлайн дае 3 варыянты: 1) для Літвы і Латвіі; 2) для Польшчы і 3) спадарожнікавае вяшчанне на рускай, беларускай, англійскай, нямецкай, іспанскай, французскай, кітайскай і арабскай мовах. 

1) Адно з двух асноўных прыкладанняў пазначана на рускай мове як "інфармацыйна-аналітычны канал" і накіравана (з 2026 г.) у асноўным на рускамоўную аўдыторыю Літвы і Латвіі. Значная частка эфіру — разважанні эмігрантаў з Літвы і Латвіі, якія пражываюць у Беларусі па прычыне крымінальнага пераследу на Радзіме, а таксама беларускіх журналістаў і запрошаных у студыю палітолагаў на тэму пэўных праблем у Літве і Латвіі. Гэтыя разважанні практычна поўнасцю паўтараюць тэзісы расійскіх праўладных медыя: крытыка падтрымкі украінскіх "нацыстаў" балтыйскімі "нацыстамі", СССР карміла Прыбалтыку і пры Сталіне было лепш, чым цяпер, Беларусь і Расія развіваюцца, а Еўропа ў крызісе, ЗША — сапраўдны гаспадар Прыбалтыкі. Пры ўсёй спрэчнасці і аднабаковасці такой журналістыкі думкак, у яе ёсць адзін бяспрэчны плюс: такія перадачы часам дапамагаюць падсвяціць рэальныя праблемы краін Балтыі, ад канфліктаў мясцовых адміністрацый з грамадзянамі да не самых паспяховых палітычных рашэнняў.

Прынцыповым адрозненнем эфіру радыё "Беларусь" для Балтыйскага рёгіёну ад расійскіх медыя "рускага свету" можна заўважыць элементы абароны нацыянальнага і культурнага сувярэнітэту. Адна з беларускіх вядучых падкрэсліла: "беларусы і рускія не адзін народ, а брацкія народы", латышскія эмігранты гаворылі пра ідэю незалежнасці сваіх краін ад палітыкі ЕС. У эфір выходзяць пазітыўныя праграмы пра дзейнасць беларускіх каталікоў, што нехарактэрна, напрыклад, для беларускіх прыхільнікаў "рускага свету".

Мова эфіру у гэтым прыкладанні — руская, калі не браць да ўвагі асобных песень на беларускай. У эфіры 17.09.2026 мне сустракаўся адзіны выпадак выкарыстання беларускай мовы, але удзельнік ток-шоў, які гаворыў на ёй каля хвіліны, выкарыстоўваў яе з пагардай у дачыненні да тых, каго ён назваў змагарамі, пры гэтым скончыўшы на рускай: "а у нас (у Беларусі — А. Б.) нормальный белорусский язык".

Другі значны сегмент кантэнту для літоўцаў і латышоў: папулярызацыя беларускай культуры, агляд магчымых перавагаў сацыяльна-эканамічнай мадэлі, формы палітычнага ладу, тэрытарыяльнага падзелу. Верагодна, такім чынам ідзе заахвочванне турызму ў Беларусь. Таксама выходзяць навіны з Беларусі, якія не адрозніваюцца ад навінаў для ўнутранай аўдыторыі (напрыклад, значны акцэнт на штодзённую дзейнасць топ-чыноўнікаў, на бітву за ураджай і г.д).

Далей можна вылучыць тэму штодзённых лайфхакаў для жыхароў Літвы і Латвіі і забаўляльнага кантэнту: пераважна балтыйскай эстрады мінулых гадоў. Музыка можа быць і з беларускай эстрады. Ёсць і рэклама для беларускай аўдыторыі, у тым ліку сацыяльная.

2) Яшчэ адно прыкладанне з назвай і кантэнтам на польскай мове і тлумачэннем на рускай "свабоднае слова для Польшчы". Пераважна там выступаюць беларускія вядучыя з добра пастаўленай польскай мовай (я толькі раз заўважыў памылку ў словах прамоўцы), часам польскія дзеячы, якія пражываюць у Беларусі і знаходзяцца ў апазіцыі да польскай улады. Частка эфіру ідзе на карысць папулярызацыі кніг беларускіх аўтараў, гісторыі беларускай культуры, раскруткі песень беларускіх выканаўцаў. Сярод іншага гэта ўключае чытанне твораў спачатку на беларускай, потым на польскай мовах. Ёсць міні-урокі польскай мовы. Таксама доля беларускамоўнай эстрады тут адчувальна больш, чым на дзясятках рускамоўных станцый для карыстальнікаў у РБ.  

З другога боку, нямала эфірнага часу выдзелена пад ток-шоў, дзе крытыкуецца Еўрасаюз, дзеянні польскіх палітыкаў, узгадваюцца злачынствы украінскіх нацыяналістаў супраць палякаў падчас Другой сустветнай вайны. Пры гэтым пра Расію і Беларусь гаворыцца толькі пазітыўна, але даволі асцярожна, з пазбяганнем спрэчных момантаў, што гучыць кантрастам з рускамоўным кантэнтам для Літвы і Латвіі, апісаным вышэй.

Польскае вяшчанне даступна не толькі ў мабільным прыкладанні і на сайце радыёстанцыі. Яго можна лавіць і на FM-хвалях у некаторых гарадах заходніх рэгіёнаў Беларусі.

Многае з эфіру міжнароднага радыё "Беларусь" паўтараецца, бо каманда супрацоўнікаў і колькасць запрошаных спецыялістаў абмежаваны бюджэтам, таму адзін і той жа матэрыял можна пачуць і ўдзень, і ўвечар, а адказы гасцёў пэўных праграм можна пачуць як выказванне эспертнай ацэнкі ў іншых праграмах, прычым галасы іншых удзельнікаў прыглушаюцца тэхнічна, і здаецца, што эксперт выказваецца спецыяльна для гэтай іншай праграмы.

3) Эфір спадарожнікавага вяшчання, таксама даступны анлайн на сайце станцыі, дзеліцца на пэўныя прамежкі часу, прысвечаныя вяшчанню на адпаведнай мове. Вяшчанне на рускай мове дублюе інфармацыю з рускамоўнага прыкладання для Прыбалтыкі. Вяшчанне на беларускай часцей зводзіцца да навінаў і культурна-асветніцкіх перадач. На замежных мовах ідзе пераклад навінаў і шэраг культурна-асветніцкіх перадач для заахвочвання турызму. Пераклад на мовы свету, як я магу судзіць па англійскай і французскай версіях, даволі якасны, але інфармацыя перадаецца слова ў слова па тэксту, іншымі словамі, вядучыя проста выразна чытаюць тэкст. Гэтым іншамоўны эфір адрозніваецца ад вяшчання на польскай, дзе жывыя людзі хоць неяк імправізуюць і памыляюцца. І колькасць эфіру не роўная для усіх моў: больш за ўсё англійскай, потым ідзе нямецкая, а іспанская, французская, кітайская і арабская гучаць усяго па 20 хвілін.

Лагатып радыё "Перамога", даступны тут.

У 2023 г. было запушчана анлайн радыё "Перамога" (radiopobeda.by) (у 2025 г. яму дадалі частату ў FM-дыяпазоне 96.2,  летам 2026 г. станцыя не працавала на гэтай хвалі некаторы час, увосень зноў там лавілася). Гэта далёка не першы праект прысвечаны перамозе ў Вялікай Айчыннай вайне (ВАВ). Акрамя песень часоў ВАВ або прысвечаных тэме гэтай вайны, там круцяць: 1) інтэрв'ю з ветэранамі, вершы пра вайну, апісанне гісторыі некаторых песень пра ВАВ і архіўныя навіны з франтоў мая 1945 г., што безумоўна файна ў плане гістарычнай адукацыі; 2) песні савецкіх часоў; 3) сучасныя беларускія песні. Таму гэта радыё не толькі пра падзеі ваеннага ліхалецця. У значнай ступені штодзённы эфір "Перамогі" запаўняе паўтарэнне адных і тых жа запісаных матэрыялаў. Песні на беларускай мове сустракаюцца, але рэдка. У 2026 г. стаў заўважаць у эфіры камерцыйную і сацыяльную рэкламу. Часам гучаць віншаванні з бягучым дзяржаўным святам, напрыклад, днём народнага адзінства. Таксама час ад часу гучаць выказванні А.Р. Лукашэнкі на тэму ВАВ, што можа быць звязана як з даччынай прыналежнасцю гэтай станцыі і "Жаночага радыё" (пра яго далей) "Альфа-радыё", так і "духам часу".

Таксама радыё "Перамога" унікальна тым, што яно ціха вяшчала на працягу некалькіх месяцаў 2025 г. з адмысловай дызайнерскай скрыні на першым паверху ГЦ "1-ы Нацыянальны" і некаторых іншых бізнес-цэнтраў. Іншых выпадкаў з дызайнерскімі скрынямі, дзе прыёмнік перадае пэўную хвалю ў рэкламных мэтах, я пакуль не сустракаў. У 2026 г. гэтыя "боксы" ўжо не ставілі.

"Бокс" з трансляцыяй радыё "Перамога" ў ГЦ "1-ы Нацыянальны" летам 2025 г.

Афіцыйны лагатып Жаночага радыё, даступны ў інтэрнэце.

У 2026 г. было створана яшчэ адно нішавае радыё: Жаночае радыё (ladyfm.by). Паўнавартасны запуск станцыі адбыўся 8:00 8 сакавіка 2026 г. у якасці прывязкі да Міжнароднага жаночага дню і Года беларускай жанчыны, але ўжо 3-7 сакавіка ў эфір сайта давалі папулярную музыку. І пасля запуску эфір пераважна складаецца з папулярнай музыкі, часам паміж песнямі гучаць цытаты А.Р. Лукашэнкі пра жанчын у якасці рубрыкі "З першых вуснаў" і іншыя матывацыйныя выказванні. У маштабе 10-мінутных інтэрвалаў з перапынкам на музыку гучаць цягам ад паўгадзіны да 2-х гадзін іншыя размоўныя рубрыкі на жаночыя тэмы ("Без абцасаў", "Паэзія ў лічбе" "Двое на ПП"), многія з якіх запісваюцца загадзя.

Запіс праграм загадзя стварыў забаўную сітуацыю: у сумесным з "Альфа-радыё" ток-шоу "Сапраўднае жыццё", якое было ў эфіры "Жаночага радыё" 8 мая 2026 г. 11:00-11:30, то бок на пярэдадне Дня Перамогі, вядучыя абмяркоўвалі надыходзячае свята 1 мая. Пры гэтым 9 мая 2026 г. нічога пра Дзень Перамогі на "Жаночым радыё" не нагадвала, акрамя абавязковай на ўсіх тэле- і радыёстанцыях хвіліны маўчання ў 12:00. 

З часу ўзнікнення гэтай радыёстанцыі я пакуль не не чуў там: 1) рэкламу, 2) віншаванняў з бягучымі падзеямі, 3) выпускаў навін і прагнозаў надвор'я, 4) песен і перадач на беларускай мове. І напэўна, з усіх пералічаных варыянтаў гэта самае вясёлае радыё.

Зусім старое радыё

У гэтым годзе ў Нацыянальнай бібліятэцы давялося крыху папрацаваць з брашурай праграмы перадач Беларускага радыё за люты 1934 г. Публікую фотаграфіі адтуль і пракаментую найбольш цікавыя для гісторыі моманты.

У каталозе "Нацыяналкі" брашура пазначана наступным чынам:

Увага! Гаворыць Мінск — Мінск: Усебеларускі радыёкамітэт пры СНК БССР, 1934 — 75 с. 

УДК: 654.191.(476-25)

Расклад лекцый для камуністычных функцыянераў праз радыёперадачы, пры гэтым Сталін на с.5 ужо узгадваецца як правадыр, хоць яшчэ не мае абсалютнай улады у СССР.

Праграма святкавання 23 лютага. Дарэчы, тут 2 цікавыя факты ў радку пра 10 лютага: 1) Мінск  называўся Менскам да 29 ліпеня 1939 г.; 2) нейкія арганізацыі рабочых мелі шэфства над пэўнымі часткамі Чырвонай арміі.

Правапіс 1930-х гг. суправаджаўся нехарактэрным для беларускай мовы "оканнем" у словах "метэОрОлОгічны" "бОльшэвік" "сОвецкі". Як бачым з анонсаў, асноўны эфір ішоў на беларускай мове, асобныя перадачы выходзілі на іншых мовах, напрыклад, на яўрэйскай (відавочна, ідыш) і рускай, што бачна на с.11.

Таксама гучала латышская мова (с.16), польская мова (с.17) і нават эсперанта (с.17). А праграма завяршалася не толькі "Інтэрнацыяналам" і боем маскоўскіх курантаў, але і анонсам перадач на наступны дзень.

Для дзяцей зрабілі рэмейк вядомага рамана Ганчарова "Абломаў" пад назвай "Ільюша Абломаў" (1-ы радок с.30). Выхад партыйнай радыёнарады вырашылі вылучыць чорным (с.31), як і пасляабедзенны канцэрт (с.30).

Цікава, што на с. 37 у адзін і той жа час па эфіру даецца музыка, а па вузлу радыёсувязі -- перадача для прыцоўных Мінскага раёна.

На с.37-38 узгадваецца практыка развучвання чырвонармейскіх песен і кансультацыі самадзейным гурткам да надыходзячага свята 23 лютага. На с 38 таксама узгадваецца перадача на літоўскай мове.

На с. 41 узгадваецца радыёфільм "Мядзвежы роў".

Згодна с. 46 вячэрні канцэрт 14 лютага перарываўся на перадачу пра цукеркі і мяса...

С. 52 завочную партвучобу не вылучаюць чорным у параўнанні з вячэрнім канцэртам.

С. 58 частка рэпертуару  чамусьці даецца рускай мовай, хоць да гэтага і пра рускамоўныя перадачы пісалі менавіта беларускай.

С. 70 Хлопчык Боб у дзіцячай перадачы відавочна б раззлаваў сённяшніх ура-патрыётаў, якія сцвярджаюць, што хацелі б вярнуць усё як у СССР. Праўда невядома ці гэта Боб ад назвы расліны, ці скарачэнне ад Роберт (што ў тагачасным духу інтэрнацыяналізма было нармальна), ці проста мянушка, але дакладна не Губка Боб, мультперсанаж, які з'явіўся ў 1999 г.

Рэклама на апошнім развароце.

І зваротная сувязь, а таксама цана брашуры, заклееная супрацоўнікамі Нацыяналкі.

Увогуле згодна гэтай брашуры гэта быў час, калі на радыё было менш музыкі, чым зараз, куды больш беларускай мовы пры арганізацыі перадач на яўрэйскай (ідыш), польскай, латышскай, літоўскай, рускай і эперанта. Ужо тады спрабавалі раздзяляць перадачы на розныя варыянты вяшчання (эфір і вузел). Ну, і да эпохі тэлебачання заставаліся 2 гады (у свеце) і больш за 20 (у Беларусі).

Калі не пазначана інакш, фотаздымкі зрабіў А. Берастоўскі

Эксперыменты з ШІ альбо крыху французскай перыёдыкі пачатку 1990-х гг.

У працяг тэмы канкурэнцыі паміж жывымі перакладчыкамі і штучным інтэлектам (ШІ) я правёў некалькі эксперыментаў з адной з сістэм перакладаў на падставе ШІ. Публікую вынікі ўскладненага эксперыменту з апрацоўкай сканаў старых французскіх часопісаў. Рэсурс ШІ: https://belindoc.com/. Для зручнасці спачатку даецца скан арыгінала, потым пераклад для параўнання. Ніякіх зменаў у вынікі працы ШІ я не ўносіў, акрамя экспарту з PDF у JPG

НІШТО З АПУБЛІКАВАНАГА ДАЛЕЙ НЕ ПАВІННА РАЗГЛЯДАЦЦА ЯК СПРОБА КРАДЗЯЖУ ЧУЖОЙ ІНТЭЛЕКТУАЛЬНАЙ УЛАСНАСЦІ. УСЯ ІНФАРМАЦЫЯ ПРЫВОДЗІЦЦА ЯК ВЫНІК ЭКСПЕРЫМЕНТУ СА ШТУЧНЫМ ІНТЭЛЕКТАМ . АКРАМЯ ТАГО ПУБЛІКАЦЫЯ МАТЭРЫЛАЎ НІЖЭЙ У АРЫГІНАЛЕ І ПЕРАКЛАДЗЕ НА ГЭТАЙ ПЕРСАНАЛЬНАЙ СТАРОНЦЫ НЕ ПАВІННА РАЗГЛЯДАЦЦА ЯК ПАДТРЫМКА І ПАПУЛЯРЫЗАЦЫЯ ДУМАК АЎТАРАЎ ПЕРАКЛАДЗЕНЫХ АРТЫКУЛАЎ.

Rien de ce qui est publié ci-dessous ne doit être interprété comme une tentative de vol de propriété intellectuelle. Toutes les informations sont fournies à titre indicatif et résultent d'une expérimentation avec l'intelligence artificielle. De plus, la publication des documents ci-dessous, en version originale et traduite, sur cette page personnelle ne saurait être considérée comme un soutien ou une popularisation des opinions des auteurs des articles traduits.

Прыклад № 1

Матэрыял узяты з часопіса "Л'Экспрэ" (L'Expess) 2-8 красавіка 1992 г. № 2126, с. 60

Арыгінал

Пераклад. 

Пры экспарце з PDF у выяву знікла фота. Частка тэкста не была распазнана ШІ. Дарэчы, можна параўнаць вынік з аналагічнай працай жывога студэнта-перакладчыка.

Прыклад № 2

Часопіс "Лё Пуан" (Le Point) 23 снежня 1994 г. № 1162, с. 22

Арыгінал

Пераклад

У перакладзе тэкст залез на выяву. Крыху сапсаваны фармат.

Прыклад № 3

Часопіс "Лё Пуан" 30 снежня 1994 г. № 1163, с. 14-15

Арыгінал

Пераклад

Зноў знікла адна з выяў і паплыў тэкст. Якасць перакладу пракаментую далей. Паколькі экспарт у выявы выклікаў некаторыя цяжкасці для мяне і магчыма якасць апублікаваных выяў неідэальна для чытачоў блога, вось спасылка на архіў PDF для самых цікаўных :)

Мае высновы

ШІ ад belindoc, як і машынныя перакладчыкі Гугл і Яндэкс, працуе хутка, прычым захоўвае фармат арыгінала, напрыклад PDF. Гэты рэсурс дазваляе апрацоўваць да 1000 старонак бясплатна без рэгістрацыі з аднаго ІР-адраса. Чаканне ў чарзе для апрацоўкі кожнага з трох файлаў заняло каля гадзіны і пераклад быў нават крыху горш за стандартныя машынныя перакладчыкі. Пераклад з арыгінала усіх гэтых матэрыялаў без ШІ і машын заняў бы ў мяне каля 2-х працоўных дзён.

Аднак для знаёмства з дакументамі якасць даволі прыймальна. Акрамя таго, тэхнічна і лінгвістычна адукаваны чалавек мог бы лёгка дапрацаваць якасць вынікаў да параўнальнай з працай жывых спецыялістаў цягам некалькіх гадзін, то бок хутчэй, чым усё б рабілася без ШІ. А гэта значыць, што час, калі жывыя перакладчыкі будуць працаваць пераважна аператарамі платформ штучнага інтэлекту і карэктарамі машыннай працы, ужо наступае...

Гл. таксама:

Старые газеты как осколки прошлого

На страницах старых книг

Знаёмства з нейрасеткай

Іван Шамякін. Першы генерал

 На прасторах сусветнай павуціны ёсць малавядомае апавяданне Івана Шамякіна "Першы генерал", якое варта прачытаць многім. Акрамя малавядомасці шырокаму колу чытачоў, гэты твор яшчэ і многім не зразумелы правільна. На першы погляд гэта яшчэ адно апавяданне ў абарону савецкага ладу жыцця. Ідзе Першая сусветная вайна. Піліп Жменька, хлопец з вёскі, акупаванай немцамі пераходзіць лінію фронта, каб папярэдзіць аб небяспецы салдат Рускай імператарскай арміі. У выніку ён застаецца па другі бок фронту і сустракае Лютаўскую і Кастрычніцкую рэвалюцыю і нават сустракаецца з Леніным. Але насамрэч апавяданне прасякнута да жорсткасці праўдзівым апісаннем Першай сусветнай вайны і дзвюх рэвалюцый у Расіі, што нехарактэрна для большасці сацрэалістычных твораў. Даволі драматычна апісаны характар капітана Ўсевалада Заслонскага і радавога Івана Галадушкі, якія спрабавалі замяніць галоўнаму герою бацьку. Негледзячы на тое, што сюжэт і персанажы прыдуманы аўтарам, гістарычны кантэкст дадзены з апорай на добрае веданне сітуацыі, хутчэй за ўсё з дапамогай дакументаў. Значнай частка твораў беларускіх савецкіх пісьменнікаў праходзіла жорсткую рэдактуру, у тым ліку творы І. Шамякіна. "Першы генерал" - шчаслівае выключэнне, рэдактар відавочна правіў толькі вобраз Леніна, які быў напісаны чалавекам, інтэлектуальна саступаючым Шамякіну. Усё астатняе бліжэй да постсацыялістычнага рэалізму.

Яшчэ адной з адметнасцяў апавядання з'яўляецца каларытная мова кожнага з герояў: тут і беларускія і украінскія сяляне, і гандляр-яўрэй, і афіцэры Рускай арміі, і піцерская інтэлігенцыя - аўтар здолеў яскрава і рэалістычна перадаць кожны тып.

Гэты твор я першы раз выклаў у Інтэрнэт 31.07.2016, цяпер лічу неабходным зноў прадубліраваць спасылку доступу, хоць матэрыял спампавалі і зрабілі крыху зручнейшым для карыстання як мінімум у адной анлайн бібліятэцы беларускай літаратуры. Мой блог прызначаны не для заробку, а для папулярызацыі інфармацыі, якую лічу карыснай для іншых, таму ахвотна нагадаю пра магчымасць прачытаць "Першага генерала" тым, хто заходзіць на маю старонку.

Дакумент уяўляе сабой скан з кнігі І. Шамякіна "Бацькі і дзеці" Мн."Беларусь", 1971 с.5-192. Фармат: PDF. Аб'ём: 477 МБ. Рэсурс: Яндэкс дыск, спасылка доступу

Гл. таксама:

Змітрок Бядуля пра перамогу над смерцю.

Сучасныя беларускія казкі і вершы на аўдыя

Раней і цяпер: у імгненні кадраў

 У мінулым паведамленні на гэту тэму я імкнуўся распавесці гісторыю кожнага аб'екта ці даць яму апісанне. У гэтым будзе пра перамены у маштабе імгненнасці (было-цяпер) з мінімумам апісанняў.

Калі ў 2022 г. я фоткаў "Грушаўскі пасад", мне здавалася, што ў кадр патрапіў прыгожы від будоўлі дома ў працэсе: злева яшчэ будуецца, пасярэдзіне дэкаруецца, а справа - ўсё гатова. І толькі потым я даведаўся, што гэта адзін са сталічных доўгабудаў, які толькі нядаўна зноў пачалі дабудоўваць.

Стэла ў ваенным гарадку Печы на маіх фота ў 2013 г. і ў 2015 г. Калі барацьба з бел-чырвона-белай сімволікай яшчэ не была "мейнстрымам" у Беларусі, чырвоную паласу на стэле ў ваенным гарадку замянілі цёмна-зялёнай. Ёсць інфармацыя, што пэўныя пенсіянеры ўбачылі ў гэтым крамолу, хоць сама стэла была пастаўлена яшчэ у савецкі час.

На Маскоўскай вуліцы ў Мінску захаваўся след надпісу "Добры друк" па-над аркай аднаго з дамоў на цотным баку бліжэй да маста, які звязвае гэту вуліцу з праспектам Незалежнасці.

А пад самім мастом паміж пр. Незалежнасці і вул. Маскоўскай быў мурал "Імгненнасць", які мне пашанцавала сфоткаць за некалькі месяцаў да поўнай ліквідацыі. Цяпер там бардова-карычневая сцяна.

Яшчэ прыклад з серыі "няма таго, што раньш было" знішчаныя надпісы беларускай ліцінкай на вуліцах Мінска. На фота: прыпынак "Чырвоная" ў маі і лістападзе 2023 г.

Ад санітайзера з антысептыкам, усталяванага ў "Дана Моле" вясной 2020 г. падчас пандэміі, засталіся дзіркі ў сцяне. З аднаго боку, пандэмія відавочна скончылася, з другога, хіба гэта раскоша мець магчымасць апрацаваць рукі антысептыкам у публічным месцы і варта вярнуцца да часоў, калі ў грамадскіх туалетах не было туалетнай паперы? Дарэчы, раней я сабраў падборку падобных слядоў ад таксафонаў :)

Магазін на вул. Каліноўскага 72 ў Мінску дзейнічаў пад рознымі назвамі: у 90-х гэта была "Закрама" з націскам на 2-і склад, потым "Багатая хата" ў першай палове дзясятых (тады і патрапіў пад мой аб'ектыў для паста пра беларускамоўныя цэтлікі), потым "Рублёўскі" і адпаведна "Санта" і ў цяперашнім дзясяцігоддзі "Суседзі". На рагу дома таксама мацаванні пад сцягі, але практыка трымаць дзяржаўны сцяг на магазінах пастаянна з'явілася толькі ў 2021 г.

Пачатак вуліцы Каліноўскага на фота з рэкламнага буклета на англійскай мове: Minsk (Мінск: Беларусь, 1967, с.28). Надпіс: "Горад пашыраецца далёка за свае межы. Новы мікрараён Зялёны Луг".

Магчымы працяг тэмы

Другое жыццё мінскіх будынкаў

Раней і цяпер

 Праектаў па гісторыі Мінска хапае на прасторах інтэрнэта. І, мяркую, я таксама магу ўнесці свае тры грошы. Гэты пост прысвечаны зменам, якія ахапілі горад за апошнія 40 гадоў. Пост будзе развівацца, але наўрад ці калі-небудзь змесціць усе такія змены, ды я і не імкнуся да гэтага :)

Кальварыйская 44 са зніклымі слядамі савецкага мінулага

На фота, якія я зрабіў ў 2021 г., бачны сляды надпісаў "Промтовары" і "Продукты", зробленыя відавочна яшчэ ў часы СССР. 

Па стане на вясну 2024 г. там цяпер "Еўраопт" і магазін "Кухні".  На заднім фоне апошняга здымку бачны хмарачосы жылога комплекса "Каскад", які ў пачатку 2010-х гг. пабудавалі на месцы папраўчай установы (турмы) №1, якую ў сваю чаргу будавалі у пачатку 1950-х палонныя немцы...

ДТСААФ на Маскоўскай, 6 і яго маленькія сакрэты

У маім жыцці з гэтым домам звязана некалькі маленькіх успамінаў. Мой дзед Дзмітрый Сямёнавіч Піянзін у 1980-х - 2000-х працаваў у аўташколе "ДТСААФ", а кіраўніцтва гэтага таварыства знаходзілася на Маскоўскай, 6. Нейкім разам ён браў мяне яшчэ дзіцём з сабой на пэўную нараду ў гэта месца, але размовы дарослых дзядзек не зачапіліся за маю памяць і з той сітуацыі я запомніў толькі як побач з будынкам мясцовы масткак, які малаяваў плакаты, зліваў растваральнік з фабрай на зямлю, падпальваў яго для ўтылізацыі, а я палкай у гэта вогнішча падпіхваў акуркі цыгарэт і раскіданыя пустыя цыгрэтныя пачкі, пакуль гарэў агонь. Ніхто не лаяў ні мастака за такую самадзейнасць, ні мяне за забавы з агнём. Потым у 1990-х я быў там з дзедам на цырымоніі ўнагароды ветэранаў арганізацыі, адзін з якіх сказаў: "Служу Савецкаму Саюзу!", а другі цмокнуў ручку дзяўчыне, якая давала кветкі ў нагрузку да медалю, і адчэканіў: "Служу Рэспубліцы Беларусь!". А апошнія мае візіты на Маскоўскую 6 прыйшліся пасля смерці дзеда летам 2019 г., калі я сдаў яго архіў у музей ДТСААФ, і мусіў потым яго забраць у сувязі са зносам будынка.

Верагодна гэта фота 1982 г. з архіва майго дзеда зроблена на ганку Маскоўскай 6. Цікава, што там у 1982 г. быў выбарчы ўчастак №1 падчас выбараў у мясцовыя саветы.

А гэта фота я зрабіў 31 кастрычніка 2019 г., калі прыйшоў забіраць з музея ДТСААФ архіў Д. Піянзіна. Палец у ніжнім правым вуглу фота безумоўна мой касяк, але больш я туды вярнуцца магчымасці не меў. Неўзабаве гэты будынак знеслі. Цікавы яшчэ адзін успамін прыкладна таго ж часу. Я разгаварыўся з адной жанчынай на рэлігійныя тэмы ў тралейбусе і апынулася, што яна наведвала сустрэчы месіянскіх яўрэяў, якія як раз праходзілі на Маскоўскай, 6 у арэндаваным памяшканні. Жанчына казала, што па прычыне запланаванага зносу яе аднавернікі шукаюць новае месца сустрэчы. Так у розны час штаб ДТСААФ пабываў і выбарчым участкам, і месцам рэлігійных сустрэч...

Летам 2023 г. на месцы Маскоўскай, 6 будавалі новы дом з новым адрасам: Дабрамысленскі завулак, 4.

Салон "Шчасце", пр. Незалежнасці 155/1. Ад шлюбнага салона да супермаркета

З моманту заснавання да 2020-х гэты будынак ля станцыі метро "Усход" быў вядомы як "Шчасце", хоць салонам продажу шлюбных касцюмаў ён быў толькі ў савецкі час. Да з'яўлення Нацыянальнай бібліятэкі ў 2006 г. і "Даны Мола" ў 2014 г. гэта месца было арыенцірам сустрэч не толькі для жыхароў мікрараёна "Усход 1".

Так выглядаў будынак на 2021 г. Надпіс "Счастье" зроблены на момант заснавання  будынку, а "Торговый центр" з'явіўся ў 90-я, калі там размясціліся кіёскі розных дробных арганізацый і індывідуальных прадпрымальнікаў. Крыніца здымку тут.

Вясной 2021 г. будынак узяла ў арэнду сетка супермаркетаў "Віталюр". Фасад абклалі чорнымі пліткамі, а жоўтую мазаіку замазалі белай фарбай (працэс бачны на фота). Тым не менш, калі неабыякавыя мінчукі склалі петыцыю аб вяртанні мазаікі як врхітэкрурнай каштоўнасці, "Віталюр" пайшоў ім насустрач і фарбу змылі.

Так выглядаў будынак у красавіку 2021 г звонку...

... і так унутры

У пачатку 2023 г. сетка "Віталюр" спыніла сваё існаванне і некалькі месяцаў магазін быў зачынены.

А з канца чэрвеня 2023 г. там працуе магазін "Санта". Акрамя назвы звонку знешні інтэр'ер не мяняўся, а ўнутры з'явіліся касы самаабслугоўвання.

Змена арандатараў прывяла да знікнення салона ці ГЦ "Шчасце" як лакацыі (хоць шлюбны салон "Шчасце" існуе як арганізацыя). За апошні час не чуў, каб хтосьці казаў пра гэты аб'ект як пра "Шчасце". Часам чуў: "Сустрэнемся ля "Віталюра" (або "Санты")". Іншым разам канкрэтызавалі: "Ля метро (ці "на праспекце")", каб адрозніць ад іншых магазінаў гандлёвай сеткі.

Яшчэ пару дэталяў. Гандлёвы цэнтр "Шчасце" прыйшоў ў заняпад са з'яўленнем суседа: "Дана Мол". Але яго правы край застаўся ў карыстанні дробнага бізнеса. Таксама ні "Віталюр", ні "Санта" не карыстаюцца 2-м паверхам галоўнай часткі будынка. А менавіта там знаходзіўся абменны пункт, які 1 кастрычніка 2014 г. захапіў злачынец, у выніку чаго апошняга забіў снайпер спецпадраздзялення "Алмаз". Тады гандлёвы цэнтр патрапіў пад увагу СМІ. Цяпер гэта частка гісторыі мікрараёна, якая, спадзяюся, не паўтарыцца.

Аўтавакзал "Маскоўскі" і даўгабуд "Газпрама"

У 1999 г. на скрыжаванні вул. Філімонава і пр. Ф. Скарыны (цяпер пр. Незалежнасці) пабудавалі новы аўтавакзал пад назвай "Маскоўскі".

Так выглядаў а/в "Маскоўскі". З гэтага месца было зручна даехаць у Раўбічы, аэрапорт, Калодзішчы і шмат іншых кропак у Мінскай вобласці. Нажаль маіх фотак гэтага месца не захавалася (крыніца фота тут), але з гэтым вакзалам звязаны ўспаміны паездак з дзедам на магілу бабулі пад Калодзішчамі і з жонкай у Раўбічы.

У 2014 г. "Газпрам" выкупіў гэта месца пад свой комплекс і аўтавакзал было вырашана ліквідаваць.

Так выглядаў аўтавакзал у першыя дні зноса будынка летам 2014 г. Падрабязнасці тут.

Нагрузку аўтавакзала раскідалі паміж дыспетчарскімі станцыямі на вул. Славінскага і "Уручча 2". У гэты час пачалася эра прыватных маршрутак паміж гарадамі Беларусі, якія скарысталіся сітуацыяй, і з таго часу выехаць у барысаўскім напрамку стала магчыма каля станцый метро "Усход" і "Барысаўскі тракт".

"Газпрам" паступова пачаў будаваць свой комплекс. Па стане на лета 2016 г. будоўля выглядала як гэтым фота адсюль.

За права будаваць свой комлекс на месцы вядомага аўтавакзала "Газпрам" мусіў пабудаць дарагую транспартную развязку на скрыжаванні вул. Філімонава і пр. Незалежнасці, што палепшыла аўтамабільны рух у гэтым месцы.

Від на новую развязку летам 2016 г. з закрытай агляднай пляцоўкі Нацыянальнай бібліятэкі.

Потым на доўгі час фінансаванне газпрамаўскай будоўлі спынілася, і пра праект нагадваў толькі высокі сіні плот вакол тэрыторыі. Толькі ў лістападзе 2023 г. будоўлю раскансервавалі.

Так будоўля выглядала ў сакавіку 2024 г.

Каліноўскага, 55: кінатэатр і палац барацьбы

Кінатэатр "Вільнюс" быў месцам, куды маладыя людзі хадзілі ў кіно і на танцы. Мой бацька Валерый Уладзіміравіч Берастоўскі навучаўся на афіцэра ў суседнім вайсковым вучылішчы на вул. Славінскага. Часам курсанты хадзілі ў "Вільнюс" на танцы. Аднойчы іх там моцна пабілі цывільныя хлопцы, і курсанты сабраліся каля ўвахода ў кінатэатр і пыталіся кожнага маладога чалавека, які выходіў: ці з кінатэатра ён. Калі адказваў, што так, яго прапускалі, калі казаў, што з танцаў, яго білі ўсім гуртом. (Фота знойдзена на прасторах інтэрнэта).

У 90-я кінатэатр "Вільнюс" стаў нерэнтабельным, а практыка загону навучэнчаў і супрацоўнікаў дзяржаўных і адукацыйных устаноў была прыпынена. Таму КТ быў зачынены, а ў 2012 г. яго трансфармавалі ў Палац барацьбы імя Аляксандра Мядзведзя. Будынак не проста змяніў шыльды і назву тралейбуснага прыпынку, але і прайшоў мадэрнізацыю фасада. Акрамя таго, уваход стаў магчымы для асобаў з праблемамі апорна-рухальнага апарату, што пашырыла зону бесперашкоднага гарадскога асяроддзя. (Фота 2024 г.)

Яшчэ адна дэталь стала вядома мне пасля напісання гэтага паста: А. Мядзведзь памёр 2 верасня 2024 года, атрымоўваецца, што Палац барацьбы быў названы ў яго гонар, калі вядомы барэц быў яшчэ жывы. Пакуль ведаю толькі яшчэ адзін выпадак, калі ў РБ называлі аб'ект у гонар жывога чалавека, дарэчы таксама спартсмена: СШ 153 г. Мінска імя А. Талая.

Працяг у крыху іншым фармаце. 

Другое жыццё мінскіх будынкаў

Калі не пазначана інакш, здымкі зроблены Андрэем Берастоўскім